АЗ АРЗИШҲОИ ТАМАДДУН ТО СУННАТҲОИ БАШАРДӮСТОНА. Назаре ба масъалаҳои муҳими Паёми Президенти Тоҷикистон

ДУШАНБЕ, 15.02.2026 /АМИТ «Ховар»/. Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз муҳимтарин санад мебошад, ки самтҳои асосии рушди мамлакатро барои солҳои оянда муайян мекунад. Дар баробари ин, рушди фарҳанг ва ҳифзи арзишҳои миллӣ низ аз масъалаҳои муҳими Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Хабарнигори АМИТ «Ховар» бо ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон Зубайдулло Давлатов доир ба пешниҳоди талқини худшиносии миллӣ ва ҳифзи ҳувияти фарҳангӣ дар ин санади муҳим  ҳамсуҳбат гардид.

АМИТ «Ховар»: Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ ба арзишҳои пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек ишора намуданд. Ба назари Шумо, ин фалсафаи куҳан имрӯз дар ҷомеаи муосири мо чӣ гуна метавонад на танҳо ба шиори рамзӣ, балки ба меъёри амалӣ табдил ёбад?

Зубайдулло Давлатов: Вақте Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ ба арзишҳои пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек ишора менамоянд, дар асл моро ба фалсафаи хеле амиқ ва ҳамзамон амалӣ даъват менамоянд. Ин се меъёр танҳо арзишҳои таърихӣ ё шиор нестанд, балки метавонанд пояи рафтори ҳаррӯзаи ҷомеаи муосири мо гарданд. Пиндори нек аз тарзи фикррониамон оғоз мешавад: вақте инсон ба атроф бо чашми бовар, масъулият ва эҳтиром менигарад, ӯ дигар ба бадбинӣ, бетарафӣ ва бепарвоӣ роҳ намедиҳад. Чунин тафаккур метавонад дар оила, мактаб, ҷойи кор ва ҳатто дар муносибати мо бо давлат шакл гирад, агар мо омӯзиши ахлоқро на танҳо дар китобҳо, балки дар рафтори воқеӣ бинем.

Гуфтори нек имрӯз махсусан аҳамияти калон дорад, зеро дар давраи интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ ва расонаҳо сухан метавонад созанда ё сӯзанда бошад. Агар мо масъулияти каломро эҳсос кунем, суханро барои таҳқир не, балки барои фаҳмондан, муттаҳид кардан ва ислоҳ истифода барем, фазои ҷомеа солимтар мегардад. Кирдори нек марҳалаи ниҳоӣ ва муҳимтарин аст, зеро маҳз амал нишон медиҳад, ки арзишҳо то чӣ андоза татбиқ шудаанд. Вақте қонунро риоя мекунем, вазифаи худро бо виҷдон иҷро менамоем, ба мушкили дигарон бетараф нестем ва барои ободии маҳал ва кишвар саҳм мегузорем, он гоҳ ин фалсафа аз сухан ба зиндагӣ табдил меёбад. Барои он ки пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек меъёри амалӣ шаванд, бояд ҳар яки мо аз худ оғоз кунем ва дар баробари ин, давлат, маориф, фарҳанг ва расонаҳо ин арзишҳоро пайваста таблиғ ва дар амал нишон диҳанд. Танҳо дар ҳамин ҳолат ин фалсафаи куҳан метавонад ҷавобгӯи ниёзҳои ҷомеаи муосир гардад ва на ҳамчун шиори рамзӣ, балки ҳамчун тарзи зиндагии воқеӣ ҷойгоҳ пайдо кунад.

Албатта, метавон боз як паҳлуи муҳимро илова кард. Имрӯз ҷомеаи мо дар марҳалаест, ки суръати зиндагӣ тез шудааст ва аксар вақт инсон пеш аз андеша кардан амал мекунад ё пеш аз шунидан ҳукм мебарорад. Дар чунин шароит пиндори нек метавонад ҳамчун як навъ фарҳанги худназоратӣ хизмат кунад: пеш аз ҳар фикр, ҳар сухан ва ҳар амал аз худ пурсед, ки оё ин кор ба дигарон ва ба ҷомеа фоида меорад ё не? Ин одати сода, вале амиқ метавонад сатҳи низоъ, бепарвоӣ ва ноадолатиро коҳиш диҳад. Ҳамзамон, гуфтори нек бояд ба меъёри муоширати байни наслҳо табдил ёбад. Агар калонсолон бо намунаи шахсии худ ба ҷавонон нишон диҳанд, ки эҳтиром, таҳаммул ва фарҳанги гуфтугӯ чӣ маъно дорад, ин арзишҳо ба таври табиӣ аз насл ба насл мегузаранд. Кирдори нек метавонад дар шакли ташаббусҳои хурд, вале пайваста зоҳир гардад: аз тоза нигоҳ доштани муҳити зист то кумак ба ниёзмандон, аз риояи одитарин қоидаҳо то эҳсоси масъулият барои ояндаи мамлакат. Маҳз ҳамин амалҳои ба назар хурд фарҳанги бузурги шаҳрвандиро шакл медиҳанд. Вақте ҷомеа мебинад, ки некӣ на танҳо талаб, балки рафтори ҳаррӯза аст, эътимод миёни одамон бештар мешавад. Дар ниҳоят, пиндори нек, гуфтори нек ва кирдори нек метавонанд ба қонуни нонавиштаи зиндагӣ табдил ёбанд, агар мо онҳоро на ҳамчун шиори баланд, балки ҳамчун масъулияти шахсӣ қабул намоем. Дар ҳамин аст қудрати ин фалсафаи куҳан, ки имрӯз ҳам метавонад ҷомеаи моро муттаҳид, солим ва пешрафта гардонад.

АМИТ «Ховар»: Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон ҳамчун ҷашнҳои таҷассумгари инсондӯстӣ ва эҳтиром ба табиат номбар шудаанд. Нақши ин ҷашнҳо дар таҳкими худшиносии миллӣ ва ҳифзи ҳувияти фарҳангии тоҷикон имрӯз то чӣ андоза муассир аст?

Зубайдулло Давлатов: Ҷашнҳои Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон танҳо маросими суннатӣ ё ёдгориҳои фолклорӣ нестанд, балки падидаҳои мураккаби иҷтимоӣ-фарҳангие мебошанд, ки дар худ ҷаҳонбинӣ, низоми арзишҳо ва тафаккури таърихии мардуми тоҷикро таҷассум мекунанд. Аз нигоҳи илмӣ, ин ҷашнҳо ҳамчун унсурҳои муҳими хотираи фарҳангӣ хизмат мекунанд, ки пайванди байни гузашта, имрӯз ва ояндаро нигоҳ медоранд.

Наврӯз ҳамчун ҷашни эҳёи табиат ва оғози соли нав инсонро ба ҳамоҳангӣ бо муҳити зист, поксозии руҳу андеша ва навсозии муносибатҳои иҷтимоӣ даъват мекунад. Ин ҷашн дар сатҳи худшиносии миллӣ нақши калидӣ дорад, зеро ҳисси тааллуқ ба тамаддуни бостонӣ ва идомаи як суннати ҳазорсоларо дар зеҳни ҷомеа таҳким мебахшад.

Меҳргон, ки бо арзишҳои меҳнат, адолат, баробарӣ ва эҳтиром ба неъматҳои замин алоқаманд аст, фарҳанги меҳнатдӯстӣ ва масъулиятро нисбат ба захираҳои табиӣ ташаккул медиҳад. Аз дидгоҳи иҷтимоӣ, он инсонро ба қадршиносии меҳнати худ ва дигарон ҳидоят намуда, пояҳои ахлоқии ҷомеаро мустаҳкам месозад.

Сада ҳамчун ҷашни нур, гармӣ ва пирӯзии дониш бар торикӣ рамзи ҷустуҷӯи маърифат ва пешрафти ақлонии инсон аст. Ин ҷашн дар шароити муосир метавонад ҳамчун омили тарбияи тафаккури илмӣ ва эҳтиром ба неруҳои созандаи инсонӣ хизмат кунад.

Тиргон бо унсурҳои об, борон ва покизагӣ робитаи мустақим дошта, фарҳанги ҳифзи табиат ва дарки вобастагии инсон аз муҳити зистро инъикос менамояд. Аз нигоҳи антропологӣ, ин ҷашнҳо низоми рамзиро ташкил медиҳанд, ки тавассути маросим, ойин ва анъанаҳо арзишҳои асосии фарҳангӣ ба наслҳои нав интиқол меёбанд. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки хатарҳои яксоншавии фарҳангӣ зиёд шудаанд, нақши ин ҷашнҳо дар ҳифзи ҳувияти фарҳангии тоҷикон боз ҳам муҳимтар мегардад. Онҳо на танҳо ҳисси ифтихори миллиро бедор мекунанд, балки ҳамчун воситаи муқовимати нарм ба бегонашавии фарҳангӣ амал менамоянд. Муассир будани ин ҷашнҳо имрӯз аз он вобаста аст, ки онҳо то чӣ андоза на танҳо дар шакли маросим, балки дар сатҳи маърифатӣ ва арзишӣ дарк ва татбиқ карда мешаванд. Вақте Наврӯз, Меҳргон, Сада ва Тиргон ҳамчун мактаби инсондӯстӣ, эҳтиром ба табиат, адолат ва ҳамбастагии иҷтимоӣ фаҳмида мешаванд, онҳо метавонанд ба абзори қавии таҳкими худшиносии миллӣ ва ҳифзи ҳувияти фарҳангии тоҷикон табдил ёбанд. Дар ҳамин ҳолат, ин ҷашнҳо на танҳо мероси гузашта, балки сарчашмаи рушди маънавӣ ва фарҳангии ҷомеаи муосир хоҳанд буд.

АМИТ «Ховар»: Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бунёди Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёиро дар шаҳри Душанбе пешниҳод намуданд. Ба назари Шумо чунин марказ бояд чӣ рисолат дошта бошад, то танҳо як бинои рамзӣ не, балки макони зиндаи илму фарҳанг гардад?

Зубайдулло Давлатов: Пешниҳоди бунёди Конун, яъне Маркази тамаддуни ориёӣ дар шаҳри Душанбе, агар ба таври илмӣ ва дурандешона амалӣ гардад, метавонад ба яке аз ниҳодҳои калидии худшиносии миллӣ ва муаррифии тамаддуни тоҷикон дар сатҳи минтақавӣ ва ҷаҳонӣ табдил ёбад. Чунин марказ, пеш аз ҳама, бояд рисолати илмӣ дошта бошад, на намоишӣ. Он бояд маконе гардад, ки дар он пажӯҳишҳои ҷиддии таърихӣ, бостоншиносӣ, забоншиносӣ, фарҳангшиносӣ ва фалсафӣ анҷом дода шаванд ва натиҷаҳои ин таҳқиқот ба ҷомеа ба таври фаҳмо пешниҳод карда шаванд. Марказ бояд миёни донишмандони ватанӣ ва хориҷӣ платформаи муколамаи илмӣ фароҳам оварад, то тамаддуни ориёӣ на ҳамчун мафҳуми сиёсишуда, балки ҳамчун падидаи илмӣ, фарогир ва бисёрқабата баррасӣ гардад. Аз лиҳози фарҳангӣ, ин макон бояд фазои зиндаи иртибот бо мерос бошад, на осорхонаи хомӯш. Истифодаи технологияҳои муосир, экспозитсияҳои интерактивӣ, бойгониҳои рақамӣ ва барномаҳои омӯзишӣ метавонад тамаддунро аз саҳифаҳои китоб ба таҷрибаи зиндаи маърифат табдил диҳад, бахусус барои ҷавонон. Ҳамзамон марказ бояд ба масъалаи пайванди гузашта бо имрӯз ва оянда таваҷҷуҳ зоҳир намояд, яъне нишон диҳад, ки арзишҳои тамаддуни ориёӣ — адолат, озодандешӣ, эҳтиром ба дониш ва табиат имрӯз чӣ гуна метавонанд дар рушди ҷомеаи муосир нақш бозанд. Рисолати муҳими дигар, тарбиявӣ ва маърифатист: баргузории конфронсҳо, семинарҳо, мактабҳои илмӣ ва барномаҳои фарҳангӣ, ки тафаккури интиқодӣ ва эҳсоси масъулиятро нисбат ба мероси фарҳангӣ ташаккул медиҳанд. Агар чунин марказ ба муҳити боз, пурсишгар ва эҷодӣ табдил ёбад, ки дар он савол додан, баҳс кардан ва бознигарии илмӣ ташвиқ мешавад, он гоҳ аз доираи рамз берун рафта, ба ниҳоди зиндаи илму фарҳанг мубаддал мегардад. Дар ниҳоят, муассирии чунин марказ аз он вобаста аст, ки то чӣ андоза ба ҷомеа хизмат мекунад: на танҳо хотираи гузаштаро ҳифз намояд, балки барои дарки худ, муаррифии фарҳангӣ ва сохтани ояндаи маънавии мамлакат саҳми воқеӣ гузорад.

АМИТ «Ховар»: Дар Паёми Президенти Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ бунёди Маркази байналмилалии Наврӯз ҳамчун ниҳоди тарбиявию фарҳангӣ пешниҳод карда шуд. Бигӯед, ки фалсафа ва ҳикмати Наврӯз дар тарбияи наслҳои оянда, махсусан ҷавонон чӣ гуна истифода шавад?

Зубайдулло Давлатов: Пешниҳоди бунёди Маркази байналмилалии Наврӯз имкони нодирест, ки Наврӯз на танҳо ҳамчун ҷашн, балки чун низоми фалсафӣ ва тарбиявӣ дар зеҳни наслҳои оянда ҷой гирад. Фалсафаи Наврӯз, ки бар пояи эҳёи табиат, тавозун, навсозии ахлоқӣ ва ҳамбастагии инсон бо олам устувор аст, метавонад ба манбаи пурқуввати тарбия табдил ёбад, агар он ба забон ва ниёзҳои ҷавонони имрӯза мутобиқ гардонда шавад. Пеш аз ҳама, марказ бояд Наврӯзро ҳамчун мактаби зиндагӣ,  на чун маросими суннатӣ муаррифӣ намояд. Тавассути барномаҳои омӯзишӣ метавон ба ҷавонон фаҳмонд, ки идеяи «нав шудан» танҳо иваз кардани сол нест, балки бознигарии рафтор, афкор ва масъулият нисбат ба худ, ҷомеа ва табиат аст. Ин фалсафа метавонад дар тарбияи худшиносӣ, худтанзимкунӣ ва тафаккури интиқодӣ нақши муассир бозад. Аз ҷиҳати амалӣ истифодаи шаклҳои муосири таълим — семинарҳои интерактивӣ, платформаҳои рақамӣ, филмҳои маърифатӣ, озмунҳои эҷодӣ ва лоиҳаҳои иҷтимоӣ имкон медиҳанд, ки арзишҳои Наврӯз ба таҷрибаи зиндаи ҷавонон пайваст шаванд. Масалан, идеяи поксозӣ метавонад дар шакли ташаббусҳои ҳифзи муҳити зист, идеяи оштӣ дар барномаҳои муколамаи иҷтимоӣ ва идеяи баробарӣ дар тарбияи фарҳанги шаҳрвандӣ татбиқ гардад. Ҳикмати Наврӯз ҳамчунин дорои иқтидори бузурги байнимаданист, зеро он арзишҳои умумибашариро таблиғ мекунад. Маркази байналмилалии Наврӯз метавонад ҷавононро ба муоширати фарҳангӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтиром ба гуногунрангӣ тарбия намояд, ки дар ҷаҳони пуртаниши имрӯз аҳамияти хосса дорад. Муҳим он аст, ки ин марказ фазои зинда, боз ва ҷалбкунандае бошад, ки дар он ҷавонон на шунавандагони пассив бошанд, балки иштирокчиёни он бояд фаъол гарданд. Танҳо дар ҳамин ҳолат фалсафа ва ҳикмати Наврӯз метавонанд аз сатҳи ҷашн ба сатҳи тарбияи устувори маънавӣ ва шаҳрвандии наслҳои оянда гузаранд ва ҳамчун сарчашмаи арзишҳо дар зиндагии онҳо ҷойгоҳи воқеӣ пайдо кунанд.

АМИТ «Ховар»: Дар маҷмуъ, ба назари Шумо чӣ гуна метавон арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва суннатҳои башардӯстонаи гузаштагони моро бо ниёзҳои ҷомеаи имрӯз ва ҷаҳонишавӣ ҳамоҳанг сохт, то онҳо зинда ва таъсиргузор боқӣ монанд?

Зубайдулло Давлатов: Ҳамоҳанг сохтани арзишҳои тамаддуни ориёӣ ва суннатҳои башардӯстонаи гузаштагон бо ниёзҳои ҷомеаи имрӯз ва раванди ҷаҳонишавӣ тағйири шеваи дарк ва истифодаи ин меросро тақозо мекунад. Ин арзишҳо набояд ҳамчун маҷмуи қоидаҳои тағйирнопазир ё ёдгориҳои муқаддаси дур аз зиндагӣ муаррифӣ карда шаванд, балки бояд ҳамчун низоми зиндаи маънӣ ва таҷрибаи инсонӣ фаҳмида шаванд, ки қобили тафсир ва мутобиқшавӣ ба замон аст. Аз дидгоҳи илмӣ, зарур аст, ки мероси тамаддуни ориёӣ аз қолаби сиёсӣ ё фолклорисозии сатҳӣ берун оварда шуда, дар заминаи таҳқиқоти муосири таърихӣ, фалсафӣ ва фарҳангшиносӣ бознигарӣ гардад. Танҳо чунин муносибат имкон медиҳад, ки мо моҳияти умумибашарии арзишҳо, аз қабили адолат, ростқавлӣ, эҳтиром ба дониш, таҳаммулпазирӣ ва ҳамзистии инсон бо табиатро ошкор намоем ва онҳоро ба забони ҷаҳони имрӯз тарҷума кунем.

Ҳамзамон нақши маориф ва тарбия калидист: агар ин арзишҳо дар барномаҳои таълимӣ на ҳамчун маводи ҳифзшаванда, балки ҳамчун мавзуи баҳс, таҳлил ва таҷрибаи амалӣ ворид карда шаванд, онҳо барои насли ҷавон маънодор мегарданд. Истифодаи технологияҳои рақамӣ, фарҳанги визуалӣ ва фазои шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад ба зинда нигоҳ доштани ин арзишҳо мусоидат кунад, ба шарте ки мундариҷа эҷодӣ, дақиқ ва ҷавобгӯи тафаккури муосир бошад. Аз лиҳози иҷтимоӣ, ҳамоҳангсозии суннат ва муосирият танҳо дар мавриде муваффақ мегардад, ки арзишҳои гузашта дар амал қобили мушоҳида бошанд: дар фарҳанги муколама, дар адолати иҷтимоӣ, дар муносибат ба қонун, табиат ва инсон. Ҷаҳонишавӣ дар баробари манбаи хатар будан  имконият низ ҳаст, агар мо ба он бо ҳувияти устувор ворид шавем. Вақте тамаддуни ориёӣ на чун муқобили ҷаҳони муосир, балки ҳамчун манбаи арзишҳои умумибашарӣ муаррифӣ карда мешавад, он метавонад дар  гуфтугӯи фарҳангҳо саҳм гузорад. Дар ҳамин маврид суннатҳои башардӯстонаи гузаштагон зинда мемонанд, зеро онҳо на дар гузашта, балки дар рафтор, тафаккур ва интихоби ҳаррӯзаи ҷомеаи имрӯз идома меёбанд.

АКС: АМИТ «Ховар»