ИСТИФОДАИ КОРД АЗ ҶОНИБИ НОБОЛИҒОН. Андешаҳо оид ба ҷанбаҳои ҳуқуқӣ ва масъалаҳои пешгирии ҳуқуқвайронкунии ноболиғон

ДУШАНБЕ, 26.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар ҷомеаи муосири Тоҷикистон ҳуқуқвайронкунии ноболиғон яке аз масъалаҳои мубрами иҷтимоӣ ва ҳуқуқӣ боқӣ мемонад. Истифодаи ғайриқонунии корд (ҳамчун силоҳи сард) аз ҷониби ноболиғон на танҳо ба амнияти шахсӣ ва ҷамъиятӣ таҳдид мекунад, балки аксар вақт сабаби ҷиноятҳои вазнин, аз қабили латукӯби вазнин, роҳзанӣ ё ҳатто куштор мегардад.

— Тибқи маълумоти расмии Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон, солҳои охир (2024-2025) ҳолатҳои мусодираи силоҳи сард аз ноболиғон ва ҷавонон зиёд шудааст. Масалан, дар амалиёти мунтазам дар шаҳри Душанбе ва минтақаҳо зиёда аз 60 корд ва дигар ашёи хатарнок мусодира карда шудааст, ки аксарияти онҳо аз дасти ноболиғон буданд. Ин ҳолат на танҳо аз набудани тарбияи дуруст, балки аз таъсири гурӯҳҳои ҷиноятӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва мушкилоти иҷтимоию иқтисодӣ сарчашма мегирад.  Дар гузоришҳои Вазорати корҳои дохилии Тоҷикистон ва дигар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар солҳои 2024-2025 ҳолатҳои ҳамлу нақли корд аз ноболиғон дар шаҳрҳои калон (Душанбе, Хуҷанд, Кӯлоб) афзудааст, ки аксар вақт ба муноқишаҳои гурӯҳӣ байни ҷавонон оварда мерасонад. Масалан, дар семоҳаи охири соли 2025 дар Душанбе чанд ҳолати пешгирии муноқиша бо иштироки ноболиғони мусаллаҳ бо корд сабт шудааст.

Қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин самт ба Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи низоми огоҳонӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкунии ноболиғон», Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи силоҳ», Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак», Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон асос меёбад.

Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 6 ноябри соли 1994 ҳамчун санади олии ҳуқуқӣ (моддаи 10) принсипҳои давлати ҳуқуқбунёд (моддаи 1), ҳимояи ҳуқуқҳои инсон (моддаи 5), тартиботи ҷамъиятӣ ва амнияти давлат (моддаи 14)-ро муқаррар мекунад. Аз ин рӯ, истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон ҳамчун силоҳи сард ба ҳайси таҳдид ба ҳуқуқҳои инсон, тартиботи ҷамъиятӣ ва амнияти давлат баҳо дода мешавад, ки асос барои татбиқи ҷавобгарӣ мебошад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи силоҳ» аз 19 марти соли 2013  мафҳумҳои асосиро муайян мекунад ва гардиши силоҳ (истеҳсол, ҳамлу нақл, нигоҳдорӣ, истифода)-ро танзим менамояд. Корд ҳамчун «силоҳи сард» (васила барои зарба задан бо қувваи мушакҳо) эътироф шуда, ба категорияҳои ҷангӣ (манъшуда барои ноболиғон) ва хоҷагӣ (мувофиқ ба мақсад) тақсим мешавад. Қонун ба ҳимояи амнияти ҷамъиятӣ ва манъи гардиши ғайриқонунии силоҳ равона шудааст. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон (то 18-солагӣ, аммо барои соҳибӣ то 21) одатан ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ ё ҷиноятӣ баррасӣ карда мешавад. Қонун принсипҳои ҳимояи ҳуқуқҳо ва пешгириро (тавассути иҷозатнома ва назорат) муқаррар мекунад, ки барои ноболиғон афзалияти тарбия ва ҳимояро таъмин менамояд. Қонун истифодаи кордро ҳамчун силоҳи сард дар моддаҳои марбут ба ҳуқуқи соҳибӣ, манъҳо ва ҷавобгарӣ баррасӣ мекунад. Кордҳои ҷангӣ (ханҷарҳо, кордҳои теғдор) ҳамчун силоҳи сард эътироф шуда, истифодаи онҳо аз ҷониби ноболиғон манъ аст ва метавонад ба ҷавобгарӣ оварда расонад. Корд ҳамчун «силоҳи сард» муайян шудааст – васила барои зарба задан бо қувваи мушакҳо. Кордҳои хоҷагӣ (рӯзмарра) ба ин категория дохил намешаванд, аммо агар барои мақсадҳои ҷангӣ истифода шаванд, ҳамчун силоҳи сард эътироф мешаванд. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон (ҳамчун силоҳи сард) метавонад чун ҳуқуқвайронкунӣ муқаррар карда шавад.  Дар қаламрави Тоҷикистон манъ аст: гардиши силоҳи сард (аз ҷумла кордҳои теғдор, кастетҳо, шашпарҳо); ҳамлу нақли силоҳ дар чорабиниҳои оммавӣ; фиристодани силоҳ; истифодаи силоҳ нисбат ба ноболиғон, занон ва маъюбон (ба истиснои ҳолатҳои зарурӣ). Шаҳрвандон аз 21-солагӣ метавонанд ба силоҳи ғайринизомӣ (аз ҷумла кордҳои шикорӣ) соҳиб шаванд. Ноболиғон (то 21) барои соҳиб шудан ҳуқуқ надоранд (моддаи 20 – шахсоне, ки то синни муайян нарасидаанд, дар қайди нашъамандӣ ҳастанд ё ҷазо доранд). Ин моддаҳо истифодаи кордро аз ҷониби ноболиғон ғайриқонунӣ мегардонанд ва метавонанд ба мусодира оварда расонанд. Сохтан, ҳамлу нақли корд (ҳамчун силоҳи сард) бояд бо иҷозатнома бошад (моддаи 21). Хариду фурӯш бе рухсатнома манъ аст (моддаи 24). Барои ноболиғон (ки иҷозатнома надоранд) ҳамлу нақл ғайриқонунӣ аст ва метавонад ба татбиқи ҷавобгарӣ оварда расонад.  Шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонанд силоҳи дар асоси қонунӣ доштаашонро барои ҳимояи ҳаёт, саломатӣ ва моликияташон дар ҳолати мудофиаи зарурӣ ё зарурати ниҳоӣ истифода баранд. Пеш аз истифодаи силоҳ шахсе, ки аз тарафи ӯ хатар таҳдид мекунад, бояд дақиқан огоҳ карда шавад, ба истиснои мавридҳое, ки таъхир дар истифодаи силоҳ ба ҳаёти одамон хавфи бевоситаро ба миён меорад ё метавонад боиси дигар оқибатҳои вазнин гардад. Ҳамзамон истифодаи силоҳ дар ҳолати мудофиаи зарурӣ набояд ба шахсони сеюм зарар расонад. Истифодаи силоҳи оташфишон нисбат ба занон, шахсони дорои нишонаҳои баръалои маъюбӣ, ноболиғон, ба муқобили ҳавопаймоҳо, киштиҳо ва дигар воситаҳои нақлиёт, ки мусофир доранд, шахсоне, ки ғайриқонунӣ сарҳади Ҷумҳурии Тоҷикистонро гузашта истодаанд ё нияти гузаштани онро доранд, агар ин ҳаракатҳо қасдона набошанд ё дар натиҷаи фалокат ва садама ва ё дар зери таъсири бевоситаи омилҳои табиӣ содир шуда бошанд, ҳамчунин дар ҷойҳои ҷамъшавии одамон манъ аст, ба истиснои ҳолатҳои содир шудани ҳуҷум, муқовимати мусаллаҳона, ҳуҷуми гурӯҳӣ ё мусаллаҳона, ки ба ҳаёти одамон таҳдид мекунанд.  Дар мавридҳое, ки аз истифодаи силоҳ зарар расонида мешавад, соҳиби он уҳдадор аст бетаъхир, на дертар аз як шабонарӯз аз лаҳзаи содиршавии ҳодиса ба мақомоти корҳои дохилӣ хабар диҳад. Шахсоне, ки дар асоси қонунӣ силоҳ доранд, дар маҷлисҳо, гирдиҳамоиҳо, роҳпаймоиҳо, намоишҳо, пикетгузориҳо ва дигар чорабиниҳои оммавӣ бо силоҳ иштирок карданашон манъ аст, ба истиснои шахсоне, ки аз тарафи давлат ваколатдор шудаанд (моддаи 28). Дар маҷмуъ, ҷанбаҳои ҳуқуқӣ истифодаи кордро барои ноболиғон манъ мекунанд ва ҷавобгариро аз маъмурӣ то ҷиноятӣ муқаррар менамоянд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи силоҳ» истифодаи кордро барои ноболиғон манъ мекунад ва ҷавобгариро мувофиқи қонунгузорӣ муқаррар менамояд. Пешгирӣ тавассути иҷозатнома ва назорат амалӣ карда мешавад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 2 январи соли 2020 «Дар бораи низоми огоҳонӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкунии ноболиғон» мафҳумҳои асосиро (низом, субъектҳо, кирдорҳои зиддиҷамъиятӣ, пешгирии инфиродӣ, ноболиғи беназоратмонда ва ғ.) муайян мекунад ва ба пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ равона шудааст. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон метавонад ҳамчун «кирдори зиддиҷамъиятӣ (зиддиҳуқуқӣ)» (масалан, ҳамлу нақл ё истифодаи силоҳи сард бе иҷозат) эътироф шавад, ки ба амнияти ҷамъиятӣ таҳдид мекунад. Қонун принсипҳои ҳимояи ҳуқуқҳои ноболиғ (қонуният, инсондӯстӣ, махфият, афзалияти огоҳонӣ)-ро муқаррар мекунад, ки инҳо барои ноболиғон афзалияти тарбия нисбат ба ҷазоро таъмин мекунанд. Агар истифодаи корд ба ҷиноят оварда расонад, ба Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон мегузарад, аммо барои ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ ин қонун асос барои пешгирӣ ва чораҳои тарбиявӣ мебошад. Қонун ҷавобгариро барои истифодаи корд (ҳамчун кирдори зиддиҳуқуқӣ) мустақиман ба субъектҳо (волидайн, мақомот) вогузор мекунад ва афзалияти ҳимояи ноболиғро муқаррар менамояд. Кирдорҳои зиддиҷамъиятӣ (зиддиҳуқуқӣ)» истифодаи корд (масалан, ҳамлу нақл, зӯроварӣ)-ро дар бар мегиранд, ки ба тарбияи ноболиғ таъсир мерасонад. Принсипҳо (эҳтироми ҳуқуқҳо, инсондӯстӣ, афзалияти огоҳонӣ) ҷавобгариро тарбиявӣ мегардонанд – барои ноболиғон чораҳои маҷбурӣ (масалан, ҷойгиркунӣ дар муассисаҳо) танҳо дар ҳолатҳои зарурӣ татбиқ мешаванд. Субъектҳо (Ҳукумат, комиссияҳои ҳуқуқи кӯдак, мақомоти корҳои дохилӣ, тандурустӣ ва ғ.) масъул барои пешгирӣ ва ҳимоя ҳастанд. Масалан, мақомоти корҳои дохилӣ ноболиғони беназоратмондаро ба қабулгоҳ-таҳвилгоҳ мефиристанд ва чораҳои инфиродӣ (суҳбат, назорат)-ро татбиқ мекунанд. Агар ноболиғ кордро истифода кунад, субъектҳо (волидайн, комиссияҳо) масъуланд ва метавонанд ба ҷавобгарӣ кашида шаванд. Ваколатҳои комиссияҳо асос барои ҷавобгарии волидайн аст. Моддаи 24-и қонун пешгирии инфиродӣ нисбат ба ноболиғони беназоратмонда, (ки метавонанд кордро истифода кунанд), татбиқ мешавад. Моддаи 25 асосҳои пешгирӣ (ариза, қарори суд, маълумот)-ро муқаррар мекунад. Моддаи 26 чораҳо (суҳбат, назорат, тавонбахшӣ, амрномаи муҳофизатӣ, маҷбурӣ)-ро таъкид мекунад, ки барои ҳолатҳои истифодаи корд (кирдори зиддиҳуқуқӣ) татбиқ мешаванд. Ин моддаҳо ҷавобгариро тарбиявӣ мегардонанд – ноболиғро ба муассисаҳо мефиристанд, волидайнро огоҳ мекунанд. Риоя накардани талабот мувофиқи қонунгузорӣ ба ҷавобгарӣ оварда мерасонад. Барои волидайн, агар ноболиғ кордро истифода кунад, ин метавонад ҳамчун иҷро накардани уҳдадории тарбия (моддаи 90 КҲМ ҶТ) эътироф шавад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 2 январи соли 2020 “Дар бораи низоми огоҳонӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкунии ноболиғон» истифодаи кордро аз ҷониби ноболиғон ҳамчун кирдори зиддиҳуқуқӣ эътироф мекунад ва ҷавобгариро тарбиявӣ мегардонад (моддаҳои 24-26). Пешгирӣ тавассути чораҳои умумӣ/инфиродӣ ва ҳамкории субъектҳо (моддаҳои 4-21) амалӣ мешавад.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 20 июни соли 2024 «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак» мафҳумҳои асосиро (кӯдак – то 18-солагӣ, тарбия – раванди ба воя расондан, масъулият – уҳдадории шахсони воқеӣ/ҳуқуқӣ) муайян мекунад ва ба тарбияи кӯдак дар руҳияи ватандӯстӣ ва эҳтиром ба арзишҳо равона шудааст. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон метавонад ҳамчун кирдори хатарнок (таҳдид ба саломатӣ, зӯроварӣ) эътироф шавад, ки ба тарбияи кӯдак (моддаи 2) ва принсипҳои қонун (эҳтироми кӯдак, қонуният, инсондӯстӣ, пешгирии зӯроварӣ) мувофиқ нест. Қонун сиёсати давлатиро муқаррар мекунад, ки ин барои ноболиғон афзалияти тарбия нисбат ба ҷазоро таъмин мекунад. Агар истифодаи корд ба зӯроварӣ оварда расонад, ба Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ё Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон мегузарад, аммо ин қонун асос барои пешгирӣ ва масъулияти тарбиявӣ мебошад. Қонун ҷавобгариро барои истифодаи корд (ҳамчун кирдори хатарнок ба саломатӣ ва тартибот) мустақиман ба падару модар вогузор мекунад ва афзалияти ҳимояи кӯдакро муқаррар менамояд. Масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак уҳдадории падару модар барои пешгирии кирдорҳои хатарнок (масалан, истифодаи корд)-ро муқаррар мекунад. Принсипҳо (эҳтироми кӯдак, қонуният, пешгирии зӯроварӣ, муносибати инфиродӣ) ҷавобгариро тарбиявӣ мегардонанд – барои ноболиғон чораҳои маҷбурӣ (масалан, ҷойгиркунӣ) танҳо дар ҳолатҳои зарурӣ татбиқ мешаванд. Истифодаи корд метавонад ҳамчун вайронкунии тарбия (таҳдид ба саломатӣ) эътироф шавад. Таъмини ҳимояи ҳуқуқҳои кӯдак (аз зӯроварӣ, кирдорҳои хатарнок) ва тарбияи маънавӣ (эҳтиром ба муқаддасот) аст. Моддаи 5 ҷавобгариро барои падару модар муқаррар мекунад, агар ноболиғ кордро истифода кунад – ҳамчун иҷро накардани уҳдадорӣ (пайванд ба моддаи 90 КҲМ ҶТ). Мақоми ваколатдор (ҳамоҳангсозӣ, мониторинг, ташвиқот) ва мақомоти маҳаллӣ (таъмини риоя) масъуланд. Комиссияҳои ҷамъиятӣ (назорат, пешгирӣ) метавонанд волидайнро барои иҷро накардани тарбия (масалан, назорат аз истифодаи корд) масъул кунанд. Ин моддаҳо ҷавобгариро коллективӣ мегардонанд – мақомот метавонанд волидайнро огоҳ кунанд ва чораҳо андешанд. Уҳдадориҳои волидайн барои таъмини таҳсил, тарбияи маънавӣ, пешгирии зӯроварӣ, манъи истифодаи ашёи хатарнок, ба монанди силоҳ, дастрасӣ ба маводи сӯзанда ва силоҳ муаззаф мекунанд. Агар волидайн назорат накунанд ва ноболиғ кордро истифода кунад, ин вайронкунии уҳдадорӣ аст ва ба ҷавобгарӣ оварда мерасонад. Муассисаҳои таълимӣ уҳдадоранд тарбияро таъмин кунанд (манъи овардани ашёи халандаву буранда, асбобу ашёи манъшуда). Моддаҳои 18-20 ҷавобгариро барои омӯзгорон муқаррар мекунанд – агар ноболиғ кордро дар мактаб истифода кунад, муассиса масъул аст. Риоя накардани талабот мувофиқи қонунгузорӣ (КҲМ ҶТ, КҶ ҶТ) ба ҷавобгарӣ оварда мерасонад. Барои волидайн, агар ноболиғ кордро истифода кунад, ин метавонад ҷарима ё ҳабс бошад. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 20 июни соли 2024 «Дар бораи масъулият барои таълиму тарбияи кӯдак» истифодаи кордро аз ҷониби ноболиғон ҳамчун вайронкунии тарбия эътироф мекунад ва ҷавобгариро барои волидайн муқаррар менамояд. Пешгирӣ тавассути чораҳои тарбиявӣ ва назорат амалӣ карда мешавад.

Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 31 декабри соли 2008 ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон, тартиботи ҷамъиятӣ ва пешгирии ҳуқуқвайронкунӣ равона шудааст. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон (ҳамчун силоҳи сард) одатан ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ (дар ҳолати набудани ҷиноят) баррасӣ мешавад, ки метавонад ба ҷавобгарии маъмурӣ оварда расонад. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон принсипҳои қонуният (моддаи 7), баробарӣ (моддаи 8), ногузирии ҷазо (моддаи 9), гунаҳгории инфиродӣ (моддаи 10), адолатнокӣ (моддаи 11) ва инсондӯстӣ (моддаи 12)-ро муқаррар мекунад, ки инҳо барои ноболиғон афзалияти ҳимоя ва тарбияро таъмин мекунанд. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи кордро ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ дар моддаҳои умумӣ ва махсус баррасӣ мекунад. Кордҳои хатарнок (ҷангӣ ё ханҷарҳо) ҳамчун силоҳи сард эътироф мешаванд (мувофиқи Қонуни «Дар бораи силоҳ») ва ҳамлу нақли онҳо бе иҷозат ҳуқуқвайронкунӣ аст. Дар асоси моддаи 17 Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ кирдори зиддиҳуқуқӣ ва гунаҳкорона (қасдан ё аз беэҳтиётӣ) аст, ки ҷавобгарии маъмуриро ба вуҷуд меоварад. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон метавонад ҳамчун беамалӣ (набудани назорат) ё амал эътироф шавад, агар ба тартиботи ҷамъиятӣ таҳдид кунад. Ҷавобгарии маъмурӣ барои ноболиғон аз синни 16 сар мешавад. Барои ҳамлу нақли корд (бе мақсади ҷиноятӣ) ноболиғон аз 16-солагӣ ба ҷавобгарӣ кашида мешаванд, аммо барои ноболиғони хурдсол (то 16) протоколи маъмурӣ  нисбат ба волидайн тартиб дода мешавад (моддаи 90). Ин модда афзалияти ҳимояи ноболиғонро (моддаи 12 – инсондӯстӣ) муқаррар мекунад – ҷазо бояд тарбиявӣ бошад. Истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон (ҳамчун силоҳи сард) метавонад ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ (дар ҳолати набудани ҷиноят) баррасӣ шавад ва ба моддаҳои марбут ба тарбия (моддаи 90), тартибот (моддаи 460) ва силоҳ (моддаи 492) пайваст аст. Агар истифодаи корд ба зӯроварӣ оварда расонад, муқаррароти Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон татбиқ мешавад. Ин моддаҳо ҷавобгариро барои истифодаи корд (ҳамчун силоҳи сард) аз ҷониби ноболиғон мустақим ва ғайримустақим муқаррар мекунанд. Кордҳои хатарнок (дудама, ханҷарҳо) ҳамчун силоҳи сард эътироф шуда, истифодаи онҳо бе иҷозат ҳуқуқвайронкунӣ аст:

1. Моддаи 90 (Иҷро накардани уҳдадории тарбияи кӯдак). Ин модда масъулияти волидайн (васиён, парасторон) барои тарбияи нодурустро муқаррар мекунад. Қисми 1 ҷарима (10-12 нишондиҳанда, тақрибан 750-900 сомонӣ) барои тарки таҳсилро муқаррар мекунад, аммо қисмҳои 2 ва 3 мустақиман ба истифодаи корд марбутанд: пешгирӣ накардани амалҳои кӯдак (масалан, ҳамлу нақли корд, зӯроварӣ – қисми 2: 15-20 нишондиҳанда, 1125-1500 сомонӣ; қисми 3: 20-25 нишондиҳанда, 1500-1875 сомонӣ). Қисмҳои 4-5 барои такрорӣ ҷазоро сахттар мекунанд (то 35-45 нишондиҳанда ё ҳабс). Ин модда ҷавобгариро ба волидайн вогузор мекунад, агар ноболиғ (то 16-солагӣ) кордро истифода кунад, чун ноболиғон аз 16-солагӣ масъуланд (моддаи 28). Масалан, агар ноболиғ кордро барои зӯроварӣ истифода кунад, волидайн барои «назорат накардан» масъуланд.
2. Моддаи 460 (Майдаавбошӣ). Ин модда дашном, таҳқир ва кирдорҳои шабеҳро дар ҷойҳои ҷамъиятӣ ҷазо медиҳад (7-10 нишондиҳанда ё ҳабс 5-15 шабонарӯз). Агар ноболиғ кордро барои «таҳқир» ё «таҳдид» истифода кунад (масалан, нишон додани корд барои тарсонидан), ин ҳуқуқвайронкунӣ мешавад. Барои ноболиғон аз 16-солагӣ мустақиман татбиқ мешавад, аммо барои хурдсолон – ба волидайн (бо пайванд ба моддаи 90). Ин модда ҳолати вазнинкунанда дорад, агар бо силоҳ (корд) марбут бошад.
3. Моддаи 492 (Риоя накардани тартиби соҳибӣ ба силоҳи сард). Ин модда мустақиман ба корд марбут аст – соҳибӣ, нигоҳдорӣ, додан ё фурӯши кордҳои дудама, ханҷарҳо ва силоҳи сард бе иҷозат (қисми 1: 5-10 нишондиҳанда бо мусодира; қисми 2: 15-20 нишондиҳанда барои такрорӣ; қисми 3: 1-2 нишондиҳанда барои соҳибӣ ба корди дудама ё газӣ). Барои ноболиғон (то 21-солагӣ, мувофиқи Қонуни «Дар бораи силоҳ») соҳибӣ манъ аст, пас истифодаи корд бе иҷозат ҳуқуқвайронкунӣ аст ва ба мусодира оварда мерасонад. Агар ноболиғ кордро соҳиб шавад, волидайн масъуланд (пайванд ба моддаи 90).

Дар маҷмуъ, ин моддаҳо ҷавобгариро аз ҷарима (барои волидайн) то ҳабс ва мусодира муқаррар мекунанд. Ин моддаҳо истифодаи кордро аз ҷониби ноболиғон ҳамчун ҳуқуқвайронкунӣ муқаррар мекунанд ва ҷавобгариро ба волидайн вогузор менамоянд (моддаи 90), бо ҷазоҳои тарбиявӣ (ҷарима, ҳабс) ва мусодира (моддаҳои 460, 492). Пешгирӣ тавассути тарбия ва назорат амалӣ карда мешавад. Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи кордро ҳамчун ҳуқуқвайронкунии маъмурӣ дар моддаҳои марбут ба силоҳ (195) ва ноболиғон (28, 90) муқаррар мекунад, бо ҷавобгарӣ аз 16-солагӣ ва масъулияти волидайн. Пешгирӣ тавассути принсипҳои инсондӯстӣ ва ногузирӣ амалӣ мешавад.

Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 21 майи соли 1998 ба ҳимояи ҳуқуқҳои инсон, амнияти ҷамъиятӣ ва пешгирии ҷиноятҳо равона шудааст. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон  принсипҳои қонуният (моддаи 4), баробарӣ (моддаи 5), ногузирии ҷавобгарӣ (моддаи 6), гунаҳгорӣ (моддаи 7), адолат (моддаи 8), инсондӯстӣ (моддаи 9) ва демократизм (моддаи 10)-ро муқаррар мекунад, ки инҳо барои ноболиғон афзалияти чораҳои тарбиявӣ нисбат ба ҷазоҳои сахтро таъмин мекунанд. Асоси ҷавобгарӣ – содир кардани кирдори хавфнок (моддаи 11), ки барои корд дар ҳолатҳои истифодаи ҷиноятӣ (масалан, ҳамчун силоҳ) татбиқ мешавад. Кодекси ҷиноятии Ҷумҳурии Тоҷикистон истифодаи кордро ҳамчун силоҳи сард дар моддаҳои умумӣ ва махсус баррасӣ мекунад. Кордҳои ҷангӣ ё хатарнок (мувофиқи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи силоҳ») метавонанд ҳамчун силоҳ эътироф шаванд ва истифодаи 16-солагӣ сар мешавад, аммо барои ҷиноятҳои муайян (одамкушӣ (моддаи 104), қасдан расонидани зарари вазнин ба саломатӣ (моддаи 110), қасдан расонидани зарари миёна ба саломатӣ (моддаи 111), одамрабоӣ (моддаи 130), таҷовуз ба номус (моддаи 138), кирдори зӯроварии дорои хусусияти шаҳвонӣ (моддаи 139), терроризм (моддаи 179), ғасби гаравгон (моддаи 181), тасарруфи силоҳ, лавозимоти ҷангӣ, моддаҳои тарканда ва воситаҳои таркиш (моддаи 199), муомилоти ғайриқонунии воситаҳои нашъадор ё моддаҳои психотропӣ бо мақсади ба соҳибияти каси дигар додан (моддаи 200), муносибатҳои ғайриқонунӣ бо воситаҳои нашъадор ё моддаҳои психотропӣ (моддаи 201), тасарруфи воситаҳои нашъадор ё моддаҳои психотропӣ (моддаи 202), парвариши ғайриқонунии зироати дорои моддаҳои нашъаовари кишташон манъшуда (моддаи 204), муомилоти ғайриқонунии моддаҳои сахттаъсир ва заҳрнок бо мақсади ба соҳибияти каси дигар додан (моддаи 206), корношоям сохтани воситаҳои нақлиёт ё роҳҳо (моддаи 214), авбошӣ дар ҳолатҳои вазнинкунанда (қисмҳои дуюм ва сеюми моддаи 237), дуздӣ (моддаи 244), ғоратгарӣ (моддаи 248), роҳзанӣ (моддаи 249), тамаъҷӯӣ (моддаи 250), ғайриқонунӣ ҳай карда бурдани автомобил ё дигар воситаҳои нақлиёт бе мақсади тасарруф (моддаи 252), қасдан несту нобуд ё вайрон кардани молу мулк дар ҳолатҳои вазнинкунанда (қисми дуюми моддаи 255) аз 14-солагӣ. Агар ноболиғ кордро барои мақсадҳои ҷиноятӣ истифода кунад (масалан, дар латукӯб) аз 14-солагӣ ба ҷавобгарӣ кашида мешавад. Ин модда афзалияти ҳимояи ноболиғонро (моддаҳои 24-25 оид ба номукаллафӣ ва мукаллафии маҳдуд) муқаррар мекунад – агар ноболиғ натавонад хавфи кирдорро дарк кунад, ба ҷавобгарӣ кашида намешавад, балки чораҳои тарбиявӣ (моддаҳои 86-90) татбиқ мешаванд. Кирдори гунаҳгоронаи хавфнок (ҳаракат ё беҳаракатӣ) ҷиноят аст (моддаи 17). Истифодаи корд метавонад ҷинояти дараҷаи миёна (то 5 сол), вазнин (то 12 сол) ё махсусан вазнин (зиёда аз 12 сол) бошад, агар ба оқибатҳои вазнин (масалан, марг ё ҷароҳат) оварда расонад. Масалан, агар корд дар латукӯб истифода шавад, категория вазнин мешавад. Дар Кодекси ҷиноятӣ моддаҳои зерини марбут ба силоҳ дарҷ шудаанд: моддаи 199 дуздии силоҳ (аз ҷумла силоҳи сардро) ҷазо медиҳад (то 12 сол); моддаи 386 вайронкунии қоидаҳои муносибат бо силоҳ (аз ҷумла силоҳи сардро) ҷазо медиҳад (то 5 сол, агар ба оқибатҳои вазнин оварда расонад); моддаи 393 тасарруфи силоҳ (аз ҷумла кордро) ҷазо медиҳад (то 20 сол дар ҳолатҳои вазнин). Ин моддаҳо барои ноболиғон дар ҳолатҳои марбут ба ҳарбӣ ё умумӣ татбиқ мешаванд, аммо барои ноболиғон афзалияти тарбиявӣ (моддаи 87) вуҷуд дорад. Дар маҷмуъ, Кодекси ҷиноятӣ ҷавобгариро аз тарбиявӣ (барои ноболиғони хурдсол) то маҳрумкунӣ аз озодӣ (барои ҷиноятҳои вазнин) муқаррар намуда, истифодаи кордро ҳамчун ҳуқуқвайронкунӣ дар моддаҳои марбут ба силоҳ ва ҷиноятҳои вазнин бо ҷавобгарӣ аз 14-солагӣ ва афзалияти тарбия барои ноболиғон муқаррар мекунад,. Пешгирӣ тавассути принсипҳои инсондӯстӣ ва демократизм амалӣ мешавад.

Истифодаи корд аксар вақт аз набудани тарбияи оилавӣ, таъсири муҳити кӯча ва шабакаҳои иҷтимоӣ сарчашма мегирад. Дар солҳои 2024-2025, тибқи маълумоти Вазорати корҳои дохилӣ бештари ҳолатҳо дар шаҳрҳо (Душанбе, Хуҷанд) ба гурӯҳҳои ҷавонон ва муноқишаҳо байни ҷавонӣон марбутанд, ки тавассути видеоҳо дар TikTok ва Instagram паҳн мешаванд. Ин ҳолат на танҳо ба саломатии ҷисмонӣ, балки ба рушди равонӣ ва иҷтимоии ноболиғон зарар мерасонад.  Дар гузоришҳои байналмилалӣ (аз ҷумла ЮНИСЕФ ва Кумитаи Созмони Милали Муттаҳид оид ба ҳуқуқи кӯдак) Тоҷикистон барои пешрафт дар самти пешгирӣ эътироф шудааст, аммо зарурати барномаҳои психологӣ ва тарбиявӣ барои ҷавонони осебпазир иброз мешавад.

Мафҳуми корд ҳамчун силоҳи сард дар қонунгузории Тоҷикистон равшан муайян карда шудааст, аммо таҷриба нишон медиҳад, ки зарурати такмили қонунҳо (масалан, муайян кардани ҳадди дақиқи хусусият ва назорати фурӯш) вуҷуд дорад. Ин амал на танҳо ҳуқуқӣ, балки иҷтимоӣ аст ва ҳалли онро аз ҳамкории оила, мактаб, мақомот ва ҷомеа талаб мекунад.

Сабабҳои асосии истифодаи корд аз ҷониби ноболиғон иҷтимоӣ ва равонӣ мебошанд. Аввалан, набудани тарбияи дуруст дар оила ва мактаб: дар оилаҳои номусоиди иҷтимоӣ ноболиғон аксар вақт ба муҳити кӯча ва гурӯҳҳои ҷиноятӣ дучор мешаванд. Дувум, таъсири шабакаҳои иҷтимоӣ: видеоҳои муноқишаҳо ва «ҷавонӣ» дар TikTok ва Instagram паҳн мешаванд ва ноболиғонро ба рафтори хатарнок ҳавасманд мекунанд.

Истифодаи корд на танҳо ба ҷабрдидагон (латукӯб, ҷароҳатҳои ҷисмонӣ) зарар мерасонад, балки ба худи ноболиғон низ таъсири манфӣ дорад: ташаккули рафтори агрессивӣ, мушкилоти равонӣ, қатъи таҳсил ва афзоиши хатари такрори ҷиноят. Дар сатҳи ҷомеа ин амал ба афзоиши ҳуқуқвайронкунии гурӯҳӣ оварда мерасонад ва харҷҳои давлатӣ барои пешгирӣ ва табобатро зиёд мекунад.

Дар амал пешгирӣ дар се сатҳ сурат мегирад:

— сатҳи оилавӣ (масъулияти волидайн тибқи моддаи 90 КҲМ ҶТ);

— сатҳи маъмурӣ ва таълимӣ (корҳои фаҳмондадиҳӣ дар мактабҳо ва комиссияҳои кор бо ноболиғон);

— сатҳи давлатӣ (амалиёти Вазорати корҳои дохилӣ ва барномаҳои миллӣ).

Чораҳои амалии пешгирӣ дар солҳои охир афзоиш ёфтаанд. Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон мунтазам амалиёти профилактикӣ мегузаронад, ки дар натиҷа садҳо корд ва дигар ашёи хатарнок аз ноболиғон мусодира карда мешаванд. Масалан, дар шаҳри Душанбе ва вилояти Хатлон дар семоҳаҳои охири соли 2025 чандин санҷишҳои махсус гузаронида шуданд, ки натиҷаи онҳо пешгирии муноқишаҳои эҳтимолӣ гардид.

Инчунин дар доираи ҳамкорӣ бо Вазорати маориф ва илми Тоҷикистон барномаҳои фаҳмондадиҳӣ дар мактабҳои миёна ва олӣ ба роҳ монда шудаанд: дарсҳои махсус оид ба оқибатҳои ҳуқуқии ҳамлу нақли силоҳи сард, семинарҳо бо иштироки кормандони Вазорати корҳои дохилии Ҷумҳурии Тоҷикистон ва психологҳо. Дар баъзе мактабҳо «Клубҳои ҳуқуқ» ва гурӯҳҳои варзишӣ ташкил шудаанд, ки ба ҷавонон имкон медиҳанд энергияи худро ба самти мусбат равона кунанд.

Мо чунин тавсияҳоро барои такмили низоми пешгирӣ манзур менамоем:

1. Тақвияти корҳои фаҳмондадиҳӣ дар мактабҳо ва оилаҳо бо иштироки ҳатмии психологҳо ва кормандони Вазорати корҳои дохилӣ. Зарур аст, ки барномаҳои махсус барои синфҳои 7-11 таҳия ва ҳамчун қисми барномаи таълимӣ ҷорӣ карда шаванд.
2. Назорати сахттар аз фурӯши кордҳо ва ашёи шабеҳ ба ноболиғон. Тавсия дода мешавад, ки ба Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи силоҳ» тағйирот ворид карда шавад: муайян кардани ҳадди синну сол барои хариди кордҳои муайян ва ҷавобгарии маъмурии фурӯшандагон дар ҳолати фурӯш ба ноболиғон.
3. Ҷорӣ намудани барномаҳои психологӣ ва реабилитатсионӣ барои ҷавонони осебпазир. Масалан, таъсиси марказҳои махсус дар шаҳрҳои калон (бо ҳамкории ЮНИСЕФ ва дигар созмонҳои байналмилалӣ), ки дар онҳо корҳои ислоҳӣ бо ноболиғоне, ки аллакай ҳуқуқвайронкунӣ содир кардаанд, гузаронида мешавад.
4. Тағйирот ба қонунгузорӣ барои муайянтар кардани ҷавобгарӣ барои ҳамлу нақли кордҳои хатарнок. Тавсия карда мешавад, ки дар Кодекси ҳуқуқвайронкунии маъмурии Ҷумҳурии Тоҷикистон моддаи алоҳида оид ба ҳамлу нақли кордҳои бо дарозии зиёда аз 12-15 см (ё бо аломатҳои ҷангӣ) ҷорӣ карда шавад, бо ҷазои сахттар нисбат ба кордҳои хоҷагӣ.
5. Ҳамкории байнисоҳавӣ ва байналмилалӣ. Зарур аст, ки Тоҷикистон таҷрибаи кишварҳои ҳамсоя (масалан, Қазоқистон ва Русия)-ро омӯзад ва дар доираи барномаҳои Созмони Милали Муттаҳид ва Созмони Амният ва Ҳамкорӣ дар Аврупо лоиҳаҳои муштаракро амалӣ созад. Инчунин назорати мунтазам аз шабакаҳои иҷтимоӣ барои мундариҷаи таблиғи зӯроварӣ ва муноқишаҳо муҳим аст.

Истифодаи ғайриқонунии корд аз ҷониби ноболиғон яке аз зуҳуроти хатарноки ҳуқуқвайронкунии ҷавонон дар Тоҷикистони муосир мебошад. Ин амал метавонад ба ҷавобгарии маъмурӣ ё ҷиноятӣ оварда расонад. Аммо қонунгузории кунунӣ афзалияти чораҳои ислоҳӣ ва тарбиявиро муқаррар кардааст, ки бо стандартҳои байналмилалӣ мувофиқ аст.  Барои ҳалли муваффақи ин мушкилот зарур аст, ки тамоми ҷомеа – аз оила ва мактаб то мақомоти давлатӣ ва созмонҳои ҷамъиятӣ якҷоя амал кунанд. Танҳо бо роҳи пешгирии фаъол, тарбияи ҳуқуқӣ ва равонӣ, инчунин назорати қатъӣ аз манбаъҳои хатар метавонем ҷавононро аз роҳи хатарнок дур нигоҳ дошта, ҷомеаи солим ва бехатар бунёд кунем.

Дониёр САНГИНЗОДА,
муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор