ЗЕҲНИ СУНЪӢ — ИМКОНИЯТ, МАСЪУЛИЯТ ВА ОЯНДАИ ИНСОН. Он ба ҷузъи муҳими ҳаёти инсон табдил ёфтааст

ДУШАНБЕ, 14.11.2026 /АМИТ «Ховар»/. Зеҳни сунъӣ дигар мафҳуми марбут ба ояндаи дур нест. Он имрӯз ба ҷузъи муҳими ҳаёти инсон табдил ёфта, ба соҳаҳои гуногуни фаъолияти ҷомеа ворид мешавад. Аз омӯзишу илм то иқтисоду тандурустӣ, аз фарҳангу маориф то идоракунии давлатӣ – имконоти истифодаи технологияҳои зеҳни сунъӣ рӯз ба рӯз васеъ мешаванд.

— Зеҳни сунъӣ ё ба истилоҳи байналмилалӣ Artificial Intelligence маҷмуи технологияҳоест, ки ба компютерҳо ва системаҳои рақамӣ имкон медиҳад баъзе вазифаҳоеро иҷро намоянд, ки одатан онҳоро ба қобилияти зеҳнии инсон алоқаманд медонем. Омӯзиш аз маълумот, таҳлил, шинохтани матн, овоз ва тасвир, тарҷума, пешгӯӣ, пешниҳоди роҳҳои ҳалли масъала ва ҳатто тавлиди матн, тасвир ё дигар намудҳои муҳтаво аз ҷумлаи чунин имкониятҳоянд.

Имрӯз шояд мо ҳатто пай набарем, ки дар ҳаёти ҳаррӯза чандин маротиба бо зеҳни сунъӣ рӯ ба рӯ мешавем. Вақте телефони мо матнро пешгӯӣ мекунад, тарҷумони электронӣ ҷумлаеро ба забони дигар мегузаронад, шабакаи иҷтимоӣ дар асоси таваҷҷуҳи мо маводи муайянеро пешниҳод мекунад ё системаи рақамӣ ҳаҷми зиёди маълумотро таҳлил менамояд, дар пасманзари ин равандҳо метавонанд технологияҳои зеҳни сунъӣ истифода шаванд.

Бо вуҷуди ин, як нуктаи муҳимро бояд ҳамеша дар назар дошт, ки зеҳни сунъӣ инсон нест. Он шуури инсонӣ, таҷрибаи зиндагӣ, эҳсосот ва масъулияти ахлоқии инсонро ба маънои воқеиаш надорад. Зеҳни сунъӣ дар асоси алгоритмҳо, моделҳои математикӣ ва маълумоте, ки бо онҳо ворид намудаанд, фаъолият менамояд.

Тоҷикистон ва рушди зеҳни сунъӣ

Дар Тоҷикистон низ ба рушди технологияҳои нав, аз ҷумла зеҳни сунъӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир мешавад. Яке аз қадамҳои муҳим дар ин самт таҳия ва қабули «Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040» мебошад. Стратегия  бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 30 сентябри соли 2022 қабул гардида, минбаъд бо қарори Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 январи соли 2025 такмил дода шудааст.

Дар ин замина Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тҷикистон  ҳамчун мақоми ваколатдор дар самти зеҳни сунъӣ муайян гардида, тибқи Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 феврали соли 2026 дар сохтори Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон Раёсати зеҳни сунъӣ таъсис дода шудааст.

Дар баробари сиёсати давлатӣ ба рушди инфрасохтори инноватсионӣ низ таваҷҷуҳ дода мешавад. Аз ҷумла, 9 июни соли 2026 бо иштироки Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ба сохтмони маҷмааи IT Hub Dushanbe санги асос гузошта шуд. Маҷмаа масоҳати зиёда аз 53 ҳазор метри мураббаъро дар бар гирифта, бо сармояи тақрибан 100 миллион доллар бунёд мегардад.

Маҷмаа аз Мактаби IT-и шаҳри Душанбе, Маркази минтақавии зеҳни сунъӣ, IT Park Dushanbe ва Маркази тиҷоратии технологияҳои иттилоотӣ иборат буда, барои беш аз 5000 нафар фазои корӣ фароҳам меорад.

Зеҳни сунъӣ ба ҳаёти мо чӣ тағйирот меорад?

Муҳимтарин таъсири зеҳни сунъӣ дар он ифода меёбад, ки бисёре аз корҳое, ки имрӯз вақт ва заҳмати зиёд талаб мекунанд, метавонанд бо ёрии технология тезтар ва самараноктар иҷро шаванд. Таҳлили ҳаҷми бузурги маълумот, тарҷума, ҷустуҷӯи иттилоот, таҳияи ҳуҷҷатҳо, хизматрасониҳои электронӣ, таҳлили маълумот ва банақшагирӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад онҳоро осонтар гардонад.

Дар соҳаи тандурустӣ ин технология метавонад ба таҳлили маълумоти тиббӣ ва дастгирии мутахассисон мусоидат намояд. Дар кишоварзӣ имконияти он барои таҳлили вазъи замин, обу ҳаво ва ҳосилнокӣ муҳим буда метавонад. Дар иқтисод — барои таҳлил ва пешгӯии равандҳо ва дар идоракунии давлатӣ — барои такмили хизматрасониҳои рақамӣ истифода бурда мешавад.

Ҳамин тавр, зеҳни сунъӣ метавонад вақти инсонро сарфа карда, имконияти ӯро васеъ намояд. Аммо ҳар қадар технология пурқувват гардад, масъулияти инсон низ бештар мешавад.

Нақши зеҳни сунъӣ дар рушди ҷомеа

Зеҳни сунъӣ метавонад ба яке аз омилҳои муҳими рушди иқтисодӣ ва иҷтимоӣ табдил ёбад. Ҷомеае, ки технологияи навро дуруст истифода мебарад, метавонад истеҳсолотро самараноктар, хизматрасониҳоро дастрас ва равандҳои қабули қарорҳоро асосноктар намояд.

Ҳатто масъалаҳои глобалӣ, аз ҷумла рушди устувор, тағйирёбии иқлим, истифодаи оқилонаи захираҳо ва рушди соҳаҳои иҷтимоӣ метавонанд аз имконоти технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ истифода кунанд.

Дар Тоҷикистон самтҳои истифодаи зеҳни сунъӣ дар идоракунии давлатӣ, хизматрасониҳои давлатӣ, маориф, тандурустӣ, кишоварзӣ, саноат, энергетика, нақлиёт, молия ва соҳибкорӣ муайян гардидаанд. Аммо ҷомеаи технологӣ танҳо ҷомеае нест, ки техникаи зиёд дорад. Ҷомеаи воқеан технологӣ ҷомеаест, ки дониш, малака, фарҳанги рақамӣ ва масъулият дорад.

Маориф дар давраи зеҳни сунъӣ

Яке аз соҳаҳое, ки зеҳни сунъӣ метавонад дар он тағйироти ҷиддӣ ба вуҷуд оварад, маориф мебошад. Имрӯз хонанда ё донишҷӯ метавонад аз воситаҳои зеҳни сунъӣ барои шарҳи мавзуи душвор, пайдо кардани мисолҳо, тарҷума, омодагӣ ба дарс ва таҳлили маълумот истифода барад. Муаллим низ метавонад аз чунин технологияҳо барои омода намудани маводи таълимӣ, таҳияи саволҳо, мутобиқ кардани машқҳо ба сатҳи хонандагон ва таҳлили натиҷаҳои таълим истифода намояд.

Аммо дар ин ҷо як хатари муҳим вуҷуд дорад, технология набояд ба ҷойи  хонанда фикр кунад. Агар донишҷӯ ҳар вазифаро пурра ба зеҳни сунъӣ супорад, ӯ метавонад ҷавоби тайёр гирад, вале дониш ва қобилияти мустақилона фикр карданаш ба андозаи зарурӣ инкишоф наёбад.

Аз ин рӯ, мо бояд аз «истифода бурдани AI» ба «дуруст истифода бурдани AI» гузарем.

Вазифаи мактаб ва донишгоҳ танҳо омӯзонидани истифодаи технология нест. Онҳо бояд ба ҷавонон фикр кардан, савол додан, таҳлил кардан, фарқ кардани ҳақиқат аз маълумоти нодуруст ва масъулиятшинос буданро омӯзонанд.

Зеҳни сунъӣ ва фарҳанг

Таъсири зеҳни сунъӣ ба фарҳанг низ метавонад назаррас бошад. Аз як тараф, технология барои ҳифзи мероси фарҳангӣ имконияти нав фароҳам меорад. Рақамикунонии китобҳо, дастнависҳо, аксҳо, ҳуҷҷатҳои таърихӣ, осори мусиқӣ ва дигар мероси фарҳангӣ метавонад дастрасӣ ба онҳоро васеъ намояд.

Зеҳни сунъӣ ҳамчунин метавонад барои тарҷума ва муаррифии фарҳанги миллӣ ба аудиторияи байналмилалӣ мусоидат кунад.

Аз ҷониби дигар, масъалаи ҳифзи асолати фарҳангӣ ва арзишҳои миллӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Имрӯз бо ёрии AI метавон матн, мусиқӣ, тасвир ва видео эҷод кард. Аз ин рӯ, дар баробари истифодаи имконияти эҷодии технология бояд ба масъалаҳои ҳуқуқи муаллиф, дурустии иттилоот ва эҳтиром ба арзишҳои фарҳангӣ таваҷҷуҳ зоҳир карда шавад.

Технология набояд фарҳангро аз байн барад; баръакс, он бояд барои ҳифз, муаррифӣ ва рушди фарҳанг хизмат кунад.

Касбу кор дар замони нав

Яке аз масъалаҳои муҳим ин таъсири зеҳни сунъӣ ба бозори меҳнат мебошад. Оё AI ҷойи инсонро мегирад?

Баъзе вазифаҳо, ба хусус корҳои такроршаванда ва стандартӣ метавонанд бештар автоматӣ шаванд. Ҳамзамон касбҳои нав низ ба вуҷуд меоянд: мутахассисони зеҳни сунъӣ, барномасозон, таҳлилгарони маълумот, мутахассисони киберамният, муҳандисони системаҳои рақамӣ ва дигар касбҳои вобаста ба технология. Аз ин рӯ, масъала танҳо аз байн рафтани баъзе касбҳо нест. Масъалаи асосӣ ин аст, ки касбҳо тағйир меёбанд ва талабот ба малакаҳои инсонӣ дигар мешавад.

Шояд дар оянда барои инсон на танҳо донистани як касб, балки қобилияти пайваста омӯхтан муҳим гардад. Шахсе, ки омӯхтанро идома медиҳад, аз технология ақиб намемонад.

Ҷавонон — неруи асосии давраи рақамӣ

Масъалаи таъсири зеҳни сунъӣ ба ҷавонон барои Тоҷикистон махсусан муҳим аст, зеро ҷавонон қувваи асосии ояндаи ҷомеа мебошанд. Имрӯз ҷавонон метавонанд бо истифода аз AI ба захираҳои бузурги иттилоотӣ дастрасӣ пайдо кунанд, забонҳои хориҷиро омӯзанд, барномасозӣ кунанд, идеяҳои худро санҷанд, маҳсулоти рақамӣ эҷод намоянд ва ҳатто барои бозори байналмилалӣ кор кунанд.

Ҷавонони имрӯз бо технология ба воя мерасанд ва муҳити рақамӣ барои онҳо як қисми табиии зиндагӣ мебошад. Аммо технология танҳо воситаи истифода нест. Он метавонад тарзи фикр кардан, омӯзиш ва ҳатто ҷаҳонбинии инсонро тағйир диҳад. Аз ин рӯ, ба ҷавонон бояд на танҳо истифодаи барномаҳо, балки фикр кардан, таҳлил кардан ва дуруст истифода бурдани технология низ омӯзонида шавад.

Дар ин масъала таваҷҷуҳ ба илму дониш, омӯхтани касбу ҳунарҳои муосир ва азхуд намудани технологияҳои нав аҳамияти махсус дорад. Имрӯз метавон ба ин самт мафҳуми дигарро низ илова кард: ҷавонони мо бояд зеҳни сунъиро омӯзанд — на танҳо барои истифода кардан, балки барои фаҳмидан, таҳия намудан ва дар ҳалли масъалаҳои ҷумҳурӣ истифода бурдан.

Ҷавоне, ки имрӯз барномасозӣ, таҳлили маълумот, забонҳои хориҷӣ ва зеҳни сунъиро меомӯзад, худро барои бозори меҳнати оянда омода мекунад.

Зеҳни сунъӣ — ёвари инсон ё рақиби ӯ?

Ҷавоби ин савол, пеш аз ҳама, ба тарзи истифодаи технология вобаста аст. Агар зеҳни сунъӣ дуруст истифода шавад, он метавонад ёвари пурқуввати инсон бошад. Аммо агар инсон малакаҳои худро инкишоф надиҳад ва технологияро бе андеша истифода барад, метавонад бо мушкилоти ҷиддӣ рӯ ба рӯ шавад.

Аз ин рӯ, масъала танҳо дар муқобилияти «инсон ва AI» нест. Муҳимтар аз ҳама он аст, ки инсон дар шароити тағйирёбии технологӣ то чӣ андоза қобилияти омӯхтан, мутобиқ шудан, таҳлил кардан ва масъулиятшиносона истифода бурдани технологияро дорад. Ҳамин аст, ки имрӯз маориф, илм, тафаккури интиқодӣ ва фарҳанги рақамӣ аҳаммияти бештар пайдо мекунанд.

31 август-таваҷҷуҳ ба истифодаи масъулонаи зеҳни сунъӣ

Тибқи матни пешниҳодшуда, ташаббуси Тоҷикистон вобаста ба 31 август идомаи ташаббусҳо дар самти зеҳни сунъӣ, технологияҳои пешрафта ва истифодаи масъулонаю устувори онҳо арзёбӣ мегардад. Дар ин замина мафҳумҳои бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод аҳаммияти калидӣ доранд.

Бехатар — яъне зеҳни сунъӣ набояд ба инсон ва ҷомеа зарар расонад.

Ҳифзшуда — яъне системаҳо бояд аз ҳамлаҳои киберӣ, истифодаи нодуруст, осебпазирӣ ва дигар таҳдидҳо то ҳадди имкон муҳофизат шаванд.

Боэътимод — яъне инсон бояд тавонад ба натиҷаи технология эътимод кунад, масъулияти истифодаи онро дарк намояд ва дар ҳолатҳои муҳим шаффофият ва ҷавобгарӣ вуҷуд дошта бошад.

Дар матни пешниҳодшуда ҳамчунин иброз мегардад, ки интихоби 31 август ба рӯйдоди илмии соли 1955 иртибот дошта, маҳз 31 августи ҳамон сол пешниҳоди гузаронидани лоиҳаи тобистонаи таҳқиқотии Донишгоҳи Дартмут оид ба зеҳни сунъӣ ба миён гузошта шуда буд. Ин ташаббус дар ташаккули зеҳни сунъӣ ҳамчун самти мустақили таҳқиқоти илмӣ нақши муҳим доштааст.

Аз ин рӯ, масъала танҳо эълон кардани як рӯзи тақвимӣ нест. Он метавонад ҳамчун даъват ба ҷомеаи ҷаҳонӣ барои таваҷҷуҳ ба рушди босуръати зеҳни сунъӣ ва ҳамзамон ҳифзи масъулияти инсон, амният, ҳуқуқ ва манфиатҳои ҷомеа баррасӣ шавад.

Зеҳни сунъӣ дигар технологияи танҳо барои оянда нест. Он аллакай қисми ҳаёти имрӯзии мост. Ин технология метавонад дар омӯзиш, илм, иқтисод, тиб, кишоварзӣ, фарҳанг ва идоракунӣ имконияти нав фароҳам оварад.

Аммо саволи асосӣ танҳо ин нест, ки «Зеҳни сунъӣ чӣ кор карда метавонад?». Саволи муҳимтар ин аст, ки «мо зеҳни сунъиро барои чӣ ва бо кадом масъулият истифода мебарем?».

Маънои муҳими рушди зеҳни сунъӣ дар он аст, ки ҳамзамон бо пешрафти технология муҳите ба вуҷуд оварда шавад, ки он бехатар, ҳифзшуда, боэътимод ва ба манфиати инсон бошад. Дар ниҳоят, технология ҳар қадар пешрафта бошад ҳам, ояндаро худи технология муайян намекунад.

Ояндаро бо дониш, масъулият, ахлоқ ва интихоби дурусти худ инсон муайян мекунад.

Замира ШАМСУЛЛОЗОДА,
мутахассиси пешбари раёсати зеҳни сунъии Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 

АКС аз манбаъҳои боз