Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз сармоягузорӣ ба ояндаи маънавии миллат мебошанд

ДУШАНБЕ, 01.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. 16 декабри соли 2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» супориш доданд, ки Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе ифтитоҳ карда шаванд. Ин марказҳо аз ҷиҳати илмӣ, фарҳангӣ, сиёсӣ ва тамаддунӣ иқдоми бисёр муҳим ва стратегӣ ба ҳисоб мераванд. Ин ташаббус на танҳо идомаи сиёсати фарҳангпарваронаи давлат аст, балки ҷавоб ба ниёзҳои муосири ҷомеа дар заминаи ҳифз ва бозшиносии ҳувияти таърихӣ, худшиносии миллӣ ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар низоми тамаддуни ҷаҳонӣ мебошад.

— Тамаддуни ориёӣ яке аз куҳантарин тамаддунҳои башарӣ буда, дар ташаккули фарҳанг, забон, ҷаҳонбинӣ, низоми иҷтимоӣ ва арзишҳои маънавии бисёр халқҳо нақши бунёдӣ бозидааст. Илмҳои таърих, бостоншиносӣ, забоншиносӣ, мардумшиносӣ ва фарҳангшиносӣ собит менамоянд, ки қаламрави Осиёи Марказӣ, аз ҷумла сарзамини имрӯзаи Тоҷикистон яке аз марказҳои асосии ташаккули тамаддуни ориёӣ ба шумор меравад. Забони тоҷикӣ ҳамчун идомадиҳандаи забонҳои бостонии ориёӣ (авестоӣ, паҳлавӣ, суғдӣ, бохтарӣ) далели зиндаи ин пайвастагии таърихист. Аз ин лиҳоз, таъсиси Маркази тамаддуни ориёӣ барои таҳқиқи пайваста ва системавии ин мероси бузург заминаи илмии мустаҳкам фароҳам меорад.

Аз нуқтаи назари илмӣ чунин марказ метавонад ба муассисаи байнисоҳавӣ табдил ёбад, ки дар он таҳқиқоти комплексӣ оид ба таърихи тамаддун, муҳоҷират, ташаккули давлатдорӣ, низоми ҳуқуқӣ, дин, фалсафа ва фарҳанги моддиву ғайримоддии ориёиён анҷом дода мешавад. Ин равиш ба методологияи муосири илм мувофиқат мекунад, зеро имрӯз омӯзиши тамаддунҳо танҳо дар чорчӯби як фан имконнопазир аст. Марказ метавонад муҳаққиқони дохилӣ ва хориҷиро муттаҳид намуда, Тоҷикистонро ба платформаи байналмилалии таҳқиқоти ориёшиносӣ табдил диҳад.

Илова бар ин, аҳамияти Маркази тамаддуни ориёӣ дар таҳкими худшиносии миллӣ низ хеле бузург аст. Дар шароити ҷаҳонишавӣ, ки равандҳои яксонсозии фарҳангӣ барои гуногунрангии тамаддунҳо таҳдид эҷод мекунанд, омӯзиш ва таблиғи решаҳои таърихии миллат нақши муҳофизатӣ дорад. Шинохти амиқи гузашта ба ҷомеа имкон медиҳад, ки дар баробари пешрафти технологӣ ва иҷтимоӣ арзишҳои асили худро ҳифз намояд. Аз нигоҳи педагогика ва психологияи иҷтимоӣ худшиносии таърихӣ яке аз омилҳои асосии ташаккули шахсияти солим ва ҷомеаи устувор мебошад.

Маркази байналмилалии Наврӯз низ аз ҷиҳати илмӣ ва фарҳангӣ дорои аҳамияти фаромиллӣ мебошад. Наврӯз ҳамчун ҷашни қадимаи ориёӣ решаҳои амиқи фалсафӣ, табиатшиносӣ ва иҷтимоӣ дорад. Он на танҳо оғози соли нави астрономӣ, балки рамзи таҷдид, тавозуни инсон бо табиат ва ҳамоҳангии иҷтимоӣ мебошад. Таҳқиқоти этнологӣ ва фарҳангшиносӣ нишон медиҳанд, ки Наврӯз давоми асрҳо ҳамчун механизми нигоҳдории ваҳдати иҷтимоӣ, интиқоли арзишҳои ахлоқӣ ва таҳкими муносибатҳои байниҷамъиятӣ хизмат кардааст.

Аз нуқтаи назари илмҳои иҷтимоӣ, таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз имконият медиҳад, ки ин ҷашн на танҳо ҳамчун маросим, балки чун падидаи тамаддунӣ таҳлил карда шавад. Дар доираи Марказ метавон масъалаҳои марбут ба фарҳанги сулҳ, дипломатияи фарҳангӣ, муколамаи тамаддунҳо ва ҳамзистии халқҳоро баррасӣ намуд. Ин махсусан дар шароити муосир, ки ҷаҳон бо муноқишаҳои фарҳангӣ ва идеологӣ рӯ ба рӯст, аҳамияти хос дорад.

Маркази байналмилалии Наврӯз инчунин метавонад ба рушди илми фарҳангшиносии муқоисавӣ мусоидат намояд. Наврӯз имрӯз дар бисту ду давлат ҷашн гирифта мешавад ва ҳар миллат унсурҳои хоси худро ба он ворид кардааст. Омӯзиши ин гуногуншаклӣ аз нигоҳи илмӣ имкон медиҳад, ки равандҳои ҳамгироии фарҳангӣ ва мутобиқшавии анъанаҳо дар муҳитҳои гуногун таҳлил карда шаванд. Ин раванд барои фаҳмиши қонунияти рушди фарҳангҳои суннатӣ дар шароити ҷаҳони муосир хеле муҳим аст.

Аз ҷиҳати сиёсати фарҳангӣ ҳарду марказ ба таҳкими мавқеи Тоҷикистон ҳамчун давлати ташаббускор дар ҳифз ва тарғиби мероси ғайримоддии башарият мусоидат мекунанд. Эътирофи Наврӯз аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун мероси фарҳангии ғайримоддӣ ва нақши фаъоли Тоҷикистон дар ин раванд далели он аст, ки кишвар дорои захираҳои бузурги фарҳангӣ ва дипломатии нарм мебошад. Маркази байналмилалии Наврӯз метавонад ин захираҳоро ба сатҳи нави институтсионалӣ барорад.

Дар маҷмуъ, аз дидгоҳи илмӣ бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз қадами муҳим дар роҳи ташаккули фазои илмӣ-фарҳангии миллӣ ва байналмилалӣ мебошад. Ин иқдом ба ҳамгироии илм, фарҳанг, сиёсати давлатӣ ва манфиатҳои стратегии давлат мусоидат намуда, Тоҷикистонро ҳамчун вориси тамаддуни куҳан ва иштирокчии фаъоли муколамаи тамаддунҳои ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Дар дарозмуддат чунин марказҳо метавонанд барои рушди устувории маънавӣ, илмӣ ва иҷтимоии ҷомеа заминаи боэътимод гузоранд.

Иқдоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар бораи бунёд намудани Маркази тамаддуни ориёӣ (Конун) ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе аҳамияти бузурги фарҳангӣ, сиёсӣ, илмӣ ва сайёҳӣ доранд.

Ин марказҳо ба омӯзиш, ҳифз ва таблиғи арзишҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва маънавии миллати тоҷик, ки решаҳои амиқи ориёӣ доранд, мусоидат мекунанд.

Бунёди иншоот дар таҳкими ҳувияти миллӣ, бахусус дар байни насли ҷавон нақши муҳим мебозад, зеро онҳо имкон медиҳанд, ки ҷавонон бо таърих ва анъанаҳои пурарзиши ниёгон бештар шинос шаванд.

Маркази байналмилалии Наврӯз имконият фароҳам меорад, ки Наврӯз на танҳо ҳамчун ҷашни тақвимӣ, балки ҳамчун бренди фарҳангӣ ва сайёҳии миллӣ дар арсаи байналмилалӣ муаррифӣ шавад. Ин марказ ба платформаи байналмилалӣ барои гирдиҳамоии олимон, муҳаққиқон ва фарҳангшиносон аз кишварҳое, ки Наврӯз ҷузъи хотираи таърихӣ ва мероси маънавии онҳост, табдил меёбад.

Ин марказҳо ҳамчунин ба рушди таҳқиқоти илмӣ оид ба таърих ва маданияти ориёиён ва саҳми онҳо дар тамаддуни ҷаҳонӣ мусоидат карда, имконияти сайёҳиро васеъ мегардонанд.

Аз нигоҳи сиёсати давлатӣ ин марказҳо метавонанд ба яке аз абзорҳои калидии пешбурди бренди миллии Тоҷикистон дар сиёсати хориҷӣ ва дипломатияи фарҳангӣ табдил ёбанд.

Дар маҷмуъ, ин иқдом нишон медиҳад, ки давлати Тоҷикистон ба ҳифзи мероси фарҳангии худ ва муаррифии он ба ҷаҳониён таваҷҷуҳи хосса дорад.

Супориши Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз дар шаҳри Душанбе аз дидгоҳи илмӣ, фарҳангӣ ва тамаддунӣ иқдоми дорои аҳамияти стратегии фарогир мебошад. Ин ташаббус дар заминаи сиёсати фарҳангии давлат қарор дошта, ба равандҳои амиқи бозшиносии ҳувияти миллӣ, эҳёи хотираи таърихӣ ва ҷойгиркунии Тоҷикистон дар харитаи тамаддуни ҷаҳонӣ иртиботи мустақим дорад. Дар шароити муосир, ки ҷаҳонишавӣ на танҳо имконият, балки хатарҳои аз байн рафтани хусусияти миллӣ ва фарҳангиро низ ба миён меорад, чунин иқдом ҳамчун василаи ҳифзи гуногунрангии тамаддунҳо аҳамияти махсус пайдо мекунад.

Забони тоҷикӣ ҳамчун идомадиҳандаи бевоситаи шохаи шарқии забонҳои эронӣ далели равшани пайвастагии таърихии миллат бо тамаддуни ориёӣ мебошад. Таҳқиқоти забоншиносӣ нишон медиҳанд, ки бисёре аз мафҳумҳои фалсафӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ, ки имрӯз дар фарҳанги тоҷик мақоми хосаро соҳибанд, решаҳои амиқи ориёӣ доранд. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад ба омӯзиши таърихи забон, таҳаввулоти он ва нақши он дар ташаккули тафаккури миллӣ равона шавад. Ин раванд барои ҳифзи забон ҳамчун пояи асосии ҳувияти миллӣ аҳамияти калидӣ дорад.

Аз нуқтаи назари методологияи илм таъсиси чунин марказ имконият медиҳад, ки омӯзиши тамаддун дар асоси равиши байнисоҳавӣ амалӣ гардад. Имрӯз таҳқиқи тамаддунҳо танҳо дар чорчӯби таърихи сиёсӣ маҳдуд намешавад, балки иқтисод, ҷомеашиносӣ, антропология, диншиносӣ, фарҳангшиносӣ ва ҳатто илмҳои табииро дар бар мегирад. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад муҳити илмӣ фароҳам оварад, ки дар он таҳқиқот ба дарки қонунияти рушди ҷомеаҳои қадим ва таъсири онҳо ба ҷомеаи муосир равона гардад. Ин раванд ба ташаккули мактаби миллии ориёшиносӣ мусоидат мекунад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳими илмии чунин марказ бознигарии интиқодии тафсирҳои қаблии таърих мебошад. Давоми асрҳо таърихи Осиёи Марказӣ аксаран аз дидгоҳи беруна ва дар заминаи манфиатҳои сиёсӣ ё идеологӣ шарҳ дода мешуд. Ин ҳолат дар баъзе мавридҳо боиси коҳиши нақши воқеии тамаддунҳои маҳаллӣ дар таърихи ҷаҳонӣ гардидааст. Маркази тамаддуни ориёӣ метавонад бо такя ба сарчашмаҳои аслӣ ва дастовардҳои муосири илмӣ тасвири мутавозин ва воқеъбинонаи таърихро пешниҳод намояд. Ин раванд дар илми муосир ҳамчун бозсозии адолати таърихӣ арзёбӣ мешавад.

Маркази байналмилалии Наврӯз низ дорои аҳамияти хоси илмӣ ва фарҳангӣ мебошад. Наврӯз ҳамчун ҷашни куҳани ориёӣ падидаест, ки дар худ унсурҳои астрономӣ, табиатшиносӣ, иҷтимоӣ ва фалсафиро муттаҳид мекунад. Аз ҷиҳати илмҳои табиӣ Наврӯз бо баробаршавии шабу рӯз ва оғози давраи нави кишоварзӣ иртибот дорад, ки ин аз сатҳи баланди донишҳои тақвимӣ ва астрономии ниёгон шаҳодат медиҳад. Аз ҷиҳати илмҳои иҷтимоӣ Наврӯз ҳамчун механизми таҳкими ҳамбастагии иҷтимоӣ ва интиқоли арзишҳои ахлоқӣ хизмат кардааст.

Таъсиси Маркази байналмилалии Наврӯз имконият медиҳад, ки ин ҷашн дар сатҳи академӣ ва муқоисавӣ таҳқиқ гардад. Наврӯз имрӯз дар даҳҳо давлат бо шаклҳо ва унсурҳои гуногун таҷлил мешавад. Омӯзиши ин гуногунрангӣ барои дарки равандҳои мутобиқшавии анъанаҳо ба муҳити иҷтимоӣ ва фарҳангии гуногун аҳамияти калон дорад. Ин масъала барои илмҳои фарҳангшиносӣ ва ҷомеашиносӣ хеле муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки чӣ гуна арзишҳои умумӣ метавонанд дар қолабҳои гуногуни миллӣ ҳифз шаванд.

Ҳамчунин ҷолиб аст, ки ҳарду Марказ метавонанд ҳамчун «фазои хотираи ҷамъиятӣ» хизмат кунанд. Дар назарияи ҷомеашиносӣ чунин фазоҳо ҷойҳое ҳастанд, ки ҷомеа дар онҳо хотираи таърихии худро нигоҳ дошта, бозсозӣ мекунад. Ин на танҳо бино ё осорхона, балки муҳите мебошад, ки дар он маъноҳо тавлид мешаванд. Барои ҷомеаи пасошуравӣ, ки давраҳои гуногуни гусасташавии хотираи таърихиро аз сар гузаронидааст, чунин фазоҳо аҳамияти вижа доранд, зеро онҳо ба барқарор намудани пайванди наслҳо бо гузашта ва таҳкими худшиносии таърихӣ мусоидат менамоянд.

Нуктаи дигар — нақши ин марказҳо дар муколамаи дин ва фарҳанг аст. Тамаддуни ориёӣ ва Наврӯз дорои арзишҳое мебошанд, ки аз доираи як дин ё миллат фаротар мераванд: эҳтиром ба табиат, адолат, ростқавлӣ, некандешӣ. Ин арзишҳо метавонанд заминаи муҳими гуфтугӯи фарҳангҳо ва динҳо бошанд. Марказҳо метавонанд минбаре шаванд, ки дар он ин арзишҳои умумӣ бо забони илм ва фарҳанг муаррифӣ гарданд, на бо баҳсҳои идеологӣ.

Ниҳоят, ҷолиб он аст, ки ин иқдомро метавон ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи маънавии миллат арзёбӣ кард. Агар роҳҳо ва биноҳо инфрасохтори ҷисмонии давлат бошанд, чунин марказҳо инфрасохтори маънавӣ ва зеҳнии онро ташкил медиҳанд. Таърих нишон медиҳад, ки миллатҳое, ки ба дониш, хотира ва фарҳанги худ сармоягузорӣ мекунанд, дар дарозмуддат устувортар ва рақобатпазиртар мемонанд. Аз ин рӯ, аҳамияти аслии ин ташаббусҳо шояд на танҳо имрӯз, балки бештар дар наслҳои оянда пурра эҳсос шавад.

Аз нигоҳи ҷомеашиносӣ ҳарду Марказ метавонанд ҳамчун фазои хотираи ҷамъиятӣ хизмат кунанд. Хотираи таърихӣ яке аз унсурҳои асосии ҳувияти миллӣ мебошад. Барои ҷомеаи пасошӯравӣ, ки дар натиҷаи тағйироти сиёсӣ ва идеологӣ давраҳои гуногуни гусасташавии хотираи таърихиро аз сар гузаронидааст, барқарор намудани ин хотира аҳамияти вижа дорад. Марказҳои тамаддунӣ метавонанд муҳите фароҳам оваранд, ки дар он ҷомеа бо гузашта робитаи маънавӣ барқарор намуда, онро дар заминаи ниёзҳои муосир бозтафсир кунад.

Аз ҷиҳати сиёсати фарҳангӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ ин марказҳо ба рушди дипломатияи фарҳангӣ мусоидат мекунанд. Ҷумҳурии Тоҷикистон метавонад худро ҳамчун давлати дорои тамаддуни куҳан ва фарҳанги сулҳпарвар муаррифӣ намояд. Наврӯз, ки аз ҷониби ЮНЕСКО ҳамчун мероси ғайримоддии башарият эътироф шудааст, метавонад василаи муассири муколамаи тамаддунҳо гардад. Маркази байналмилалии Наврӯз ин равандро ба сатҳи институтсионалӣ бароварда, ҳамкории илмӣ ва фарҳангиро тақвият мебахшад.

Аз нигоҳи иқтисоди фарҳанг таъсиси чунин марказҳо метавонад ба рушди сайёҳии фарҳангӣ ва иқтисоди эҷодӣ мусоидат кунад. Конфронсҳои байналмилалӣ, фестивалҳо, нашри осори илмӣ ва барномаҳои фарҳангӣ метавонанд на танҳо азҷиҳати маънавӣ, балки иқтисодӣ низ фоида оваранд. Таҷрибаи мамлакатҳои дигар нишон медиҳад, ки марказҳои тамаддунӣ метавонанд ба шаҳрҳо ҳувияти нави иқтисодӣ бахшанд.

Дар маҷмуъ, бунёди Маркази тамаддуни ориёӣ ва Маркази байналмилалии Наврӯз сармоягузорӣ ба инфрасохтори маънавӣ ва зеҳнии давлат ба ҳисоб меравад. Ин иқдом на танҳо ба ҳифзи мероси гузашта, балки ба ташаккули ҷаҳонбинии наслҳои оянда равона карда шудаанд. Таърих нишон медиҳад, ки ҷомеаҳое, ки ба дониш, фарҳанг ва хотираи худ аҳамияти ҷиддӣ медиҳанд, дар шароити тағйирёбандаи ҷаҳонӣ устувортар ва рақобатпазиртар мемонанд. Аз ин рӯ, аҳамияти аслии ин ташаббусҳо на танҳо имрӯз, балки дар ояндаи дарозмуддати рушди илмӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеаи тоҷик зоҳир хоҳад шуд.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ,
ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»