Профессори Донишгоҳи байналмилалиии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон: «Сарвари давлати моро дар арсаи байналмилалӣ чун «Меъмори дипломатияи об» мешиносанд»

ДУШАНБЕ, 23.06.2026 /АМИТ «Ховар»/. Тоҷикистон таҳти роҳбарии дурандешонаи Президенти мамлакат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун давлати ташаббускор ва пешсафи ҷаҳонӣ дар масъалаҳои об ва иқлим эътироф шудааст. Имзои Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026 «Дар бораи таъсис додани Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об» марҳилаи нави сифатӣ ва мантиқии ин сиёсати пайгирона мебошад. Ин фармон, ки дар асоси моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ба тасвиб расидааст, на танҳо нишонаи эътирофи саҳми Тоҷикистон, балки абзори муассири ҳавасмандгардонӣ ва сафарбаркунии неруҳои илмӣ, сиёсӣ ва ҷамъиятии ҷаҳон барои ҳалли мушкилоти об ва иқлим ба шумор меравад. Ин мавзуъро профессори Донишгоҳи байналмилалиии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон Илҳомҷон Ҳамидиён шарҳ медиҳад.

— Дар асри XXI масъалаи таъмини аҳолӣ бо оби ошомиданӣ, ҳифзи захираҳои обиву энергетикӣ ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии глобалии иқлим ба яке аз мушкилоти калидӣ ва ҳаётан муҳими башарият табдил ёфтааст. Об дигар танҳо манбаи табиӣ ё унсури экологӣ нест, балки он ба унсури асосии амнияти миллӣ, рушди устувор ва суботи геополитикӣ дар саросари ҷаҳон мубаддал гаштааст. Давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ дар ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли буҳронҳои об, хушксолӣ, обшавии босуръати пиряхҳо ва оқибатҳои нозири тағйирёбии иқлим мебошанд.

Тоҷикистон, бо вуҷуди он, ки давлати рӯ ба рушд аст ва аз лиҳози ҷуғрофӣ дар минтақаи осебпазири Осиёи Марказӣ қарор дорад, тавонист овози худро дар сатҳи баландтарин минбарҳои ҷаҳонӣ, аз ҷумла Созмони Милали Муттаҳид (СММ), ба гӯши сайёра расонад.

Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи таъсис додани Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об» дорои заминаҳои устувори ҳуқуқӣ ва сохторӣ мебошад, ки ҷиддият ва устувории ин ташаббусро кафолат медиҳанд. Барои дарк кардани аҳаммияти фармон, зарур аст, ки бандҳои онро ба таври муфассал таҳлил кунем.

Фармон дар асоси моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон содир шудааст. Ин модда салоҳиятҳои Президентро дар самти муайян намудани самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии кишвар, инчунин намояндагии давлат дар муносибатҳои байналмилалӣ танзим мекунад. Истинод ба ин модда нишон медиҳад, ки сиёсати об қисми таркибӣ ва ҷудонашавандаи стратегияи давлатии Тоҷикистон ва сиёсати хориҷии он мебошад.

Мақсади асосии фармон чунин муайян шудааст: «бо мақсади ҳавасмандгардонӣ ва эътирофи сатҳи олӣ барои саҳми арзанда дар рушди ҳамкориҳои байналмилалӣ, таҳқиқот, сиёсати устувор, инчунин ҳалли масъалаҳои глобалии об ва тағйирёбии иқлим». Ин нишон медиҳад, ки Тоҷикистон мехоҳад платформае созад, то дар он олимон, сиёсатмадорон, созмонҳои байналмилалӣ ва фаъолони ҷомеаи шаҳрвандӣ барои дастовардҳои барҷастаашон дар соҳаи об қадрдонӣ шаванд.

Дар банди 2-юми фармон омадааст: маблағгузории ҷоиза аз ҳисоби маблағҳои буҷети давлатӣ ва сарчашмаҳои дигаре, ки қонунгузорӣ манъ накардааст, анҷом дода мешавад. Ин нукта хеле муҳим аст, зеро ҷиддияти давлатро нишон медиҳад. Ҷудо кардани маблағ аз буҷети давлатӣ гувоҳӣ медиҳад, ки Тоҷикистон омода аст захираҳои молиявии худро барои дастгирии ташаббусҳои глобалии об сарф кунад. Ибораи «сарчашмаҳои дигаре, ки қонунгузорӣ манъ накардааст» имкон медиҳад, ки созмонҳои байналмилалии молиявӣ, фондҳои экологӣ ва донорҳо низ дар маблағгузории ин ҷоиза саҳм гузоранд, ки ин мақоми ҷоизаро боз ҳам баландтар мебардорад.

Банди 3-юми фармон ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон супориш медиҳад, ки дар давоми ду моҳ низомнома ва ҳайати Комиссияи Ҷоизаро таҳия ва тасдиқ намояд. Ин нишон медиҳад, ки давлат хостори фавран амалӣ шудани ин ташаббус аст ва механизми шаффофу касбии арзёбии номзадҳоро таъсис хоҳад дод. Комиссия, бо эҳтимоли зиёд, аз ҳисоби олимони шинохтаи ватаниву хориҷӣ ва намояндагони созмонҳои байналмилалии соҳаи об ташкил хоҳад шуд.

Эмомалӣ Раҳмон – Меъмори дипломатияи ҷаҳонии об

Барои дарки амиқи аҳаммияти ин ҷоиза, лозим аст, ки ба таърихи фаъолият ва саҳми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин самт назар андозем. Роҳбари давлати Тоҷикистонро дар арсаи байналмилалӣ чун «Меъмори дипломатияи об» ва «Пешвои оби ҷаҳонӣ» мешиносанд.

Дар давоми беш аз ду даҳсолаи охир, маҳз бо ташаббуси муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Маҷмаи Умумии СММ як қатор резолютсияҳои таърихиро қабул кард, ки рӯзномаи глобалии обро шакл доданд.

Тоҷикистон таҳти роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон 5 ташаббуси бузурги глобалиро пешниҳод намуд, ки аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ якдилона дастгирӣ ёфтанд:

Соли байналмилалии оби тоза (2003)
Даҳсолаи байналмилалии амалиёт «Об барои ҳаёт», 2005-2015
Соли байналмилалии ҳамкориҳо дар соҳаи об (2013)
Даҳсолаи байналмилалии амалиёт «Об барои рушди устувор», 2018-2028
Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо (2025) ва Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо

Ин панҷ ташаббус нишон медиҳанд, ки сиёсати пешгирифтаи Президенти Тоҷикистон хусусияти давомдор, стратегӣ ва маҷмӯӣ дорад. Онҳо танҳо изҳороти сиёсӣ набуданд, балки ба барномаҳои амалии ҷаҳонӣ табдил ёфтанд, ки ҳаёти миллионҳо нафарро дар саросари сайёра беҳтар намуданд.

Ҳар як ташаббуси Президенти Тоҷикистон дар як давраи муайяни таърихӣ ва дар посух ба даъватҳои мушаххаси замон пешниҳод шудааст.

Даҳсолаи «Об барои ҳаёт» (2005-2015). Ин даҳсола заминаеро фароҳам овард, ки масъалаи об аз як мавзуи дуввумдараҷа ба маркази таваҷҷуҳи сиёсати ҷаҳонӣ гузарад. Дар ин давра, Тоҷикистон ба маркази баргузории конфронсҳои сатҳи баланди байналмилалӣ табдил ёфт. Маҳз дар ҳамин давра ҷомеаи ҷаҳонӣ дарк кард, ки бидуни ҳалли мушкили об, ягон ҳадафи рушди иқтисодӣ ё иҷтимоиро наметавон амалӣ кард.

Даҳсолаи «Об барои рушди устувор» (2018-2028): Даҳсолаи ҷорӣ ба татбиқи Ҳадафи 6-уми Рушди Устувори СММ (Таъмини ҳамагон бо оби тоза ва беҳдошт) нигаронида шудааст. Дар доираи ин даҳсола Dushanbe Water Process ҳамчун платформаи асосии сиёсии ҷаҳонӣ барои арзёбии пешравӣ ва муайян кардани қадамҳои минбаъда эътироф гардид.

Конфронси оби СММ дар соли 2023 дар Ню-Йорк, ки таҳти ҳамраисии Тоҷикистон ва Подшоҳии Нидерланд баргузор шуд, рӯйдоди таърихӣ ва аввалин конфронси бузурги об дар СММ пас аз 46 сол (аз соли 1977) буд. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин конфронс ҳамчун роҳбари калидии раванд баромад карда, Рӯзномаи амалиёти обро («Water Action Agenda» ) пешниҳод намуданд, ки зиёда аз 700 уҳдадориро аз ҷониби давлатҳо ва созмонҳо дар бар мегирад.

Ташаббус дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо: Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз ҷумлаи аввалинҳое буданд, ки аз минбари СММ робитаи зич ва хатарноки байни обшавии пиряхҳо ва тағйирёбии иқлимро бо далелҳои илмӣ баён доштанд. Тоҷикистон ҳазорҳо пирях дорад, ки манбаи асосии оби Осиёи Марказиро ташкил медиҳанд. Аммо дар натиҷаи гармшавии глобалӣ беш аз 1000 пиряхи Тоҷикистон об шудаанд.

Қабули Қатъномаи СММ дар бораи эълон кардани соли 2025 ҳамчун Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва таъсиси Фонди махсуси боварӣ дар назди СММ пирӯзии бузурги дипломатияи Тоҷикистон буд. Ин нишон дод, ки Тоҷикистон на танҳо дар фикри манфиатҳои миллӣ, балки барои ояндаи тамоми минтақа ва сайёра ғамхорӣ мекунад.

Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об як иқдоми дорои аҳаммияти стратегӣ ва геополитикӣ мебошад. Ин ҷоиза метавонад ба яке аз бонуфузтарин мукофотҳои ҷаҳонӣ дар соҳаи экология ва захираҳои табиӣ табдил ёбад.

Тоҷикистон бо ин иқдом худро ҳамчун маркази зеҳнӣ ва сиёсии ҳалли мушкилоти оби ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Ин ҷоиза номи Президенти кишвар, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Тоҷикистонро дар таърихи илм ва сиёсати ҷаҳонии об абадӣ мегардонад.

Ин ҷоиза метавонад ба сифати муҳаррики пуриқтидор барои олимону ихтироъкорон хизмат кунад, то онҳо роҳҳои нави инноватсионии мубориза бо буҳрони обро пайдо намоянд.

Ҷоиза ба воситаи муҳимми дипломатӣ табдил хоҳад ёфт. Он имкон медиҳад шахсиятҳои барҷаста, роҳбарони созмонҳои байналмилалӣ ва давлатҳое, ки дар соҳаи об саҳми калон гузоштаанд, дар Душанбе гирд оянд. Ин раванд ба таҳкими ҳамкориҳои байналмилалӣ ва табодули таҷриба мусоидат мекунад.

Имзои Фармон аз 15 июни соли 2026 оғози раванди муаззами ташкилӣ ва сиёсӣ мебошад.

Барои шинохта шудани ҷоиза зарур аст, ки маъракаи васеи иттилоотӣ роҳандозӣ карда шавад. Муаррифии ҷоиза дар доираи чорабиниҳои СММ, конфронсҳои байналмилалии об ва тариқи воситаҳои ахбори оммаи пешрафтаи ҷаҳонӣ (ба монанди BBC, CNN, Reuters) метавонад таваҷҷуҳи олимону сиёсатмадорони калидиро ҷалб кунад.

Ҳамин тариқ, Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар бораи таъсиси «Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об» иқдоми хирадмандона ва саривақтӣ мебошад, ки мақоми кишвари моро ҳамчун пешсафи ҷаҳонии ин самт боз ҳам мустаҳкамтар мекунад.

Саҳми Тоҷикистон дар соҳаи об таърихӣ ва беназир аст. Давлати мо тавонист нишон диҳад, ки ҳатто як кишвар бо доштани иродаи сиёсӣ ва роҳбари дурбин метавонад рӯзномаи сиёсати ҷаҳониро тағйир диҳад ва башариятро дар атрофи як ҳадафи олӣ – ҳифзи об ва ҳаёт – муттаҳид созад.

Таъсиси ин ҷоиза на танҳо эътирофи дастовардҳои гузаштаву кунунии Тоҷикистон ва Пешвои муаззами он аст, балки нигоҳест ба оянда. Он василаест барои ҳавасмандкунии наслҳои ояндаи олимон ва сиёсатмадорон, то онҳо барои ҳифзи сайёраи мо, мубориза бо тағйирёбии иқлим ва таъмини сулҳу субот тавассути ҳамкорӣ дар соҳаи об талош кунанд. Тоҷикистон бо ин иқдоми худ бори дигар собит намуд, ки «Об барои ҳаёт» ва «Об барои рушди устувор» на танҳо шиорҳо, балки рисолати таърихии ин давлат ва Роҳбари он мебошанд.