РАҚАМИКУНОНИИ СОҲАИ ОБ. Барои Тоҷикистон ин масъала аҳаммияти махсус дорад

ДУШАНБЕ, 26.08.2026. /АМИТ «Ховар»/. Об имрӯз бо амнияти энергетикӣ, истеҳсолоти кишоварзӣ, рушди саноат, таъмини аҳолӣ бо маводи ғизоӣ, ҳифзи муҳити зист ва устувории иҷтимоӣ робитаи мустақим дорад. Дар баробари ин, рушди технологияҳои рақамӣ муносибат ба идоракунии захираҳои табииро низ тағйир дода, имконият фароҳам овардааст, ки ҷамъоварӣ, коркард ва таҳлили маълумот, пешгӯии тағйироти захираҳои обӣ ва қабули қарорҳои иқтисодӣ дар асоси нишондиҳандаҳои дақиқ амалӣ карда шавад. Аз ин нигоҳ, пайванди сиёсати об бо раванди рақамикунонии иқтисодиёт ба яке аз самтҳои муҳимми рушди устувори давлат табдил меёбад. Чунин ибрози андеша намудааст номзади илмҳои иқтисодӣ Суҳроб Шарифзода дар мақолааш, ки ба унвони АМИТ «Ховар» ирсол гардидааст. Матни пурраи мақола дар зер пешниҳод мегардад.

— Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об, ки 15 июни соли 2026 таъсис ёфт, ба рақамикунонии соҳаи об ва баланд бардоштани самаранокии иқтисодии истифодаи захираҳои обӣ равона шуда, ҳадафи он эътирофи саҳми арзанда дар рушди ҳамкории байналмилалӣ, таҳқиқот, сиёсати устувор ва ҳалли масъалаҳои глобалии обу тағйирёбии иқлим мебошад. Ин Ҷоизаро метавон ҳамчун иқдоми дорои аҳаммияти фаротар аз ҳавасмандгардонии дастовардҳои соҳавӣ арзёбӣ намуд, зеро он барои ташвиқи таҳқиқоту навовариҳое, ки ба рақамикунонии соҳаи об ва баланд бардоштани самаранокии иқтисодии истифодаи захираҳои обӣ равона шудаанд, заминаи муҳим фароҳам меорад.

Барои Тоҷикистон масъалаи мазкур аҳаммияти махсус дорад. Захираҳои обӣ яке аз сарватҳои стратегии мамлакат буда, бо рушди энергетика, кишоварзӣ, саноат ва дигар бахшҳои иқтисоди миллӣ пайванди амиқ доранд. Самаранокии истифодаи ин сарват аз сифати идоракунӣ, мавҷудияти маълумоти дақиқ ва имконияти пешгӯии тағйироти вобаста ба иқлим ва захираҳои об вобаста мебошад.

Дар ин росто, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад бо сиёсати рақамикунонии иқтисоди миллӣ пайванди амалӣ пайдо намояд. Агар яке аз самтҳои афзалиятноки он ба дастовардҳои илмӣ ва технологӣ дар соҳаи идоракунии рақамии об нигаронда шавад, Ҷоиза метавонад ба майдони муаррифии технологияҳои муосири баҳисобгирии захираҳои обӣ, мониторинги пиряхҳо, пешгӯии хушксоливу обхезӣ, назорати шабакаҳои обёрӣ ва истифодаи самараноки об табдил ёбад. Тавзеҳоти расмии таъсиси Ҷоиза низ ба он ишора мекунад, ки ин иқдом метавонад раванди мубодилаи технологияҳо ва ҷалби сармоягузориро барои ҳифзи пиряхҳо ва дастрасӣ ба оби тоза тақвият бахшад.

Рақамикунонии соҳаи об, пеш аз ҳама, маънои ташаккули муҳити дақиқи иттилоотиро дорад. Барои идоракунии самараноки иқтисодӣ бояд маълум бошад, ки чӣ миқдор захираи об мавҷуд аст, дар кадом минтақаҳо чӣ қадар истифода мешавад, талафот дар кадом сатҳ қарор дорад, талаботи бахшҳои кишоварзӣ, энергетика, саноат ва хоҷагии манзилию коммуналӣ чӣ қадар аст ва дар оянда ин нишондиҳандаҳо чӣ гуна тағйир меёбанд. Ҳангоми мавҷуд набудани маълумоти мукаммал ва саривақтӣ банақшагирии иқтисодӣ низ ба мушкил рӯ ба рӯ мегардад.

Аз ҳамин ҷиҳат, ташкили платформаи ягонаи рақамии захираҳои об метавонад яке аз самтҳои муҳимми такмили идоракунии иқтисодӣ бошад. Дар чунин низом маълумоти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои илмӣ, сохторҳои обу энергетика, кишоварзӣ ва муҳити зист метавонад муттаҳид гардида, барои таҳлил ва қабули қарор истифода шавад. Рақамикунонӣ дар ин маврид танҳо маънои аз шакли коғазӣ ба электронӣ гузаронидани маълумотро надорад. Моҳияти аслии он ташкили низомест, ки маълумотро ба воситаи идоракунии иқтисодӣ табдил медиҳад.

Барои Тоҷикистон яке аз самтҳои муҳим рақамикунонии баҳисобгирӣ ва тақсимоти об дар соҳаи кишоварзӣ мебошад. Қисми муҳимми захираҳои обӣ дар ин бахш истифода мегардад ва самаранокии истифодаи он ба ҳаҷми истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ ва арзиши аслии маҳсулот таъсир мерасонад. Ҷорӣ намудани ҳисобкунакҳои рақамӣ, низомҳои автоматии назорат ва технологияҳои обёрии дақиқ имкон медиҳад, ки ҳаҷми оби истифодашаванда дақиқ муайян гардида, талафоти он коҳиш дода шавад.

Аз нигоҳи иқтисодӣ, натиҷаи чунин раванд хеле муҳим аст. Сарфаи об маънои сарфаи хароҷотро низ дорад. Агар истеҳсолкунандаи кишоварзӣ бо истифода аз технологияҳои рақамӣ тавонад бо ҳаҷми камтари об ҳамон миқдор ё бештар маҳсулот истеҳсол кунад, маҳсулнокии иқтисодии ҳар воҳиди об баланд мегардад. Дар чунин ҳолат рақамикунонӣ бевосита ба афзоиши самаранокии истеҳсолот ва рақобатпазирии маҳсулоти кишоварзӣ мусоидат менамояд.

Самти дигар ба энергетика марбут мебошад. Иқтидори гидроэнергетикии Тоҷикистон аз захираҳои муҳимми иқтисодии мамлакат маҳсуб меёбад. Истифодаи технологияҳои рақамӣ барои мониторинги маҷрои дарёҳо, ҳаҷми оби обанборҳо, пешгӯии воридшавии об ва танзими фаъолияти неругоҳҳо метавонад самаранокии истеҳсоли неруи барқро баланд бардорад. Маълумоти дақиқ имкон медиҳад, ки реҷаи фаъолияти иншооти гидроэнергетикӣ бо дарназардошти талаботи иқтисодӣ ва тағйироти мавсимӣ беҳтар ба роҳ монда шавад.

Ҳамзамон, рақамикунонии мониторинги пиряхҳо аҳаммияти стратегӣ пайдо мекунад. Пиряхҳо барои Тоҷикистон захираи дарозмуддати об ва яке аз омилҳои устувории иқтисоди миллӣ мебошанд. Истифодаи мушоҳидаҳои моҳворавӣ, технологияҳои геоиттилоотӣ ва моделсозии рақамӣ имкон медиҳад, ки тағйирёбии пиряхҳо пайваста таҳлил ва таъсири эҳтимолии он ба захираҳои об пешгӯӣ карда шавад. Чунин маълумот барои банақшагирии фаъолияти энергетика, кишоварзӣ ва инфрасохтор аҳаммияти калон дорад.

Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад барои рушди ҳамин навъи таҳқиқот ангезаи нав фароҳам оварад. Қадршиносии технологияҳо ва таҳқиқоти рақамии пешрафта таваҷҷуҳи олимон, ширкатҳои технологӣ, муассисаҳои илмӣ ва шарикони байналмилалиро ба Тоҷикистон бештар менамояд. Ин масъала махсусан аз он ҷиҳат муҳим аст, ки дар санадҳои расмии марбут ба Ҷоиза ба рушди таҳқиқоти соҳавӣ, мубодилаи технологияҳо ва ҷалби сармоягузорӣ таваҷҷуҳи махсус дода шудааст.

Дар ин замина метавон аз ташаккули як самти нави ҳамкории иқтисодӣ – «дипломатияи рақамии об» низ ёдовар шуд. Тоҷикистон дар давоми солҳои зиёд дар ташаккули рӯзномаи байналмилалии об мавқеи фаъол касб намудааст. Акнун имконият фароҳам меояд, ки ин таҷриба бо технологияҳои рақамӣ пайваст карда шавад. Мубодилаи маълумоти электронӣ, истифодаи платформаҳои муштараки мониторинг, ташкили пойгоҳҳои байналмилалии маълумоти обу иқлим ва татбиқи лоиҳаҳои муштараки технологӣ метавонанд шаклҳои нави ҳамкории иқтисодиро ба вуҷуд оранд.

Ҷоиза дар чунин шароит метавонад ба муаррифии беҳтарин таҷрибаҳои байналмилалӣ мусоидат намояд. Агар технология ё модели рақамии идоракунии об дар як давлат натиҷаи хуб дода бошад, тавассути чунин майдони байналмилалӣ имкони омӯзиш ва мутобиқ намудани он ба шароити Тоҷикистон пайдо мешавад. Ин раванд зарурати сарфи маблағ барои ҷустуҷӯи роҳҳои алоҳидаи технологиро коҳиш дода, дастрасии кишварро ба таҷрибаи пешрафта осон мекунад.

Ҳамзамон, рақамикунонии соҳаи об метавонад муҳити мусоид барои ҷалби сармоягузорӣ фароҳам оварад. Сармоягузор пеш аз ворид шудан ба ҳар соҳа ба маълумоти боэътимод ниёз дорад. Мавҷудияти пойгоҳи дақиқи рақамӣ оид ба захираҳои об, имкониятҳои гидроэнергетикӣ, вазъи инфрасохтор ва талаботи иқтисодӣ хавфҳои сармоягузориро коҳиш медиҳад. Аз ин рӯ, ташкили низоми шаффофи иттилоотӣ метавонад ба татбиқи лоиҳаҳои сармоягузорӣ дар соҳаҳои энергетикаи сабз, таъминоти об, кишоварзии муосир ва технологияҳои экологӣ мусоидат намояд.

Ҷанбаи муҳимми дигари масъала таъсири рақамикунонӣ ба идоракунии маблағҳои давлатӣ мебошад. Ҳар сол барои сохтмон, нигоҳдорӣ ва таҷдиди иншооти обӣ, шабакаҳои обрасонӣ ва дигар инфрасохтори соҳавӣ маблағҳои муайян равона мешаванд. Ташкили низоми рақамии мониторинги чунин лоиҳаҳо имконият медиҳад, ки ҳаҷми кор, муҳлати иҷро, маблағгузорӣ ва натиҷаи иқтисодии онҳо ба таври шаффоф арзёбӣ карда шавад. Ин ба баланд шудани самаранокии хароҷоти давлатӣ ва тақвияти назорати молиявӣ мусоидат мекунад.

Технологияҳои рақамӣ, инчунин, барои коҳиши зарари иқтисодии офатҳои табиии марбут ба об имконияти васеъ доранд. Пешгӯии селу обхезӣ, муайян намудани минтақаҳои хавфнок ва ташкили низоми огоҳкунии бармаҳал имкон медиҳад, ки зарар ба аҳолӣ, роҳҳо, пулҳо, заминҳои кишоварзӣ ва дигар иншооти иқтисодӣ кам карда шавад. Дар ин ҳолат маблағгузорӣ ба рақамикунонӣ сармоягузорӣ барои пешгирии талафоти иқтисодӣ мебошад.

Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад ҳамин тафаккурро дар сатҳи байналмилалӣ тақвият диҳад. Ҷоиза метавонад технологияеро муаррифӣ намояд, ки талафоти обро кам мекунад, модели рақамиеро қадршиносӣ намояд, ки офатҳои табииро пешгӯӣ мекунад, ё таҳқиқотеро дастгирӣ кунад, ки тағйирёбии пиряхҳоро бо дақиқии баланд муайян месозад. Дар ҳар яке аз ин ҳолатҳо натиҷаи илмӣ ба натиҷаи иқтисодӣ пайваст мешавад.

Дар баробари ин, рушди механизми рақамикунонии соҳаи об ба омода намудани мутахассисони нав ниёз дорад. Иқтисоди рақамӣ мутахассисеро талаб мекунад, ки ҳам моҳияти захираҳои обиро дарк намояд ва ҳам аз технологияҳои иттилоотӣ, таҳлили додаҳо, зеҳни сунъӣ, моделсозӣ ва низомҳои геоиттилоотӣ истифода бурда тавонад. Аз ин рӯ, таъсири Ҷоиза метавонад ба соҳаи маориф ва илм низ густариш ёфта, барои рушди таҳқиқоти байнисоҳавӣ ва омода намудани кадрҳои замонавӣ ангезаи иловагӣ фароҳам оварад.

Масъалаи муҳим он аст, ки рақамикунонии захираҳои обӣ набояд ҳамчун як лоиҳаи алоҳидаи техникӣ қабул гардад. Он бояд ба қисми таркибии низоми идоракунии иқтисоди миллӣ табдил ёбад. Маълумоти об бояд ҳангоми таҳияи дурнамои рушди кишоварзӣ, энергетика, саноат, шаҳрсозӣ, сармоягузорӣ ва сиёсати экологӣ истифода шавад. Танҳо дар ҳамин ҳолат маълумоти рақамӣ ба сармояи иқтисодӣ табдил меёбад.

Аз ин ҷиҳат, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об дорои имконияти муҳимми институтсионалӣ мебошад. Таъсиси он метавонад дар баробари қадршиносии дастовардҳо барои ба ҳам овардани олимон, иқтисоддонҳо, барномасозон, муҳандисон, сармоягузорон ва мақомоти давлатӣ замина гузорад. Маҳз чунин ҳамгироии илм, технология ва иқтисод барои ташаккули механизми муосири рақамикунонии соҳаи об зарур аст.

Дар маҷмуъ, таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи обро метавон марҳалаи нави рушди ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон арзёбӣ кард. Аҳаммияти он барои иқтисоди миллӣ дар он зоҳир мегардад, ки тавассути ҳавасмандсозии таҳқиқот, технология ва ҳамкории байналмилалӣ имкони гузариш аз идоракунии анъанавии захираҳои об ба модели дақиқ, шаффоф ва рақамӣ бештар мегардад. Ин раванд метавонад ба сарфаи захираҳо, кам кардани талафоти иқтисодӣ, баланд бардоштани маҳсулнокии кишоварзӣ, рушди энергетикаи сабз, беҳтар намудани фазои сармоягузорӣ ва таҳкими амнияти иқтисодии мамлакат мусоидат намояд.

Дар шароите ки иқтисоди ҷаҳон ба сӯйи рақамикунонӣ ва истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ҳаракат дорад, барои Тоҷикистон пайвастани ин ду самт аҳаммияти стратегӣ касб мекунад. Сарвати бузурги обӣ танҳо дар сурате метавонад ба омили устувори рушди иқтисодӣ табдил ёбад, ки он бо дониш, технология ва идоракунии муосир пайваст гардад. Аз ҳамин нигоҳ, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад дар баробари таҳкими мавқеи байналмилалии кишвар, ба ангезаи муҳимми рушди технологияҳои рақамӣ дар идоракунии захираҳои об ва ташаккули модели нави иқтисоди «сабзу рақамӣ» дар Тоҷикистон табдил ёбад.

Дар ниҳоят, арзиши воқеии чунин ташаббуси Пешвои миллат дар он аст, ки обро аз як сарвати табиӣ ба объекти идоракунии интеллектуалӣ ва сармояи стратегии иқтисодӣ табдил медиҳад. Яъне, Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об метавонад барои расидан ба як ҳадаф – пайванди об, илм, технология ва иқтисод майдони нави ташаббус, рақобати созанда ва ҳамкории байналмилалиро фароҳам оварад.

АКС аз манбаъҳои боз