Арзиши байналмилалии металлургияи миллӣ ва рушди истеҳсоли металлҳои сиёҳ дар Тоҷикистон

ДУШАНБЕ, 25.07.2026 /АМИТ «Ховар»/. Ифтитоҳи Корхонаи металлургии сурмаи Ҷамъияти саҳомии пӯшидаи «TALCO Gold» дар ноҳияи Айнӣ ва идомаи сохтмони «Комбинати металлургии Тоҷик» дар ноҳияи Бобоҷон Ғафуров аз он шаҳодат медиҳад, ки саноати маъдани Тоҷикистон ба марҳалаи нав ворид мешавад. Акнун сухан танҳо дар бораи истихроҷи ашёи хом намеравад. Ҳадафи асосӣ коркарди амиқи маъдан, истеҳсоли металл дар дохили мамлакат, кам намудани вобастагӣ аз воридот ва ташаккули мактаби миллии муҳандисӣ мебошад.

— Саноатикунонии босуръат ҳамчун ҳадафи чоруми стратегии мамлакат маҳз бо чунин мазмун аҳамияти амалӣ пайдо мекунад. Корхонаҳои нав бояд на танҳо ҳаҷми маҳсулотро зиёд намоянд, балки байни кон, истеҳсолот, инфрасохтор, илм ва тайёр намудани кадрҳо робитаи устувор ба вуҷуд оранд. Дар ҳамин замина ду лоиҳаи калони металлургии вилояти Суғдро метавон оғози ташаккули занҷираи нави арзиши саноатӣ дар Тоҷикистон арзёбӣ намуд.

Супориши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба таҳияи «Барномаи рушди металлургияи сиёҳ барои солҳои 2027–2035» барои саноати мамлакат аҳамияти стратегӣ дорад. Қабули чунин барнома имкон медиҳад, ки рушди соҳа аз татбиқи лоиҳаҳои алоҳида ба низоми ягонаи истеҳсолӣ гузаронида шавад. Дар доираи он бояд тамоми занҷири технологӣ — аз омӯзишу истихроҷи маъдани оҳан, ғанигардонӣ ва истеҳсоли консентрату окатиш то истеҳсоли оҳани мустақим барқароршуда, пӯлод ва маҳсулоти прокатӣ фаро гирифта шавад. Ин раванд ба коркарди амиқи сарватҳои зеризаминӣ, афзоиши арзиши иловашуда, кам гардидани вобастагӣ аз воридоти металлҳои сиёҳ ва таъсиси ҷойи нави кор мусоидат менамояд.

7 июли соли равон дар ноҳияи Айнӣ Корхонаи металлургии сурмаи «TALCO Gold» ба истифода дода шуд. Тибқи маълумоти расмӣ, иқтидори солонаи он то 5 ҳазор тонна коркард ва истеҳсоли металли сурмаро ташкил медиҳад. Корхона барои азхудкунӣ ва коркарди кони тиллову сурмаи Канчоч бунёд гардидааст. Захираҳои ин кон беш аз 23 миллион тонна маъдан, қариб 50 тонна тилло ва зиёда аз 265 ҳазор тонна сурма арзёбӣ шудаанд.

Барои соли 2026 истеҳсоли маҳсулоти корхона ба маблағи 1 миллиарду 539 миллион сомонӣ ба нақша гирифта шуда, 200 сокини маҳаллӣ бо ҷойи кори доимӣ таъмин мегарданд. Ҳамон рӯз барои бунёди корхонаи дигари металлургӣ бо иқтидори истеҳсоли 2 тонна тилло дар як сол санги асос гузошта шуд. Мувофиқи нақша, корхонаи нав бояд моҳи августи соли 2027 ба фаъолият оғоз намояд.

Аҳамияти ин рӯйдод танҳо бо иқтидори як корхона маҳдуд намешавад. Тоҷикистон дар бозори ҷаҳонии сурма аллакай мавқеи намоён дорад. Хадамоти геологии Иёлоти Муттаҳида — USGS Тоҷикистонро аз рӯи натиҷаҳои соли 2024 бо саҳми 18-фоиза дуюмин истеҳсолкунандаи сурма дар ҷаҳон арзёбӣ намудааст. Дар арзёбии пешакии соли 2025 ҳаҷми истеҳсоли маъдании сурмаи ҷумҳурӣ 22 ҳазор тонна нишон дода шуда, Тоҷикистон баъд аз Чин ва Русия дар ҷойи сеюм қарор мегирад. Ин тағйири солонаи мавқеъ аҳамияти ҷумҳуриро кам намекунад: Тоҷикистон дар ҳар ду арзёбӣ яке аз се истеҳсолкунандаи асосии ҷаҳон боқӣ мемонад.

Сурма барои истеҳсоли хӯлаҳо, батареяҳои сурбиву кислотаӣ, маводи кафшерӣ ва пайвастагиҳои зиддиаланга истифода мешавад. Иёлоти Муттаҳида ва Иттиҳоди Аврупо онро ба гурӯҳи ашёи хоми муҳим ворид кардаанд. Сабаб равшан аст: истеҳсоли ҷаҳонии сурма дар шумораи ками давлатҳо мутамарказ буда, қатъ шудани таъминот метавонад ба чанд соҳаи саноат ҳамзамон таъсир расонад. Аз ин рӯ, гузариши Тоҷикистон аз фурӯши маъдан ё консентрат ба истеҳсоли металл на танҳо масъалаи дохилӣ, балки саҳм дар гуногунсозии занҷираи ҷаҳонии таъминот мебошад.

Барои ба бартарии устувор табдил додани ин имконият сифати металл, тозагии маҳсулот, пайгирии пайдоиши ашёи хом ва риояи талаботи экологӣ бояд пайваста тасдиқ шаванд. Харидори байналмилалӣ на танҳо ҳаҷми маҳсулот, балки устувории таъминот ва шаффофияти тамоми роҳи маҳсулотро аз кон то корхона арзёбӣ мекунад.

Самти дуюм бунёди «Комбинати металлургии Тоҷик» дар кони маъдани оҳани Шоҳқадам-чашмаи ноҳияи Бобоҷон Ғафуров мебошад. Арзиши асосии лоиҳа дар он аст, ки барои нахустин бор занҷираи пайвастаи истеҳсолӣ — аз истихроҷи маъдан то истеҳсоли арматура дар дохили мамлакат ба вуҷуд оварда мешавад. Дар ин занҷира истихроҷ, майдакунӣ, ғанигардонӣ, истеҳсоли консентрат ва окатиш, барқароркунии бевоситаи оҳан, гудозиш ва прокати маҳсулоти сохтмонӣ бо ҳам мепайванданд.

Тибқи маълумоти расмӣ, баъди корҳои иловагии геологӣ дар се қитъаи кон 59 миллион тонна захираи маъдани оҳан тасдиқ шудааст. Марҳалаи якуми лоиҳа аз 1 апрели соли 2025 оғоз гардида, бояд то моҳи сентябри соли 2027 анҷом ёбад. Дар ин марҳала иқтидори истихроҷ ва коркарди маъдан ба 2,5 миллион тонна дар як сол расонида мешавад. Аз ин ҳаҷм истеҳсоли тақрибан 1,1 миллион тонна консентрати дорои 63–68 фоиз оҳан ва табдили он ба окатиш пешбинӣ гардидааст.

Марҳалаи дуюм то соли 2029 истеҳсоли 850 ҳазор тонна брикети гарми оҳани дорои тақрибан 90 фоиз оҳан, гудозиши блум ва истеҳсоли то 300 ҳазор тонна арматураро дар як сол дар бар мегирад. Брикети гарми оҳан, ки дар саноати ҷаҳонӣ бо ихтисораи HBI маълум аст, шакли зичшудаи оҳани бо усули мустақим барқароршуда мебошад. Зичии баланд нигоҳдорӣ ва ҳамлу нақли онро нисбат ба маҳсулоти ковоктар осон намуда, барои истифода дар кӯраҳои барқӣ ашёи муносиб фароҳам меорад.

Ҳаҷми сармоягузории умумии лоиҳа қариб 6 миллиард сомонӣ арзёбӣ мешавад. Дар корҳои сохтмонӣ беш аз 1200 нафар иштирок дошта, баъди пурра ба истифода додани комбинат зиёда аз 1500 ҷойи кори доимӣ таъсис меёбад. Барои кори устувори ин маҷмаа маркази барқдиҳии дорои иқтидори 90 мегаватт, хати барқи 220-киловолта ба масофаи 14,3 километр, хати об ба масофаи 17,5 километр, роҳҳои истеҳсолӣ ва роҳи оҳани 80-километра пешбинӣ шудаанд. Барои маҳсулоти ҳаҷман калон роҳи оҳан на як иншооти ёрирасон, балки қисми таркибии иқтисоди лоиҳа мебошад.

Дар татбиқи бахшҳои гуногуни лоиҳа ширкатҳои Чин, Ҳиндустон ва Австрия иштирок менамоянд, корҳои омӯзиши захираҳо бо ҷалби мутахассисони Австралия анҷом дода шудаанд. Чунин таркиби байналмилалӣ имкони ворид намудани таҷҳизот ва таҷрибаи пешрафтаро фароҳам меорад. Ҳамзамон натиҷаи дарозмуддат аз он вобаста аст, ки то кадом андоза дониш, ҳуҷҷатҳои техникӣ, малакаи ташхис ва идоракунии раванд ба муҳандисони тоҷик интиқол меёбанд.

Соли 2025 ба Тоҷикистон беш аз 1 миллион тонна филизоти сиёҳ ба маблағи 584 миллион доллар ворид гардид. Аз ин миқдор зиёда аз 600 ҳазор тонна ба арматура рост меояд. Иқтидори ниҳоии комбинат — то 300 ҳазор тонна арматура дар як сол — дар ҳолати пурра истифода шудан ва мувофиқ будани навъу стандартҳои маҳсулот ба тақрибан нисфи ҳаҷми физикии воридоти арматураи соли 2025 баробар мешавад.

Ин муқоиса нишон медиҳад, ки бозори дохилӣ барои маҳсулоти корхона вуҷуд дорад, аммо набояд онро ҳамчун кафолати иваз шудани дақиқи нисфи воридот маънидод кард. Барои чунин натиҷа корхона бояд бо иқтидори устувор фаъолият намояд, арматураи андоза ва дараҷаи заруриро истеҳсол кунад, сифати ҳар партияро тасдиқ намояд ва аз ҷиҳати нарх ва муҳлати таҳвил рақобатпазир бошад. Дар ҳолати иҷрои ин шартҳо таъсири лоиҳа аз сарфаи асъори хориҷӣ фаротар меравад: талабот ба неру, нақлиёт, озмоишгоҳ, таъмир, хизматрасонии муҳандисӣ ва тайёр намудани мутахассисон низ меафзояд.

Талаботи мамлакат ба филизоти сиёҳ дар оянда низ афзоиш меёбад. Дар арзёбии расмӣ то соли 2035 эҳтиёҷ ба чунин маҳсулот беш аз 2,3 миллион тонна дар як сол ва арзиши он зиёда аз 1,5 миллиард доллар пешбинӣ шудааст. Дар даҳ соли оянда талаботи ҷамъшуда метавонад тақрибан ба 18 миллион тонна ва зиёда аз 11 миллиард доллар расад. Ин нишондиҳандаҳо пешгӯӣ мебошанд ва бояд бо рушди сохтмон, инфрасохтор, нархи ҷаҳонӣ ва суръати ба кор даромадани иқтидори нав мунтазам таҷдид шаванд.

Тибқи маълумоти World Steel Association, соли 2025 дар ҷаҳон 1 миллиарду 849,4 миллион тонна пӯлоди хом истеҳсол шудааст. Дар муқоиса бо ин миқёс иқтидори Тоҷикистон хурд аст. Вале аҳамияти комбинатро танҳо бо ҳиссаи он дар истеҳсоли ҷаҳонӣ чен кардан дуруст нест. Барои мамлакат арзиши стратегӣ дар таъсиси салоҳияти миллӣ — аз геология ва ғанигардонӣ то гудозиш, прокат, назорати сифат ва идоракунии истеҳсолот зоҳир мегардад.

Дар ҷаҳон қисми зиёди пӯлод ҳанӯз бо роҳи кӯраи домнагӣ ва конвертери оксигенӣ истеҳсол мешавад. Дар баробари ин, истеҳсоли оҳани мустақим барқароршуда ва истифодаи кӯраҳои барқӣ ҳамчун яке аз роҳҳои навсозии соҳа рушд мекунад. Аммо худи истеҳсоли HBI ҳанӯз маънои «пӯлоди сабз»-ро надорад. Натиҷаи экологӣ аз навъи моддаи барқароркунанда, манбаи неруи барқ, самаранокии таҷҳизот, ҳиссаи шикастапора ва ҳаҷми воқеии партовҳо вобаста мебошад. То нашри чунин маълумот ба лоиҳа додани баҳои қатъии камкарбонӣ барвақт аст.

Дар тарҳи комбинат истифодаи такрории об, коҳиш додани партовҳои газӣ ва истифодаи гармии равандҳои технологӣ барои истеҳсоли неру пешбинӣ шудааст. Барои исботи самаранокӣ минбаъд нишондиҳандаҳои мушаххас — масрафи барқ ва об ба ҳар тонна маҳсулот, ҳаҷми газҳои гулхонаӣ, партови чанг ва оксидҳои сулфуру нитроген, инчунин ҳиссаи истифодаи дубораи шлак — бояд пайваста чен ва нашр шаванд.

Ин масъала хусусияти тиҷоратӣ низ дорад. Аз 1 январи соли 2026 марҳалаи асосии Механизми танзими карбон дар сарҳади Иттиҳоди Аврупо оғоз гардида, оҳан ва пӯлодро низ фаро мегирад. Агар маҳсулоти Тоҷикистон дар оянда ба бозорҳои дорои чунин талабот содир шавад, маълумоти санҷидашавандаи партовҳои дар маҳсулот ҷойгиршуда ба шарти дастрасӣ ба бозор табдил меёбад. Бинобар ин, низоми ченкунӣ, ҳисоботдиҳӣ ва санҷиш бояд аз давраи сохтмон пешбинӣ гардад.

Корхонаи муосир танҳо маҷмуи таҷҳизот нест. Он ба геолог, ғанигардон, металлург, энергетик, мутахассиси автоматикунонӣ, корманди озмоишгоҳ, механик ва муҳандиси эколог ниёз дорад. Дар робита ба сохтмони комбинат вазифа гузошта шудааст, ки Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон ба маркази асосии омода намудани мутахассисони металлургияи муосир табдил дода шавад. Барои ин барномаҳои таълимӣ бояд бо марҳалаҳои воқеии истеҳсолот пайваст шаванд.

Таълими дуалӣ, таҷрибаомӯзии ҳатмӣ дар корхона, истифодаи маълумоти истеҳсолӣ дар корҳои хатм ва таъсиси озмоишгоҳҳои муштарак метавонад донишро аз аудитория ба истеҳсолот барад. Шартномаҳои хариди технология низ бояд на танҳо насби таҷҳизот, балки омӯзиши кормандон, ташхиси нуқсон, калибровка, таъмир, барномасозии низоми идоракунӣ ва тайёр намудани омӯзгорони миллиро дар бар гиранд. Танҳо дар ин маврид таҷҳизоти воридшуда ба салоҳияти миллии такроршаванда табдил меёбад.

Арзиши байналмилалии металлургияи навини Тоҷикистонро метавон дар чанд тағйироти ба ҳам вобаста дид. Аввал, мамлакат дар соҳаи сурма аз зинаи истихроҷ ба коркарди амиқтар мегузарад ва мавқеи худро дар занҷираи ашёи хоми муҳим таҳким медиҳад. Дуюм, дар соҳаи оҳан занҷираи миллӣ аз маъдан то маҳсулоти сохтмонӣ шакл мегирад. Сеюм, воридотивазкунӣ ба ташаккули бозори дохилии хизматрасонии муҳандисӣ, озмоишгоҳӣ ва нақлиётӣ мусоидат мекунад. Чорум, ҳамкорӣ бо ширкатҳои хориҷӣ метавонад ба канали интиқоли технология табдил ёбад. Панҷум, пайвастани донишкада ва корхона барои ташаккули мактаби миллии металлургия замина мегузорад.

Барои амалӣ шудани ин имконият чанд шарт ҳалкунанда мебошанд: маълумоти шаффоф ва муқоисашаванда дар бораи захираҳо, назорати доимии сифати маҳсулот, логистикаи боэътимод, нишондиҳандаҳои ченшавандаи экологӣ, интиқоли воқеии дониш ва омода намудани кадрҳои миллӣ. Дар металлургия иқтидори лоиҳавӣ танҳо оғози кор аст; эътимоди бозор аз истеҳсоли устувор, сифати тасдиқшуда ва иҷрои саривақтии уҳдадориҳо ба вуҷуд меояд.

Ифтитоҳи корхонаи сурма ва бунёди комбинати металлургӣ барои Тоҷикистон маънои гузариш аз иқтисоди содиркунандаи ашёи хом ба иқтисоди дорои коркарди амиқ, донишҳои муҳандисӣ ва маҳсулоти ниҳоиро дорад. Агар ин гузариш бо шаффофияти маълумот, масъулияти экологӣ ва рушди сармояи инсонӣ ҳамроҳ шавад, металлургияи миллӣ метавонад на танҳо талаботи дохилиро дастгирӣ намояд, балки мавқеи Тоҷикистонро ҳамчун шарики боэътимоди саноатӣ дар минтақа ва занҷираҳои байналмилалии таъминот устувор гардонад.

Бахтиёр МАҲМАДАЛӢ,
узви вобастаи Академияи муҳандисии Ҷумҳурии Тоҷикистон, профессор

АКС аз манбаъҳои боз