Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон — намунаи барҷастаи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон

ДУШАНБЕ, 31.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон» тарбияи ватандӯстӣ — фаъолияти мураттаб ва мақсадноки мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ташкилотҳои (иттиҳодияҳои) ҷамъиятӣ, оила ва шаҳрвандон, ки барои ташаккули дарки баланди ватандӯстӣ дар тафаккури шаҳрвандон, ҳисси садоқат ба Ватан, омода будан ба адои қарзи шаҳрвандию уҳдадориҳои конститутсионӣ барои ҳимояи манфиатҳои Ватан нигаронда шудааст. Вазифаҳои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон ташаккули худшиносии миллӣ, муносибати арзанда ба шахсият, ҷомеа, давлат, ғояву арзишҳо, инчунин эҳё ва рушди онҳо, ҷалби насли наврас ба низоми арзишҳои иҷтимоию маданӣ, ки таъриху фарҳанги ғанӣ ва ба худ хоси Ватану миллатро инъикос менамояд, дар тафаккури онҳо ташаккул додани арзишҳои олии маънавию ахлоқӣ, маданӣ ва худогоҳӣ, талабот ба рушди минбаъдаи онҳо, фароҳам овардани шароити мусоид барои аз ҷониби шаҳрвандон зоҳир намудани ҳисси ватандӯстӣ, адои шоистаи қарзи ҷамъиятию давлатӣ ва ҳарбӣ дар самтҳои гуногуни фаъолият ва муносибат бо назардошти манфиат ва талаботи онҳо, тарбияи эҳтиром ба қонун, меъёрҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳисси масъулияти иҷтимоӣ ҳамчун сифатҳои муҳими шахс, ки дар ғамхорӣ ба некуаҳволии кишвари худ, таҳким ва ҳифзи он зоҳир мегарданд,  тарбияи меҳнатдӯстӣ ҳамчун арзиши муҳими зиндагӣ, майли ба манфиати ҷомеа ва давлат меҳнат кардан, ташаккули талабот ба рушди маънавию ахлоқӣ, пешбурди тарзи ҳаёти солим, ғамхорӣ ба пиронсолону наздикон, дастгирии муҳити созгор дар коллективи меҳнатӣ мебошад.

Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон яке аз падидаҳои беназири таърихи муосири тоҷикон ва давлати соҳибистиқлоли Тоҷикистон ба ҳисоб меравад. Ин мактаб як фалсафаи комили идоракунии давлатӣ аст, ки дар марҳалаи душвори таърихӣ – пас аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ ва дар шароити ҷанги шаҳрвандӣ – ташаккул ёфт ва имрӯз ҳамчун намунаи барҷастаи тарбияи ватандӯстӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ шинохта мешавад.

Ибтидои ташаккули ин мактаб ба Иҷлосияи таърихии 16-уми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар шаҳри Хуҷанд (ноябри соли 1992) бармегардад. Дар он лаҳзаҳои ҳассос, ки кишвар дар ҳоли нобудшавӣ қарор дошт, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Раиси Шӯрои Олӣ интихоб гардиданд ва масъулияти пурраи ҳифзи давлатдории тоҷикон ва пешгирӣ аз парокандагии миллатро ба уҳда гирифтанд. Ин лаҳза ҳамчун нуқтаи оғози мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ҳисоб меравад, зеро аз ҳамон вақт эшон сиёсати муттаҳидсозиро пеш гирифтанд, ки дар ниҳоят ба имзои Созишномаи умумии сулҳ ва ваҳдати миллӣ дар соли 1997 оварда расонд.

Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар асоси 5 принсипи асосӣ ташаккул ёфтаас:

1. Ҳифзи соҳибихтиёрӣ ва тамомияти арзӣ ҳамчун арзиши олӣ.
2. Ваҳдати миллӣ ҳамчун омили муҳими устувории давлат.
3. Тарбияи ватандӯстӣ ҳамчун пойдевори рушди устувор.
4. Идоракунии оқилона ва адолатпешагӣ, ки ба манфиати мардум равона шудааст.
5. Ҳамкории байналмилалӣ барои ҳифзи манфиатҳои миллӣ дар арсаи ҷаҳонӣ.

Ин панҷ принсип на фақат суханҳои расмӣ, балки роҳнамои зиндагии амалии давлат ва ҷомеаи Тоҷикистон дар тӯли зиёда аз се даҳсола шудаанд. Ҳар кадоми онҳо аз таҷрибаи душвори солҳои 90-ум ва аз иродаи қавии Пешвои миллат баромадааст.

Соҳибихтиёрӣ барои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳеҷ гоҳ сухани баланд ё унвони расмӣ набуд. Ин ҳақиқати зиндагии миллат буд, ки дар солҳои 1992–1993 воқеан дар ҳоли аз даст рафтан қарор дошт. Вақте ки кишвар дар ҳоли ҷанг ва таҷзия буд, Пешвои миллат аз аввалин рӯзҳо фаҳмиданд, ки агар тамомияти арзӣ гум шавад, дигар ҳеҷ чиз боқӣ намемонад – на фарҳанг, на забон, на ояндаи наслҳо. Аз ин рӯ ҳар қадами ӯ – аз Иҷлосияи XVI то имзои Созишномаи сулҳ ва ҳимояи марзҳо дар шароити мураккаби минтақавӣ – ҳамеша ба ҳифзи як порагии Тоҷикистон равона шудааст. Ин принсип имрӯз ҳам асоси ҳамаи сиёсатҳои давлатӣ боқӣ мемонад: ҳар созишномаи байналмилалӣ, ҳар лоиҳаи инфрасохторӣ ва ҳар қарори стратегӣ аввал аз саволи «Оё ин ба соҳибихтиёрии мо зарар намерасонад?» мегузарад. Ин на фақат ҳуқуқ, балки эътиқоди амиқи шахсӣ ва масъулияти таърихии Пешвои миллат аст.

Ваҳдат барои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳеҷ гоҳ танҳо як калимаи расмӣ набуд. Ин калимаи калидӣ буд, ки ҳаёти ҳазорон оилаҳоро наҷот дод ва кишварро аз парокандагӣ баровард. Дар соли 1992, вақте ки одамон аз якдигар метарсиданд, аз ҳамсояи ҳамсоя гумон мебурданд ва миллат ба ду қисм ҷудо шуда буд, Пешвои миллат гуфтанд: «Ман ба шумо сулҳ меорам». Ин суханҳо холӣ набуданд – онҳо бо ҷонбозӣ, сафарҳои пурхатар ба минтақаҳои ҷангзада, музокироти душвор ва ниҳоят имзои Созишномаи сулҳи 1997 исбот шуданд. Ваҳдат барои эшон маънои онро дорад, ки ҳеҷ як қисми миллат набояд худро ғолиб ё мағлуб ҳис кунад – ҳама бояд ғолиб бошанд, чун ғолибӣ ягонагӣ аст. Имрӯз ин принсип дар ҳар суханронӣ, дар ҳар Паём ба Маҷлиси Олӣ ва дар ҳар қарори давлатӣ ҳузур дорад: ваҳдатро гум кунӣ – ҳама чизро аз даст медиҳӣ.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо такрор кардаанд, ки «ватандӯстӣ ин сухан нест, ин амал аст». Ин суханҳо холӣ нестанд: аз баргардондани гурезаҳо то ҳифзи забони тоҷикӣ, аз эҳёи Наврӯз то таъсиси Рӯзи истиқлол ва таҷлили ҷашнҳои бузурги таърихӣ – ҳамаи ин як кори бузург барои он буд, ки ҷавонон худро тоҷик ҳис кунанд, ба гузаштаи худ ифтихор дошта бошанд ва барои ояндаи Ватан масъулиятшинос бошанд. Вақте ки дар солҳои 90-ум бисёре аз ҷавонон аз кишвар мегурехтанд, Пешвои миллат гуфтанд: «Ҷавонон ояндаи миллатанд». Ва имрӯз мо мебинем, ки ҳазорон ҷавони тоҷик дар соҳаҳои гуногун – аз илм то саноат, аз варзиш то дипломатия – номи Тоҷикистонро баланд мебардоранд. Ин натиҷаи тарбияи ватандӯстии пайваста ва амалист, ки аз Раҳбари давлат оғоз шуда ба ҳар хонаву ҳар мактаб расидааст.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша таъкид мекунанд, ки «давлат барои мардум аст, на барои худи давлат». Ин суханҳо дар амал исбот шудаанд: аз коҳиши сатҳи камбизоатӣ аз 80% то камтар аз 19%, аз бунёди ҳазорҳо километр роҳ то таъмини истиқлолияти энергетикӣ, аз барномаҳои иҷтимоӣ то ҳимояи қишрҳои осебпазир – ҳамаи ин нишонаи он аст, ки қарорҳо на барои намоиш, балки барои ҳаёти воқеии одамон гирифта мешаванд. Идоракунии оқилона маънои онро дорад, ки ҳар қадам бо андешаи дурандешона ва бо назардошти оқибатҳо гузошта шавад. Адолатпешагӣ бошад, маънои онро дорад, ки ҳеҷ як гурӯҳ ё минтақа набояд худро фаромӯшшуда ҳис кунад. Ин ду принсип дар ҳамаи Паёмҳо, дар ҳамаи барномаҳои рушд ва дар ҳамаи қарорҳои стратегӣ ҳузур доранд ва мардум онро бо чашми сар мебинад.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз аввал фаҳмиданд, ки дар ҷаҳони муосир кишвари хурд наметавонад танҳо бимонад ва наметавонад аз ҳама ҷониб худро банд кунад. Аз ин рӯ сиёсати «дарҳои кушод» ва ҳамкории бисёрсамта пеш гирифта шуд. Ташаббусҳои байналмилалӣ оид ба об, пиряхҳо, зеҳни сунъӣ ва сулҳ, узвияти фаъол дар ИДМ, СҲШ, СҲТ, робитаҳои стратегӣ бо Русия, Чин, Ҳиндустон, Аврупо ва кишварҳои араб – ҳамаи ин барои он буд, ки манфиатҳои Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ ҳимоя шавад. Ин ҳамкорӣ на фақат иқтисодӣ, балки сиёсӣ ва амниятӣ низ буд. Яъне натиҷаи он ҳифзи марзҳо, мубориза бо терроризм, ҷалби сармоя ва баланд бардоштани нуфузи байналмилалии кишвар гардид. Ин принсип нишон медиҳад, ки Пешвои миллат ҳамеша тавозуни оқилона байни истиқлолият ва ҳамкорӣ нигоҳ доштаанд.

Ин панҷ принсип якҷоя як мактаби комили давлатдориро ташкил медиҳанд, ки имрӯз на танҳо дар Тоҷикистон, балки дар сатҳи байналмилалӣ ҳамчун таҷрибаи беназир омӯхта мешавад. Онҳо на аз китобҳо, балки аз таҷрибаи воқеии зиндагӣ ва аз иродаи қавии як шахсияти таърихӣ баромадаанд.

Дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ (1992–1997) муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун пешвои воқеӣ барои ҳифзи ваҳдати миллӣ мубориза бурданд. Онҳо на танҳо музокираҳои душворро бо гурӯҳҳои гуногуни сиёсӣ ва низомӣ пеш бурданд, балки ҳаёти худро дар хатар гузошта, барои хотима бахшидан ба ҷанги бародаркушӣ талош карданд. Имзои Созишномаи умумии сулҳ дар шаҳри Москва (27 июни соли 1997) натиҷаи мустақими ин талошҳо буд. Ин ҳодиса ҳазорҳо гурезаҳоро ба Ватан баргардонд, сохтмони давлатро аз нав оғоз намуд ва пойдевори давлати муосири тоҷиконро гузошт. Аз ин рӯ, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо унвони баланди Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат сазовор шинохта шуданд. Дар асоси Қонуни конститутсионии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат» Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат шахсияти барҷастаи таърихии миллат мебошад, ки дар иҷлосияи шонздаҳуми Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон Сарвари давлат интихоб гардида, дар бунёди низоми давлатдории Тоҷикистони соҳибистиқлол, барқарорсозии сохти конститутсионӣ, ба даст овардани сулҳу ваҳдати миллӣ саҳми беназир гузошта, тибқи Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1994 дар асоси овоздиҳии умумихалқи аввалин Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб шуда, дар эъмори давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва иҷтимоӣ нақши арзанда гузошта, миллатро аз парокандагӣ, давлатро аз нестшавӣ ва халқро аз ҷанги шаҳрвандӣ раҳо намуда, дар рушди сиёсӣ, иқтисодиву иҷтимоӣ ва таърихиву фарҳангии давлати мустақили Тоҷикистон хизматҳои бузурги тақдирсоз намудааст. Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат рамзи пойдориву бардавомии давлатдории мустақили тоҷикон, сулҳу ваҳдати миллӣ, кафили рушди босубот ва устувори ҷомеаи Тоҷикистон мебошад. Ба сифати Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон — Эмомалӣ Раҳмон, ки барои халқи Тоҷикистон хизматҳои бузургу беназир кардааст, эътироф карда мешавад

Ватандӯстӣ дар мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на фақат ҳисси эҳсосӣ, балки амали мушаххас ва масъулияти шаҳрвандӣ аст. Дар суханрониҳои худ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо таъкид кардаанд, ки «ҳеҷ миллате дар таърих хиёнат ба Ватанро набахшидааст» ва «ватандӯстӣ – ин масъулияти ҳар як шаҳрванд дар назди наслҳои оянда аст». Ин суханон намунаи тарбияи шаҳрвандонро нишон медиҳанд, ки бояд дар ҳар ҳолат ба манфиати миллат ва давлат фикр кунанд. Дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон»  ватандӯстӣ — муҳаббати шахс ба Ватан, сарзамин ва халқ, ҳифз намудан аз душман ва ба манфиати онҳо содиқона хизмат кардан буда, ҳисси шаҳрвандӣ — ҷонибдории шахс аз манфиати давлат ва ҷомеа, низоми муносибат, рафтор ва фаъолияти ба он мувофиқ дар шароити давлат мебошад. Яъне мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун амалияи зиндаи татбиқи муқаррароти ин санадҳо хизмат мекунад.

Аз соли 1992 то соли 2026, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо заҳматҳои шаборӯзӣ ва ҷонфидоии бепоён, ҳамчун фарзанди ҳақиқии миллат, Тоҷикистонро аз вартаи ҷанги харобиовар ва парокандагӣ берун кашиданд ва ба як давлати устувор, босубот ва пур аз умедҳои дурахшон табдил доданд. Ин ҳама натиҷаи талошҳои пайвастаи Пешвои миллат аст, ки бо ҳар як қатраи арақи ҷабин ва ҳар як лаҳзаи бедорӣ, орзуҳои ҳазорон ҳамватанонро ба ҳақиқат мубаддал гардониданд ва миллатро ба оғӯши сулҳу ваҳдат баргардонданд. Дар ин марҳалаи таърихӣ, дастовардҳои муҳим чун наҷоти ҳазорон ҳаёт, эҳёи иқтисод аз харобазорҳо, сохтмони роҳҳои ягонагӣ ва барқарор кардани ҳувияти миллӣ, ҳама шаҳодати садоқати бепоёни эшон ба Ватан ва мардум аст. Шахсияте, ки ҳаёти хешро ба ҳаёти миллат бахшид ва Тоҷикистонро ба сӯи ояндаи нуронӣ раҳнамун кард. Ин заҳматҳо на фақат таърихро тағйир доданд, балки дар дили ҳар тоҷик эҳсоси ифтихор ва шукргузориро ҷовидонӣ карданд. Дар ин давра дастовардҳои муҳим ба даст омаданд: барқарорсозии иқтисоди миллӣ ва коҳиш додани сатҳи камбизоатӣ; таъмини амният ва суботи дохилӣ; пешбурди дипломатияи об ва пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ дар дигар самтҳо; рушди соҳаи маориф ва илм ҳамчун асоси тарбияи ватандӯстӣ.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёмҳои худ ба Маҷлиси Олӣ ҳамеша ба тарбияи насли ҷавон таваҷҷӯҳи махсус зоҳир мекунанд. Масалан, дар Паёми соли 2025 таъкид намуданд, ки ҷавонон ояндаи миллатанд ва тарбияи онҳо бояд бар асоси арзишҳои миллӣ, худшиносӣ ва худогоҳӣ сурат гирад. Ин нуқтаҳо дар Паёмҳои солҳои охир ҳамчун самтҳои асосии сиёсати давлатӣ муайян шудаанд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва таҳдидҳои муосир (аз ҷумла таъсири идеологияҳои бегона, терроризм, экстремизм ва иттилооти бардурӯғ) мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аҳамияти хоса пайдо мекунад. Ин мактаб на танҳо ҳифзи ҳувияти миллӣ ва фарҳанги тоҷиконро таъмин менамояд, балки тарбияи шаҳрвандони масъулиятшинос ва ватандӯстро, ки омодаанд барои ҳимояи Ватан саҳм гузоранд, пеш мебарад.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Пешвои миллат дар тӯли зиёда аз се даҳсолаи фаъолияти роҳбарӣ сифатҳои барҷастаи шахсиятӣ ва сиёсиро нишон додаанд, ки ӯро ба ҳайси президенти мардумӣ, намунаи ибрат барои ватандӯстон, ҷонфидо барои миллат ва ташабускори барҷаста дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ муайян месозанд. Ин хусусиятҳо на фақат дар сухан ва суханрониҳо, балки дар амалҳои мушаххас, қарорҳои таърихӣ ва натиҷаҳои воқеии сиёсати давлатӣ инъикос ёфтаанд.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз аввалин рӯзҳои роҳбарии худ ҳамчун роҳбаре шинохта шуданд, ки бо мардум дар тамоси доимӣ қарор доранд ва мушкилоти онҳоро аз наздик мефаҳманд. Ин сифат дар фаъолияти ҳаррӯзаи эшон – аз сафарҳои корӣ ба минтақаҳои дурдаст то мулоқотҳои мустақим бо сокинон, соҳибкорон, ҷавонон ва занони тоҷик – равшан дида мешавад. Масалан, дар сафарҳои корӣ ба ноҳияҳои гуногун муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон шахсан бо шароити зиндагии мардум шинос мешаванд, масъалаҳои ободонӣ, кишоварзӣ, маориф ва тандурустиро ҳал мекунанд ва ба иҷрои вазифаҳои мақомот назорати шахсӣ мегузоранд.  Ин услуби муошират бо мардум эшонро аз роҳбарони дигар фарқ мекунад ва ҳамчун президенти мардумӣ – яъне роҳбаре, ки ҳамеша дар миёни мардум ва барои мардум аст – муаррифӣ менамояд. Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ (16 декабри соли 2025) низ таъкид шуд, ки рушди кишвар фақат тавассути дастгирии мардум ва ҳалли мушкилоти воқеии онҳо имконпазир аст. Ин сиёсати мардумӣ дар татбиқи барномаҳои иҷтимоӣ, коҳиши камбизоатӣ ва таъмини шуғли аҳолӣ инъикос ёфта, ҳамчун намунаи идоракунии наздик ба мардум шинохта мешавад.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо кору рафтор, қавлу амал ва маҷмӯи сифатҳои шахсӣ ва корӣ ҳамчун намунаи ибрат барои наслҳои ҷавон ва ҳамаи шаҳрвандон қарор гирифтаанд. Эшон дар ҳама ҳолатҳо арзишҳои миллӣ, ваҳдат, меҳнатдӯстӣ ва масъулиятшиносиро пеш мебаранд.   Дар давраи душвори солҳои 90-ум, вақте ки кишвар дар ҳоли парокандагӣ буд, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо иродаи қавӣ ва ҷасорат роҳи душвори барпо намудани давлатдории миллӣ ва истиқлолияти ҳақиқиро тай карданд. Ин корнамоӣ имрӯз ҳамчун намунаи барҷастаи ватандӯстӣ ва фидокорӣ барои ҳар як тоҷик хизмат мекунад.  Дар суханрониҳо ва Паёмҳои солона муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамеша таъкид мекунанд, ки ватандӯстӣ – ин на фақат сухан, балки амали мушаххас аст. Яъне ҳифзи забони модарӣ, фарҳанг, таърих ва ҳимояи манфиатҳои миллат дар арсаи байналмилалӣ. Ин сифатҳо эшонро ҳамчун намунаи ибрат барои ҷавонон табдил додаанд.

Яке аз барҷастарин хусусиятҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷонфидоӣ ва фидокориашон дар назди миллат аст. Дар давраи ҷанги шаҳрвандӣ (1992–1997) эшон ҳаёти худро дар хатар гузошта, ба музокираҳои душвор бо гурӯҳҳои мухталиф рафтанд ва дар ниҳоят Созишномаи умумии сулҳ ва ваҳдати миллӣ (27 июни соли 1997)-ро имзо карданд. Ин амал на танҳо ҷанги бародаркуширо қатъ кард, балки ҳазорҳо гурезаҳоро ба Ватан баргардонд ва пойдевори давлати муосирро гузошт.   Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар шароити душвори таърихӣ – пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯравӣ ва фалаҷ шудани низоми сиёсӣ – бори масъулияти пурраи ҳифзи давлатдории тоҷиконро ба уҳда гирифтанд. Ин ҷонфидоӣ ҳамчун намунаи баланди фидокорӣ дар таърихи миллат сабт шудааст ва дар ҳуҷҷатҳои расмӣ, аз ҷумла Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат» инъикос ёфтааст.

Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ташабускори барҷаста дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ шинохта шудаанд. Дар доираи сиёсати хориҷии Тоҷикистон эшон ташаббусҳои глобалиро пеш бурдаанд. Дар Паёми соли 2025 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бори дигар таъкид карданд, ки Тоҷикистон дар доираи ташаббусҳои ҷаҳонии худ саҳми фаъол мегузорад ва ин ташаббусҳо эътирофи байналмилалии кишварро афзоиш медиҳанд. Ин фаъолият на танҳо манфиатҳои миллиро ҳимоя мекунад, балки Тоҷикистонро ҳамчун давлати ташаббускор дар арсаи ҷаҳон муаррифӣ менамояд.

Хусусиятҳои муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун президенти мардумӣ, намунаи ибрат, ҷонфидо ва ташабускор якҷоя мактаби давлатдории эшонро ташкил медиҳанд, ки барои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон асоси мустаҳкам фароҳам меорад. Ин сифатҳо дар амалияи идоракунии давлатӣ, ҳалли мушкилоти миллӣ ва пешбурди манфиатҳои Тоҷикистон дар ҷаҳон равшан зоҳир шудаанд ва ҳамчун мероси таърихӣ барои наслҳои оянда боқӣ мемонанд.

Шахсиятҳои бузурги сиёсӣ ва байналмилалӣ борҳо саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар ҳифзи сулҳ, ҳалли масъалаҳои глобалӣ ва рушди Тоҷикистон ситоиш кардаанд. Масалан, Владимир Путин, Президенти Федератсияи Русия, дар суханронии худ гуфтааст: «Эмомалӣ Раҳмон яке аз симоҳои барҷастаи ҷаҳонӣ буда, дар байни сиёсатмадорони Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил мавқеи намоёнро ишғол мекунад. Ин беҳуда нест. Тамоми ҷидду ҷаҳди ӯ аз он шаҳодат медиҳад, ки дар Тоҷикистон раванди сулҳ тавре пойдор аст, ки назираш дар ҳеҷ мамлакате дида намешавад. Ҳар он чӣ оид ба ин масъала дар Тоҷикистон амалӣ гардидааст, мисоли хубест барои бисёр халқҳои мамлакатҳои дигар!». Ин суханон дар доираи муносибатҳои дуҷониба ва ҳамкориҳои байналмилалӣ гуфта шудаанд ва саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар таъмини сулҳ пас аз ҷанги шаҳрвандӣ (1992-1997) таъкид мекунанд. Ин гуфтор ба Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ (1997) мувофиқ аст, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон онро ҳамчун ҷонфидо барои миллат имзо кард. Ин суханон нодирии Пешвои миллатро ҳамчун пешвои мардумӣ тасдиқ мекунанд, чун раванди сулҳи Тоҷикистонро ҳамчун намуна барои ҷаҳон муаррифӣ мекунад. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Тоҷикистонро аз вартаи парокандагӣ наҷот доданд ва ба субъекти ҳуқуқи байналмилалӣ табдил доданд.

Кофи Аннан, собиқ Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид, гуфтааст: «Тоҷикистон дар ҳалли муноқишаҳои дохилӣ барои бисёр мамлакатҳои дигар намунаи беназир армуғон овард ва таҷрибаи сулҳи тоҷикон бо раҳбарии Эмомалӣ Раҳмон бесобиқа, қобили омӯзиш ва истифода мебошад. Бо тасвиби ин ҳуҷҷат роҳи дароз, пурмашаққат ва бағоят муҳими ҳалли ихтилофоти миёни тоҷикон анҷом ёфт». Ин гуфтор ба ҳуқуқи байналмилалии сулҳ ва низоъҳо мувофиқ аст, ки дар Санади Созмони Милали Муттаҳид ҳалли мусолиматомези низоъҳоро таъкид мекунад. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун ташабускор дар ин раванд намунаи роҳбарии ватандӯстӣ аст, чун ҳифзи ваҳдати миллӣ барои тарбияи шаҳрвандон аҳамияти стратегӣ дорад. Ин гуфторҳо нодирии эшонро ҳамчун шахсияте, ки дар 1000 сол як бор пайдо мешавад, тасдиқ мекунанд, зеро таҷрибаи сулҳи тоҷиконро ба ҷаҳон ҳамчун намуна пешниҳод кардааст.

Аҳмадшоҳи Масъуд, собиқ вазири дифоъи Афғонистон ва Қаҳрамони миллӣ, гуфтааст: «Роҳбари Тоҷикистонро ман ҳамчун шахсияте дарёфтам, ки халқи кишвараш, миллати тоҷикро, Ватанаш Тоҷикистонро хеле амиқ ва самимона дӯст медорад. Барои беҳбудии халқу марзу бумаш омодааст, ҷонбозиҳо кунад. Бо чунин Раис тоҷикон ба сулҳу оштӣ даст хоҳанд ёфт». Ин гуфтор ба ҳамкориҳои байналмилалӣ дар мубориза бо терроризм (созишномаҳои Тоҷикистон ва Афғонистон) мувофиқ аст. Ин суханон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун намунаи ибрат барои ватандӯстон нишон медиҳанд, чун дар шароити мураккаби геополитикӣ манфиатҳои миллатро ҳимоя мекунад.

Раҳмон Набиев, собиқ Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, гуфтааст: «Баъд аз он, ки ман ба истеъфо рафтам, дар бораи имрӯзу фардои Ватан ва халқи ҷафокашидаи хеш бисёр андеша мекардам. Вале, вақте ки дар симои Эмомалӣ Раҳмон як инсони наҷиб ва сиёсатмадори хирадмандро кашф намудам, боварам ба фардои неки Тоҷикистон комил шуд. Зеро халқи Тоҷикистон тақдири худро ба дастони эътимодбахш супурдааст». Ин гуфтор ҷонфидоии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро барои миллат таъкид мекунад, чун дар давраи бӯҳронӣ тақдири миллатро ба уҳда гирифт. Ин суханон тарбияи ватандӯстиро тавассути эътимод ба пешво тақвият медиҳанд.

Маликшо Неъматзода, муовини якуми Раиси Ҳизби Халқии Демократии Тоҷикистон гуфтааст: «Дастовардҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон дар масири 34 соли соҳибистиқлолӣ, аз сулҳу субот то ваҳдати миллӣ, самараи заҳматҳои шаборӯзии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошанд. Маҳз роҳбарии хирадмандона ва талошҳои пайвастаи Сарвари давлат боис гардидаанд, ки дар мамлакат сулҳу ваҳдати миллӣ барқарор шуда, таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун намунаи нодири барқарорсозии осоиш эътироф гардад». Ин суханони Маликшо Неъматзода на фақат як арзёбии расмӣ, балки як изҳори самимӣ ва аз дил баромадаи касе аст, ки ҳамаи он солҳои пур аз ҳаяҷон, тарс, умед ва муборизаро аз наздик дидааст. Ин ҷо калимаи «шаборӯзӣ» беҳуда истифода нашудааст. Ин калима ҳамаи он шабҳои бедор, рӯзҳои пур аз ташвиш ва лаҳзаҳои душвореро дар бар мегирад, ки Пешвои миллат дар назди виҷдони худ гузошта буданд. Яъне як хатои хурд метавонад ҳама чизро аз нав ба вартаи ҷанг баргардонад. Ин заҳматҳо на дар намоишҳо ва суханҳои баланд, балки дар кори ором, пайваста ва беист анҷом дода шуданд. Як вохӯрии дигар бо гурӯҳҳои мухолиф, як занги телефонӣ дар нимашаб, як қарори душвор, як сафари хатарнок ба минтақаҳои ноором, як сухани оромкунанда ба мардуме, ки аз тарс ва гумонҳо хаста шуда буданд. Вақте ки одамон якдигарро душман медонистанд, Пешвои миллат онҳоро ҳамчун бародарон номид. Вақте ки бисёре аз роҳбарон мехостанд «ғолибон» ва «мағлубон»-ро ҷудо кунанд, ӯ гуфт: ғолиб ҳама бояд бошанд, чун ғолибӣ – ин ваҳдат аст. Ва ин суханҳо холӣ набуданд – онҳо бо ҳаёт, бо хатари ҷон, бо сафарҳои пур аз тарс ва бо қарорҳои душворе исбот шуданд, ки танҳо як инсон метавонист масъулияти онро ба уҳда гирад. Вақте ки олимони байналмилалӣ, дипломатҳо ва роҳбарони давлатҳои дигар аз «роҳи сулҳи тоҷикӣ» ҳамчун намуна сухан мегӯянд, ин маънои онро дорад, ки дар як кишвари хурд, дар шароити бисёр душвор, чизе ба вуҷуд омад, ки дар ҷои дигар такрор кардан душвор аст. Ва ин чизро на ҳизбҳо, на гурӯҳҳо, балки як шахс – муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон – бо иродаи қавӣ, хиради баланд, садоқати бепоён ва дили пур аз муҳаббат ба мардум эҷод кард. Ин суханони Маликшо Неъматзода гувоҳии зинда аз забони касе аст, ки ҳамаи он солҳоро аз наздик дидааст. Ӯ намегӯяд «ман фикр мекунам», балки мегӯяд «ин ҳақиқат аст» – чун дидааст, чун ҳис кардааст, чун дар он заҳматҳо шарик буд ва имрӯз бо ифтихор мегӯяд: ин ҳама заҳмати як инсон буд, ки миллатро наҷот дод ва ба ояндаи дурахшон раҳнамун кард.

Олимони ҷаҳон ва кишвар саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар рушди илм, сулҳ ва тарбияи миллӣ эътироф кардаанд.

Академик Қобилҷон Хушвахтзода, президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон такид намудааст: «Пешвои миллат миллатро аз парокандагӣ ва давлатро аз нобудӣ наҷот дод, низоми давлатдории муосири тоҷиконро асос гузошт ва ҳаққи таърихии миллатро ба истиқлол татбиқ намуд». Ин суханони академик Қобилҷон Хушвахтзода на фақат як арзёбии илмӣ, балки як эътирофи аз дил баромада ва камназир аст. Ӯ ин калимаҳоро на барои суханронӣ, балки пас аз солҳои дароз дидани воқеаҳо, таҳлилҳои амиқ ва ҳис кардани тақдири миллат гуфтааст. Ин ҷо сухан аз наҷоти оддӣ нест. Дар солҳои 1992–1993, вақте ки Тоҷикистон воқеан дар ҳоли пароканда шудан буд – ҷанг дар ҳар гӯша, гурезаҳо дар ҳар сарҳад, овозаҳо дар бораи таҷзияи ҳудудҳо, тарс дар чашмони ҳар модар – муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на ҳамчун як роҳбари сиёсӣ, балки ҳамчун фарзанди ҳақиқии ин миллат ба майдон омаданд. Пешои миллат на фақат сухан гуфтанд, ки «ман сулҳ меорам», балки ҷонашонро ба гарав гузошта, ба минтақаҳои ҷангзада рафтанд, бо ҳар гурӯҳ гап заданд, ҳар тарафро ором карданд ва ҳамаи онҳоро дар як рӯйхати ягона – номи миллати тоҷик – ҷамъ оварданд. Ин наҷот буд, ки ҳазорон оилаҳоро аз марг, ҳазорон кӯдаконро аз ятимӣ ва ҳазорон модаронро аз гиряи шабонгоҳӣ раҳо кард. Вақте ки академик ин суханро мегӯянд, ӯ ҳамон ҳолатҳои воқеиро дар пеши чашмонаш мебинад, вақте ки кишвар қариб аз харитаи ҷаҳон нопадид мешуд ва миллат қариб ҳувияти худро аз даст медод. Яъне ин аллакай на фақат наҷот, балки эҷод аст. Аз харобаҳои соли 1997, вақте ки ҳеҷ чиз набуд – на иқтисод, на ҳукумати устувор, на рамзҳои миллӣ, на эътимоди мардум ба фардо – муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як низоми давлатдории навро аз нав сохтанд. Конститутсияи соли 1994, таҷзияи ҳокимият, ҳимояи ҳуқуқи инсон, эҳёи рамзҳои давлатӣ, бунёди артиши миллӣ, таъсиси низоми судӣ ва ҳукумати мардумӣ – ҳамаи инҳо аз сифр оғоз шуданд. Ва ин корро на бо суханҳои баланд, балки бо заҳмати шаборӯзӣ, бо қарорҳои душвор ва бо масъулияти пурраи шахсӣ анҷом доданд. Миллати тоҷик ҳазор сол ҳаққи истиқлол дошт – аз давлати Сомониён то ҳаракатҳои озодихоҳии асри ХХ. Аммо дар амал ин ҳақ ҳамеша рад мешуд, ҳам дар давраи ҳукмронии хориҷӣ, ҳам дар солҳои шӯравӣ. Ва танҳо дар замони муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ин ҳақ аз коғаз ба воқеият табдил ёфт, истиқлолияти ҳақиқӣ, соҳибихтиёрии комил, ҳувияти миллӣ дар сатҳи давлатӣ ва эътирофи ҷаҳонӣ. Пешвои миллат на фақат истиқлолро эълон карданд, балки онро ҳифз карданд, мустаҳкам карданд ва ба ҳаёти ҳаррӯзаи мардум табдил доданд – аз забони модарӣ то рамзҳои давлатӣ, аз иқтисоди миллӣ то нуфузи байналмилалӣ. Гуфтори академик Қобилҷон Хушвахтзода як арзёбии илман асоснок ва мухтасари таърихӣ аст, ки нақши муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун наҷотбахши миллат аз парокандагӣ ва давлат аз нобудӣ, асосгузори низоми давлатдории муосири тоҷикон ва татбиқкунандаи ҳаққи таърихии миллат ба истиқлол бо далелҳои ҳуҷҷатӣ ва воқеӣ (аз Иҷлосияи XVI то Созишномаи сулҳи 1997 ва Конститутсияи 1994) барҷаста мегардонад.

Муҳаммадҷон Шакурӣ, академик, гуфтааст: «Суханҳои олие, ки Эмомалӣ Раҳмон дар бораи забони модарӣ ва бузургдошти он гуфт, ман дар ин умри дарозам аз ҳеҷ сарвари Тоҷикистон нашунида будам. Шак нест, ки миллати тоҷик дар роҳи худшиносӣ аз Эмомалӣ Раҳмон миннатдор хоҳад буд». Ин суханони академик Муҳаммадҷон Шакурӣ – яке аз бузургтарин донишмандони тоҷик дар асри ХХ ва ибтидои асри ХХI – на фақат як таъриф, балки як эътирофи аз дил баромада ва камназир аст. Ин суханҳоро касе гуфтааст, ки умри дарозашро дар омӯзиши забони тоҷикӣ, таърихи адабиёт ва ҳувияти миллӣ гузаронидааст. Касе, ки ҳазорон саҳифа дар бораи Фирдавсӣ, Рӯдакӣ, Саъдӣ ва забони модарӣ навиштааст ва ҳар як калимаи онро бо тамоми вуҷудаш ҳис кардааст. Академик Муҳаммадҷон Шакурӣ – инсоне, ки ҳеҷ гоҳ суханҳои баланд ва холӣ намегуфт, балки ҳар суханашро бо меъёри баланди илмӣ ва ахлоқӣ андоза мегирифт – ин калимаро барои суханони муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон интихоб кардааст. Ӯ, ки ҳамаи сарварони давраи шӯравӣ ва аввали истиқлолиятро дидааст, мегӯяд: чунин суханҳо – чунин эҳтироми амиқ, чунин фаҳмиши рӯҳӣ ва чунин масъулияти таърихӣ нисбат ба забони модарӣ – аз ҳеҷ кас нашунидаам. Ин як эътирофи камназир аст. Шахсе, ки умрашро ба забони тоҷикӣ бахшидааст, мегӯяд – ман аз ҳеҷ кас чунин садоқат ва чунин фаҳмиши баландро нисбат ба забони модарӣ надидаам. Академик Шакурӣ, ки ҳамеша бо эҳтиёт сухан мегуфт ва ҳар суханашро бо далелҳо ва дониш пуштибонӣ мекард, ин ҷо ҳатто «шак нест» мегӯяд – яъне ин як ҳақиқати равшан аст. Ӯ медонад, ки роҳи худшиносӣ барои миллате, ки ҳазор сол ҳувияти худро ҳифз кардааст, аммо дар асри ХХ дар хатари аз даст додани он қарор гирифта буд, бе эҳёи забони модарӣ, бе арҷгузорӣ ба он ва бе ҳимояи он дар сатҳи давлатӣ имконнопазир аст. Ва ӯ мебинад, ки муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон на фақат сухан гуфтанд, балки амал карданд. Вақте ки чунин инсон мегӯяд «ман аз ҳеҷ сарвар чунин суханҳо нашунидаам» ва «миллат миннатдор хоҳад буд», ин маънои онро дорад, ки дар шахсияти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ӯ на фақат як роҳбар, балки як фарзанди ҳақиқии миллатро дидааст – касеро, ки забони модарӣ барояш на фақат воситаи муошират, балки ҳастии миллат, рамзи ҳувият ва калиди оянда аст. Ин суханони академик гувоҳии зинда ва аз дил баромада аст, ки ҳама чизро дар бораи забони тоҷикӣ медонист, ҳоло мегӯяд – ман чунин садоқат ва чунин фаҳмиши баландро нисбат ба забони модарӣ аз ҳеҷ кас нашунида будам. Ва ин суханҳо имрӯз ҳам садо медиҳанд: ҳар тоҷик, ки забони модарӣ барояш муқаддас аст, бояд бо ифтихор ва шукргузорӣ ин суханҳоро ёд кунад – чун онҳо на фақат таъриф, балки як ваъдаи таърихӣ ҳастанд: миллат дар роҳи худшиносӣ ҳамеша аз Пешвои миллат миннатдор хоҳад буд.

Адибаи Хуҷандӣ, шоира, гуфтааст: «Пешвои миллатро дӯст медорам, мисли як ватандӯст муқаддасоти миллиро, мисли як гул офтобро, мисли як хоҳар бародарро, зеро миллатамро аз завол наҷот доданд. Пешвои миллат Тоҷикистонро аз уфтодагӣ ва завол ба садри шараф расониданд». Ин гуфтор саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун намунаи ибрат барои ватандӯстон тасдиқ мекунанд, чун эшонро ҳамчун эҳёкунандаи арзишҳои миллӣ ва фарҳангӣ муаррифӣ мекунад. Ин суханон тарбияи ватандӯстиро тавассути эҳсоси ифтихор аз пешво тақвият медиҳанд.

Бозор Собир, шоир, гуфтааст: «Касе, ки ин қадар бозсозию азнавсозӣ кардааст, ин қадар роҳу тунел кушодааст, ман бо ӯям. Касе, ки ГЭС-и «Роғун»-ро сохта истодааст, боз ҳам ман бо ӯям. Касе, ки пайваста дар фикри саноат аст ва дар фикри техникакунонии ҷумҳурист, ман бо ӯям. Номи туро нависем, эй Қаҳрамони ваҳдат, Бо оби ноби тилло дар тоҷи Қасри миллат!». Ин гуфторҳо саҳми муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро дар бозсозӣ ва рушди иқтисодӣ (аз ҷумла НБО «Роғун» ва роҳҳо) таъкид мекунанд ва аз ҷиҳати илмӣ-адабӣ, тарбияи ватандӯстиро тавассути ифтихор аз дастовардҳои миллӣ тақвият медиҳанд.

Гуфторҳои овардашуда барҷастагии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун роҳбари ватандӯст ва сиёсатмадори ҷаҳонӣ тасдиқ мекунанд. Таҳлил нишон медиҳад, ки ин суханон барои тарбияи шаҳрвандон аҳамияти бузург доранд ва мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ҳамчун намунаи барҷаста муаррифӣ мекунанд.

Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар заминаи арзишҳои миллӣ, таърихӣ, фарҳангӣ ва ҳуқуқии тоҷикон бунёд гардида, имрӯз ҳамчун намунаи барҷастаи тарбияи ватандӯстӣ, ҳифзи ваҳдати миллӣ ва таъмини суботи давлатӣ шинохта мешавад. Дар тӯли зиёда аз се даҳсолаи фаъолияти роҳбарӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавонистанд Тоҷикистонро аз ҳолати ҷанги шаҳрвандӣ ва хатари парокандагӣ ба давлати устувор, соҳибэътибор ва рушдкунанда табдил диҳанд. Ин давраро бо се марҳалаи асосӣ муайян кардан мумкин аст:

1. Марҳалаи наҷот ва сулҳофарӣ (1992–1997). Дар ин давра муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Раиси Шӯрои Олӣ ва баъдан Президенти мамлакат тамоми ирода, хирад ва ҷасорати худро ба хотима бахшидани ҷанги бародаркушӣ ва барқарор намудани сулҳ равона карданд. Иҷлосияи XVI Шӯрои Олӣ, Муроҷиатномаи таърихии 12 декабри 1992, сафарҳои пурхатар ба минтақаҳои ҷангзада ва хориҷи кишвар, музокироти душвори Кобул (1995), имзои Созишномаи умумии сулҳ ва ризоияти миллӣ (27 июни 1997) ва баргардондани ҳазорон гурезаҳо ба Ватан – ҳамаи ин натиҷаи ҷонфидоӣ, садоқат ва фаросати сиёсии Пешвои миллат буданд.
2. Марҳалаи барқарорсозӣ ва таҳкими давлатдорӣ (1998–2010). Дар ин марҳала муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бунёди давлати муосирро оғоз намуданд, ки бо қабули Конститутсияи нав (1994), таъсиси рамзҳои давлатӣ, ташаккули низоми ҳокимияти судӣ ва қонунгузорӣ, барқарорсозии иқтисоди миллӣ, коҳиши сатҳи камбизоатӣ, сохтмони роҳҳо, пулҳо ва нақбҳо, таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва оғози бунёди НБО «Роғун» равона гардида буд. Ҳамзамон, ташаббусҳои байналмилалӣ дар соҳаи об ва эҳёи арзишҳои миллӣ роҳандозӣ шуданд. Аз соли 1999 то соли 2010 муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як қатор ташаббусҳои муҳим ва беназири байналмилалиро пешниҳод намуданд: пешниҳоди эълони соли 2003 ҳамчун Соли байналмилалии оби тоза, ки 20 сентябри соли 2000 бо қатъномаи Ассамблеяи Генералии СММ (A/RES/55/196) соли 2003 ҳамчун «Соли байналмилалии оби тоза» эълон гардид, инчунин эълони Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» (2005–2015), ки 23 декабри 2003, Иҷлосияи 58-уми Маҷмаи Умумии СММ сурарт гирифт ва бо қатъномаи A/RES/58/217 қабул шуд. Бо ташаббуси бевоситаи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин давра дар шаҳри Душанбе як қатор ҳамоишҳои муҳим гузаронида шуданд, аз ҷумла: Форуми байналмилалии оби тоза (29 август – 1 сентябри 2003); Конфронси байналмилалӣ оид ба ҳамкориҳои минтақавӣ дар ҳавзаи дарёҳои байнисарҳадӣ (30 май – 1 июни 2005);  Конфронси байналмилалӣ доир ба коҳиш додани офатҳои табиии марбут ба об (27–29 июни 2008);  Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба баррасии миёнамӯҳлати рафти татбиқи Даҳсолаи байналмилалии «Об барои ҳаёт» (8–10 июни 2010).  Ин чорабиниҳо Тоҷикистонро ҳамчун маркази ташаббусҳои ҷаҳонии об шинохтанд ва ба ҳамкориҳои минтақавӣ ва ҷаҳонӣ дар ин соҳа такони ҷиддӣ доданд. Ин ташаббусҳо на танҳо масъалаҳои обро ба миён гузоштанд, балки нуфузи Тоҷикистонро дар СММ ва ҷаҳон баланд бардоштанд, ҳамкориҳои байналмилалиро тақвият бахшиданд ва барои ҳалли мушкилоти глобалии дастрасии оби тоза саҳми воқеӣ гузоштанд. Ин давра (1999–2010) ҳамчун оғози «дипломатияи об»-и Тоҷикистон маълум аст, ки имрӯз ҳам идома дорад. Дар солҳои 1998 то 2010 бо ташаббус ва роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як қатор арзишҳои миллӣ ва фарҳангии қадимаи тоҷикон эҳё ва аз нав барқарор карда шуданд. Ин давра ҳамчун марҳалаи фаъоли эҳёи ҳувият, худшиносӣ ва ифтихори миллӣ маъруф аст, ки дар он ҷашнҳои бузурги таърихӣ ва фарҳангӣ нақши калидӣ бозиданд: 1100-солагии давлати Сомониён (1999);  2700-солагии шаҳри Кӯлоб (2006);  2500-солагии шаҳри Истаравшан (2002); Эҳёи Наврӯз ҳамчун ҷашни миллӣ ва байналмилалӣ (2009-2010); эҳёи арзишҳои маънавӣ ва таърихӣ (чопи нусхаи “Шоҳнома”, “Қуръон”, асарҳои Ибни Сино, Муҷассамаи Исмоили Сомонӣ дар соли 1999, эҳёи Сада, Меҳргон ва дигар ҷашнҳои қадим). Ин давра ҳамчун «марҳалаи эҳёи ҳувияти миллӣ» маъруф аст, ки бо ташаббусҳои мустақими муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон сурат гирифт ва имрӯз ҳамчун пойдевори худогоҳӣ ва ифтихори миллати тоҷик боқӣ мемонад. Ин ҷашнҳо ва ташаббусҳо на танҳо фарҳангро эҳё карданд, балки миллатро дар роҳи ваҳдат ва худшиносӣ муттаҳид намуданд.
3. Марҳалаи рушди устувор ва нуфузи байналмилалӣ (2011–2026). Дар ин давра Тоҷикистон ба давлати устувор ва фаъоли байналмилалӣ табдил ёфт. Яъне истиқлолияти энергетикӣ, рушди инфрасохтор, коҳиши камбизоатӣ, афзоиши ҳаҷми ММД, ташаббусҳои глобалӣ, таҳкими ҳуқуқи занон, тарбияи насли ҷавон ва ҳифзи ҳувияти миллӣ. Дар ин марҳала мақоми Тоҷикистон дар арсаи ҷаҳонӣ баланд шуд ва таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун намунаи нодир эътироф гардид. Ташаббусҳои байналмилалии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон соли 2013 – Соли байналмилалии ҳамкориҳо дар соҳаи об; Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (2018–2028);  Соли 2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо; Даҳсолаи байналмилалии илмҳои криосферӣ (2025–2034); пешниҳоди «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда»: Қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконоти навин барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ»; Эълони соли 2027 ҳамчун «Соли байналмилалии маърифати ҳуқуқӣ»; қабули Қатъномаи «Устувонаи Куруш: Эъломияи ибтидоии ҳуқуқи гуногунрангии фарҳангӣ»; ба Феҳристи мероси ҷаҳонии ЮНЕСКО ворид гардидани ёдгории мероси фарҳанги тоҷикон. Дар ин давра бо ташаббус ва роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон як қатор арзишҳои миллӣ ва фарҳангии қадимаи тоҷикон аз нав эҳё ва барҷаста гардиданд: таҷлили 3000-солагии Ҳисори шодмон (2015); эҳёи «Шашмақом» (2016) ва «Фалак» (2017);  таҷлили 5500-солагии Саразм; эҳёи арзишҳои маънавӣ ва таърихӣ (Соли Имоми Аъзам – 2009, чоп ва тақдими китобҳои “Тоҷикон”, “Шоҳнома”). Ин давра ҳамчун марҳалаи эҳёи ҳувият, худшиносӣ ва ифтихори миллӣ маъруф гашт. Ҷашнҳои бузург ва ташаббусҳои ЮНЕСКО на танҳо фарҳангро эҳё карданд, балки миллатро дар роҳи ваҳдат ва худогоҳӣ муттаҳид намуданд ва нуфузи Тоҷикистонро дар арсаи ҷаҳонӣ баланд бардоштанд.

Чунин дастовардҳо натиҷаи талошҳои шаборӯзӣ, хиради сиёсӣ, иродаи қавӣ ва садоқати бепоёни муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба миллат ва Ватан мебошанд. Пешвои миллат на танҳо кишварро аз вартаи нобудӣ наҷот доданд, балки пойдевори давлати муосири тоҷиконро гузоштанд, ҳувияти миллӣ ва худшиносиро эҳё карданд ва Тоҷикистонро ба сафи давлатҳои соҳибэътибори ҷаҳон бароварданд.

Дар таърихи миллатҳои куҳанбунёди олам чунин шахсиятҳо каманд, ки дар лаҳзаҳои тақдирсоз ҳамзамон наҷотбахш, ваҳдатофар, давлатсоз ва пешвои миллӣ бошанд. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун шахсияте, ки дар муддати зиёда аз се даҳсола бо заҳматҳои пайваста ва ҷонбозиҳо миллатро аз парокандагӣ наҷот дод, давлатро аз нобудӣ ҳифз кард ва ба ояндаи дурахшон раҳнамоӣ намуд, воқеан дар 1000 сол як маротиба атои миллат мешавад. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон, роҳбарии хирадмандона ва ҷонфидоии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон намунаи беназир дар ҷаҳони муосир аст. Ин таҷриба имрӯз дар маркази таваҷҷӯҳи пажӯҳишгарони сиёсатшиносӣ, таърихшиносӣ ва ҳуқуқшиносӣ қарор дорад.

Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои наслҳои оянда ҳамчун намунаи барҷастаи ватандӯстӣ, садоқат ба миллат, хиради сиёсӣ ва масъулияти таърихӣ боқӣ мемонад. Имрӯз, вақте ки мо ба 35 соли истиқлол ва роҳбарии муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон назар меандозем, равшан мешавад, ки Тоҷикистон аз кишвари ҷангзада ва пароканда ба давлати устувор, босубот ва соҳибэътибор табдил ёфтааст. Ин тағйирот натиҷаи тасодуфӣ нест, балки натиҷаи сиёсати дурбинона, заҳматҳои шаборӯзӣ ва садоқати бепоёни Пешвои миллат аст.

Дар шароити ҷаҳони муосир, ки пур аз таҳдидҳои нав (терроризм, экстремизм, тағйирёбии иқлим, рақобати геополитикӣ ва ғайра) мебошад, мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун роҳи ҳалли мушкилоти миллӣ ва байналмилалӣ аҳамияти хоса пайдо мекунад. Ин мактаб на танҳо ҳифзи ҳувияти миллӣ ва соҳибихтиёриро таъмин менамояд, балки тарбияи шаҳрвандони масъулиятшинос, ватандӯст ва омода барои ҳимояи Ватанро пеш мебарад.

Чунин шахсиятҳо дар таърихи миллатҳо каманд. Онҳо на фақат давраи худро тағйир медиҳанд, балки мероси таърихӣ барои садсолаҳо мегузоранд. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо корнамоиҳои худ номи худро дар саҳифаҳои таърихи миллати тоҷик бо ҳарфҳои заррин сабт карданд. Эшон на танҳо Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ, балки бунёдгузори давлати муосири тоҷикон, эҳёгари ҳувияти миллӣ ва пешвои миллат дар роҳи рушди устувор мебошанд. Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон намунаи барҷастаи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон аст. Ин мактаб бояд ҳамчун мероси таърихӣ омӯхта шавад, ба наслҳои ҷавон интиқол дода шавад ва ҳамчун роҳнамо дар роҳи ҳифзи истиқлол, ваҳдат ва рушди Тоҷикистон хизмат кунад. Мо тоҷикон, шукрона аз он мекунем, ки мо чунин Пешвое дорем, ки миллатро наҷот дод, давлатро эҳё кард ва моро ба фардои дурахшон раҳнамун шуд.

Ин хулоса на танҳо натиҷаи таҳлили илмӣ, балки изҳори эҳтиром ва сипоси ҳар як фарди ватандӯст ба муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Мактаби давлатдории Пешвои миллат бояд дар китобҳои дарсӣ, институтҳои илмӣ ва тарбияи насли ҷавон ҳамчун намунаи беназири ватандӯстӣ омӯхта шуда, дар ҳар як муассиса, корхона ва ташкилоти кишвар ва сафоратхонаву консулгариҳои давлат дар хориҷи кишвар гӯшаи “Мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон” таъсис дода шавад. Зеро омӯзиши мактаби давлатдории муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва ҳифзи он ин ҳифзи ояндаи миллат ва давлати мост.

Дониёр САНГИНЗОДА,
муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон оид ба илм ва таълим,
доктори илмҳои ҳуқуқушиносӣ, профессор