ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ ВА ТАҲКИМИ ДАВЛАТДОРИИ МИЛЛӢ. Андешаҳо дар ин мавзуъ

ДУШАНБЕ, 12.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар таърихи ҳар миллат марҳилаҳое вуҷуд доранд, ки аҳамияти онҳо аз доираи як воқеаи сиёсӣ берун рафта, ба муайян намудани сарнавишти минбаъдаи давлат ва ҷомеа таъсир мерасонанд. Барои миллати тоҷик истиқлоли давлатӣ аз ҷумлаи чунин рӯйдодҳои сарнавиштсоз ба ҳисоб меравад.

— Истиқлол дар маънои умумӣ ҳуқуқи давлат барои мустақилона муайян намудани сиёсати дохилӣ ва хориҷии худ мебошад. Аммо аз нигоҳи таърихӣ ва фалсафаи сиёсӣ мафҳуми истиқлол хеле фарох аст. Он ба масъалаҳои ҳувияти миллӣ, худшиносии шаҳрвандӣ, забон, фарҳанг, иқтисод, амният, рушди инсон ва қобилияти ҷомеа барои муайян намудани ояндаи худ пайванди ногусастанӣ дорад. Аз ин рӯ, Истиқлоли давлатӣ раванди мураккаби давлатсозист, ки дар он ҳам дастовардҳо ва ҳам имтиҳонҳои таърихӣ ҷой доранд. Ин масъала, махсусан дар шароити ҷаҳонишавӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Имрӯз Истиқлоли давлатӣ аз қудрати иқтисодӣ, сатҳи рушди илм ва технология, амнияти иттилоотӣ, ҳифзи фарҳанг, худшиносии миллӣ ва суботи иҷтимоӣ низ вобаста мебошад.

Мафҳуми истиқлол дар таърихи давлатдорӣ яке аз мафҳумҳои бунёдӣ ба шумор меравад. Истиқлол имкон медиҳад, ки миллат сарнавишти сиёсии худро мустақилона муайян намояд, арзишҳоро ҳифз кунад ва роҳи рушди иқтисодиву иҷтимоиро интихоб намояд.

Барои миллати тоҷик ин мафҳум бо таҷрибаи чандинҳазорсолаи давлатдорӣ алоқаманд аст. Таърихи давлатҳои қадиму асримиёнагии тоҷикон нишон медиҳад, ки давлатдорӣ яке аз унсурҳои муҳими ҳифзи ҳувияти миллӣ ва фарҳангӣ ба шумор меравад. Дар ин замина, андешаи аллома Бобоҷон Ғафуров аҳамияти хос дорад. Дарвоқеъ, таърихи давлатдории тоҷикон собит месозад, ки истиқлол арзиши олӣ буда, ҳифзи он вазифаи ҳар шаҳрванд мебошад.

Ин андеша моҳияти истиқлолро аз мавқеи таърихӣ ва ахлоқӣ равшан менамояд. Истиқлол танҳо ҳуқуқи давлат нест. Он масъулияти ҳар шаҳрванд низ мебошад. Агар наслҳои гузашта барои нигоҳ доштани ҳастии миллӣ талош карда бошанд, насли имрӯз бояд истиқлолро тавассути дониш, меҳнат, фарҳанг ва масъулияти шаҳрвандӣ таҳким бахшад.

Аз ин нуқтаи назар, истиқлолро метавон ҳамчун пайванди байни гузашта, имрӯз ва ояндаи миллат арзёбӣ намуд.

Солҳои аввали истиқлол барои Тоҷикистон яке аз давраҳои мураккабтарини таърихи навин ба ҳисоб мераванд. Давлати соҳибистиқлол ҳанӯз имконияти пурраи ташаккули ниҳодҳои сиёсӣ ва иқтисодии худро пайдо накарда, ба ихтилофи сиёсӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ гардид.

Ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992-1997 ба ҳаёти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва маънавии мамлакат зарари ҷиддӣ расонд. Барқарор гардидани сулҳу ризоияти миллӣ ва ба имзо расидани Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 барои гузаштан аз марҳилаи муқовимат ба марҳилаи созандагӣ заминаи муҳим фароҳам овард.

Ваҳдати миллӣ дар шароити ҷомеаи муосир маънои яксон фикр кардани тамоми шаҳрвандонро надорад. Ҷомеаи демократӣ табиатан дорои андешаҳо ва мавқеъҳои гуногун мебошад. Аммо ин гуногунӣ бояд дар доираи манфиатҳои умумимиллӣ, қонун ва фарҳанги муколама амалӣ гардад.

Таҷрибаи Тоҷикистон нишон дод, ки ихтилофи сиёсӣ дар мавриди ба муколама ва механизмҳои ҳуқуқӣ табдил наёфтан метавонанд ба буҳрони умумимиллӣ оварда расонанд. Аз ин рӯ, Ваҳдати миллӣ дар маънои амиқаш фарҳанги эҳтироми якдигар, таҳаммулпазирӣ, афзалият додан ба манфиатҳои миллӣ ва қобилияти ҳалли ихтилофҳо тавассути муколама мебошад.

Пас аз барқарор гардидани сулҳу субот Тоҷикистон ба марҳилаи нави давлатсозӣ ворид гардид. Такмили қонунгузорӣ, ташаккули сохторҳои давлатӣ, рушди низоми идоракунӣ ва таҳияи барномаҳои стратегии миллӣ аз равандҳои муҳими ин давра ба ҳисоб мераванд.

Давлати устувор бояд қодир бошад, ки амнияти шаҳрвандонро таъмин намояд, ҳуқуқҳои онҳоро ҳифз кунад, рушди иқтисодиро дастгирӣ намояд ва барои ташаккули неруи инсонӣ шароит муҳайё созад. Истиқлоли давлатӣ бояд ҳамеша бо таҳкими ниҳодҳои давлатӣ ва рушди фарҳанги ҳуқуқии шаҳрвандон пайваст бошад.

Истиқлоли сиёсӣ бе пояҳои иқтисодӣ устувор буда наметавонад. Давлате, ки иқтисоди заиф дорад, дар назди омилҳои берунӣ осебпазир мегардад.

Дар солҳои истиқлол дар соҳаҳои саноат, энергетика, кишоварзӣ, нақлиёт ва хизматрасонӣ тағйироти назаррас ба амал омаданд. Таъсиси корхонаҳои истеҳсолӣ, рушди инфрасохтор ва татбиқи барномаҳои иқтисодӣ ба ташаккули заминаҳои нави истеҳсолӣ мусоидат намуд.

Энергетика барои Тоҷикистон яке аз самтҳои стратегии рушди иқтисодӣ мебошад. Захираҳои обӣ ва имконияти гидроэнергетикии мамлакат заминаи муҳими рушди соҳаи энергетика ба шумор мераванд.

Таҳкими иқтидори энергетикӣ на танҳо барои таъмини аҳолӣ бо неруи барқ, балки барои рушди саноат, таъсиси ҷойои нави кор ва густариши фаъолияти иқтисодӣ аҳамияти калон дорад.

Дар баробари энергетика рушди роҳҳо, пулҳо, нақбҳо ва дигар иншооти инфрасохторӣ ба таҳкими робитаҳои иқтисодии минтақаҳои гуногуни ҷумҳурӣ мусоидат менамояд.

Дар асри XXI маориф ва илм ба яке аз омилҳои асосии қудрати давлат табдил ёфтаанд. Давлати дорои иқтисоди муосир ва технологияҳои пешрафта, пеш аз ҳама, ба сармояи инсонӣ такя мекунад.

Дар давраи истиқлол ба рушди муассисаҳои таълимӣ, беҳтар намудани шароити таҳсил, омода намудани кадрҳои соҳибкасб ва ворид намудани технологияҳои иттилоотӣ ба низоми таълим таваҷҷуҳи зиёд зоҳир гардид.

Мақоми омӯзгор низ дар ин раванд муҳим аст. Омӯзгор ҷаҳонбинӣ ва фарҳанги маънавии насли навро ташаккул медиҳад. Ташаккули давлатдории миллӣ ва ҳифзи истиқлол танҳо дар заминаи рушди илму маориф ва худшиносии шаҳрвандон имконпазир аст.

Ин андеша моҳияти истиқлоли зеҳниро ифода мекунад. Истиқлоли воқеӣ дар ҷаҳони муосир аз қобилияти ҷомеа барои истеҳсоли дониш, истифодаи технология ва ташаккули тафаккури мустақил низ вобаста мебошад. Рушди маориф бояд ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи давлат фаҳмида шавад.

Ҷавонон захираи асосии рушди ояндаи давлат мебошанд. Сармоягузорӣ ба ҷавонон маънои сармоягузорӣ ба ояндаи миллатро дорад. Дар давраи истиқлол барои ҷавонон имконияти нави таҳсил, рушди касбӣ, иштирок дар чорабиниҳои иҷтимоӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва варзишӣ фароҳам оварда шуданд. Имрӯз масъалаи асосӣ танҳо фароҳам овардани имконият нест. Муҳимтар аз ҳама, тарбия намудани ҷавонони донишманд, соҳибкасб, масъулиятшинос ва дорои ҷаҳонбинии миллӣ мебошад.

Ҷавони муосири тоҷик бояд ҳамзамон ду хусусиятро дар худ таҷассум намояд: аввал, решаҳои таърихию фарҳангии худро хуб шиносад; дуюм, барои зиндагӣ ва рақобат дар ҷаҳони муосир дониш ва малакаи зарурӣ дошта бошад. Ин ду унсур- худшиносии миллӣ ва ҷаҳонбинии муосир бояд якдигарро пурра намоянд.

Ба андешаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, «дар таърихи 35 соли соҳибистиқлолӣ ва давлатдории навини тоҷикон ҷавонон ҳамчун неруи ташаббускору пешбарандаи ҷомеа нақши басе муассир бозиданд. Бо ифтихор иброз менамоям, ки ҷавонони кишвар ҳамчун қишри фаъоли ҷомеа дар татбиқи сиёсати давлат, рушди иқтисоди миллӣ, пешрафти илму маориф, фарҳанг ва технологияҳои муосир иштироки фаъол доранд. Онҳо дар афзун гардонидани дастовардҳои истиқлоли давлатӣ, ҳифзи марзу буми ҷумҳурӣ, амнияти ҷомеа ва давлат, таҳкими сулҳу субот ва пешрафти иқтисодиву иҷтимоии мамлакат саҳми арзишманд гузошта истодаанд».

Истиқлол барои рушди фарҳанги миллӣ фазои нав фароҳам овард. Дар ин давра таваҷҷуҳ ба забони давлатӣ, таърихи миллат, адабиёти классикӣ, ёдгориҳои таърихию фарҳангӣ ва ҷашнҳои миллӣ бештар гардид.

Наврӯз, Меҳргон ва Сада ҳамчун унсурҳои муҳими мероси фарҳангии тоҷикон барои таҳкими робитаи наслҳо ва эҳёи хотираи таърихӣ аҳамияти калон доранд.

Истиқлоли давлатӣ ба Тоҷикистон имконият дод, ки ҳамчун субъекти мустақили муносибатҳои байналмилалӣ сиёсати хориҷии худро муайян намояд.

Дар давраи истиқлол муносибатҳои Тоҷикистон бо давлатҳои гуногуни ҷаҳон ва созмонҳои байналмилалӣ густариш ёфтанд. Ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаҳои иқтисод, энергетика, маориф, илм, фарҳанг, ҳифзи муҳити зист ва амният ба рушди ҷумҳурӣ таъсир расонданд.

Дар ҷаҳони муосир истиқлол маънои дар канор мондан аз равандҳои ҷаҳониро надорад. Баръакс, давлати соҳибистиқлол бояд тавонад дар низоми байналмилалӣ бо истифода аз дипломатия манфиатҳои миллии худро ҳимоя намояд.

Ҳамгироӣ бо ҷомеаи ҷаҳонӣ бояд ба рушди иқтидори дохилӣ мусоидат кунад. Дар ин раванд манфиатҳои миллӣ бояд ҳамчун меҳвари сиёсати хориҷӣ нигоҳ дошта шаванд.

Яке аз масъалаҳои асосии фалсафаи истиқлол муносибати байни озодӣ ва масъулият мебошад.

Озодӣ бе масъулият метавонад ба худсарӣ табдил ёбад ва истиқлол бе масъулияти шаҳрвандӣ метавонад ба арзиши танҳо рамзӣ мубаддал гардад.

Шаҳрванди масъул шахсест, ки ҳуқуқҳои худро медонад, қонунро эҳтиром мекунад, ҳуқуқи дигаронро эътироф менамояд ва барои рушди ҷомеа саҳм мегузорад.

Насле, ки истиқлолро ба даст овардааст, барои ҳифзи он масъул мебошад. Наслҳои баъдӣ бояд онро бо дониш, илм, технология ва фарҳанги созанда таҳким бахшанд.

Дар асри XXI қудрати давлат танҳо аз захираҳои табиӣ ё иқтидори ҳарбӣ вобаста нест. Қудрати асосӣ ба дониш, технология, сармояи инсонӣ, иқтисоди рақобатпазир ва сифати институтҳои давлатӣ вобаста мебошад. Ояндаи Истиқлоли Тоҷикистон аз сифати инсон вобаста хоҳад буд.

Агар ҷомеа тавонад насли соҳибмаърифат, соҳибкасб, ватандӯст ва дорои тафаккури мустақилро тарбия намояд, он гоҳ истиқлол дорои заминаи қавии таърихӣ ва ояндасоз мегардад.

Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин дастовардҳои таърихии миллати тоҷик дар марҳилаи навини давлатдорӣ мебошад. Арзиши он дар он зоҳир мегардад, ки ба мардуми Тоҷикистон имконияти мустақилона муайян намудани роҳи сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии рушди давлатро фароҳам овард.

Солҳои аввали истиқлол, ки бо мушкилоти сиёсӣ ва ҷанги шаҳрвандӣ ҳамроҳ буданд, нишон доданд, ки суботи дохилӣ ва ваҳдати миллӣ аз муҳимтарин шартҳои ҳифзи соҳибихтиёрии давлат мебошанд. Барқарор гардидани сулҳу ризоияти миллӣ имконият фароҳам овард, ки Тоҷикистон ба марҳилаи созандагӣ ва рушди устувор ворид шавад.

Дар давраи минбаъда таҳкими давлатдорӣ, рушди иқтисод, энергетика, сохтмон, маориф, тандурустӣ, фарҳанг ва муносибатҳои байналмилалӣ ба самтҳои муҳими сиёсати миллӣ табдил ёфтанд.

Дар баробари ин таҷрибаи истиқлол нишон медиҳад, ки рушди давлат бе рушди инсон имконнопазир аст. Аз ин рӯ, маориф, илм, ҷавонон ва фарҳанг бояд ҳамчун унсурҳои стратегии истиқлол арзёбӣ шаванд. Аз ин рӯ, истиқлолро метавон ҳамчун низоми ягонаи арзишҳо тасаввур кард, ки дар он давлатдории устувор, ваҳдати миллӣ, рушди иқтисодӣ, маориф, илм, фарҳанг, худшиносӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ бо ҳам робитаи мустақим доранд.

Аз нигоҳи фалсафӣ истиқлол озодии миллат барои муайян намудани сарнавишти худ мебошад, аммо аз нигоҳи ахлоқӣ он масъулияти наслҳо дар назди гузашта ва оянда низ ҳаст. Истиқлоли воқеӣ дар он ҷомеае устувор мемонад, ки шаҳрвандонаш таърихи худро медонанд, фарҳанги худро эҳтиром мекунанд, қонунро риоя менамоянд, дониш меомӯзанд, меҳнати созанда мекунанд ва нисбат ба ояндаи давлат бетараф нестанд.

Абдулло ДАВЛАТЗОДА,
омӯзгори Донишгоҳи давлатии молия ва иқтисоди Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»