Истифодаи оқилонаи технологияи зеҳни сунъӣ барои рушди ҷомеа ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ аҳамияти муҳим дорад

ДУШАНБЕ, 27.03.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар шароити рушди босуръати илму техника ва технологияҳои рақамӣ ҷомеаи ҷаҳонӣ ба марҳилаи нави тараққиёт ворид гардид. Яке аз дастовардҳои муҳими илмии асри XXI зеҳни сунъӣ ба ҳисоб меравад. Имрӯз ин технология ба қисми ҷудонашавандаи ҳаёти инсон табдил ёфта, дар соҳаҳои гуногуни фаъолияти иҷтимоӣ, иқтисодӣ, илмӣ ва сиёсӣ васеъ истифода мешавад.

Зеҳни сунъӣ имконият медиҳад, ки ҳаҷми бузурги иттилоот дар муддати кӯтоҳ таҳлил карда шуда, қарорҳои муҳим бо дақиқияти бештар қабул карда шаванд. Бо вуҷуди ин, дар баробари имконияти фарох истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад мушкилот ва хатарҳоро низ ба амал орад. Аз ин рӯ, омӯзиши ҷанбаҳои мусбат ва манфии он барои рушди устувори ҷомеа аҳамияти калон дорад.

Моҳият ва рушди зеҳни сунъӣ

Технологияи зеҳни сунъӣ маротибаи  аввал дар миёнаҳои асри XX ба вуҷуд омад. Олимон кӯшиш мекарданд, ки системаҳои компютерие эҷод намоянд, ки баъзе вазифаҳои зеҳнии инсонро иҷро карда тавонанд. Дар натиҷаи чунин таҳқиқот барномаҳои компютерӣ ва алгоритмҳои махсус таҳия гардиданд, ки метавонанд маълумотро таҳлил намуда, хулоса бароранд ва ҳатто қарорҳои муайян қабул намоянд.

Имрӯз зеҳни сунъӣ дар асоси технологияҳои мураккаби рақамӣ, аз ҷумла шабакаҳои нейронӣ ва омӯзиши мошинӣ фаъолият мекунад. Ин технологияҳо имкон медиҳанд, ки системаҳои компютерӣ аз таҷрибаи гузашта омӯзанд ва фаъолияташонро такмил диҳанд.

Дар замони муосир зеҳни сунъӣ метавонад вазифаҳои гуногунро иҷро намояд: таҳияи матнҳо, тарҷумаи автоматии забонҳо, таҳлили маълумоти оморӣ, шинохти тасвир ва садо, инчунин тавлиди расмҳо ва наворҳои видеоӣ. Ин имконот нишон медиҳанд, ки зеҳни сунъӣ ба яке аз самтҳои муҳимтарини рушди технологияҳои муосир табдил ёфтааст.

Ҷанбаҳои мусбати зеҳни сунъӣ

Яке аз бартариҳои асосии зеҳни сунъӣ баланд бардоштани самаранокии фаъолияти инсон мебошад. Ин технология метавонад бисёр корҳои мураккаби ҳисоббарорӣ ва таҳлилиро дар муддати кӯтоҳ анҷом диҳад. Дар натиҷа вақт сарфа гардида, имконияти нав барои рушди илм, иқтисод ва идоракунии давлатӣ ба вуҷуд меояд.

Дар соҳаи идоракунии давлатӣ истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад ба рушди ҳукумати электронӣ мусоидат намояд. Бо истифода аз технологияҳои рақамӣ равандҳои идоракунӣ автоматӣ гардида, фаъолияти мақомоти давлатӣ шаффофтар ва самараноктар мегардад. Ин ҳолат метавонад ба кам гардидани коғазбозӣ, суръат гирифтани хизматрасониҳои давлатӣ ва баланд гардидани сатҳи эътимоди шаҳрвандон ба ниҳодҳои давлатӣ мусоидат намояд.

Зеҳни сунъӣ инчунин дар таҳлили маълумоти иҷтимоӣ ва иқтисодӣ нақши муҳим мебозад. Бо истифода аз алгоритмҳои таҳлилӣ имкон пайдо мешавад, ки тамоюлҳои рушди иқтисодӣ, вазъи иҷтимоӣ ва равандҳои сиёсӣ дақиқтар омӯхта шаванд. Ин ба мақомоти давлатӣ ва ташкилоти гуногун имкон медиҳад, ки қарорҳои стратегиро бо назардошти маълумоти воқеӣ қабул намоянд.

Дар соҳаи илм ва маориф низ истифодаи зеҳни сунъӣ имконияти васеъ фароҳам меорад. Ин технология метавонад дар раванди омӯзиш, таҳияи маводи таълимӣ ва таҳқиқоти илмӣ истифода шавад. Донишҷӯён ва муҳаққиқон метавонанд бо истифода аз чунин воситаҳо маълумоти заруриро зудтар пайдо намуда, таҳлилҳои амиқ анҷом диҳанд.

Илова бар ин, зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои иқтисодӣ, аз ҷумла молия, тиҷорат, маркетинг, дизайн ва журналистика низ васеъ истифода мешавад. Бо ёрии чунин технологияҳо мутахассисон метавонанд иттилоотро самаранок коркард намуда, қарорҳои муассир қабул намоянд.

Таъсири зеҳни сунъӣ ба равандҳои сиёсӣ

Дар солҳои охир зеҳни сунъӣ ба равандҳои сиёсӣ низ таъсири назаррас мерасонад. Стратегҳои сиёсӣ ва таҳлилгарон аз технологияҳои рақамӣ барои омӯзиши афкори омма ва банақшагирии маъракаҳои сиёсӣ истифода мебаранд.

Тавассути таҳлили маълумоти шабакаҳои иҷтимоӣ ва воситаҳои ахбори омма мумкин аст муносибати шаҳрвандон нисбат ба масъалаҳои сиёсӣ ва иҷтимоӣ муайян карда шавад. Ин маълумот барои таҳияи стратегияҳои сиёсӣ ва қабули қарорҳои давлатӣ истифода мешавад.

Ҳамчунин зеҳни сунъӣ метавонад дар таҳияи лоиҳаҳои қонун ва таҳлили санадҳои меъёрӣ-ҳуқуқӣ истифода шавад. Системаҳои рақамӣ метавонанд ба таври худкор матни ҳуҷҷатҳоро таҳлил намуда, тағйироту иловаҳои зарурӣ пешниҳод кунанд. Ин амал фаъолияти мутахассисонро осон намуда, самаранокии кори мақомоти қонунгузориро баланд мебардорад.

Ҷанбаҳои манфӣ ва хатарҳои эҳтимолӣ

Бо вуҷуди бартариҳои зиёд истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад якчанд мушкилӣ ва хатарҳоро ба миён оварад. Яке аз масъалаҳои муҳим паҳншавии иттилооти бардурӯғ ва дезинформатсия мебошад. Бо истифода аз технологияҳои рақамӣ маълумоти нодуруст метавонад бо суръати баланд паҳн гардад.

Яке аз амалҳои хавфнок дар ин самт технологияи «дип-фейк» мебошад. Бо истифода аз чунин технологияҳо мумкин аст наворҳо ва тасвирҳои сохта таҳия карда шаванд, ки ба воқеият хеле монанд бошанд. Чунин мавод метавонад барои паст задани обрӯ ва имиҷи шахсиятҳои сиёсӣ ё ҷамъиятӣ истифода гардад.

Мушкилоти дигар ба амнияти иттилоотии ҷомеа алоқаманд мебошад. Бисёр давлатҳо ҳанӯз барномаҳои мустақили зеҳни сунъиро пурра рушд надодаанд ва бештар аз манбаъҳои хориҷӣ истифода мебаранд. Ин ҳолат метавонад ба вобастагии иттилоотӣ ва таъсири беруна ба афкори ҷомеа оварда расонад.

Ҳамчунин алгоритмҳои шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ба пайдоиши ба истилоҳ «ҳубобчаҳои иттилоотӣ» мусоидат намоянд. Дар чунин ҳолат одамон бештар бо иттилое рӯ ба рӯ мешаванд, ки ба ақидаҳои қаблан доштаашон мувофиқат мекунад. Ин метавонад гуногунандешӣ ва мубодилаи озоди афкорро маҳдуд намояд.

Хулоса ва пешниҳодҳо

Ҳамин тариқ, зеҳни сунъӣ ба яке аз омилҳои муҳими рушди ҷомеаи муосир табдил ёфтааст. Он барои рушди иқтисод, илм ва идоракунии давлатӣ имконияти васеъ фароҳам меорад. Бо истифодаи дуруст ва оқилонаи ин технология метавон самаранокии фаъолияти инсон ва муассисаҳои давлатиро баланд бардошт.

Бо назардошти имконият ва хатарҳои зеҳни сунъӣ андешидани якчанд чораҳои амалӣ зарур мебошад:

1. Қабули консепсия ва барномаҳои давлатии рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ.
2. Танзими меъёрҳои ҳуқуқии истифодаи зеҳни сунъӣ дар фаъолияти давлатӣ ва фазои иттилоотӣ.
3. Тайёр намудани мутахассисони баландихтисос дар соҳаи технологияҳои иттилоотӣ ва таҳқиқоти зеҳни сунъӣ.
4. Баланд бардоштани маърифати иттилоотӣ ва технологӣ дар байни аҳолӣ.
5. Ташкили сохторҳои мустақили мониторинг барои муайян ва пешгирии паҳншавии иттилооти бардурӯғ.
6. Ташкили мониторинги доимии фазои иттилоотӣ барои ошкор намудани маводи «дип-фейк» ва дигар шаклҳои манипулятсия.
7. Таъмини шаффофият ва истифодаи масъулиятноки технологияҳои зеҳни сунъӣ дар равандҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ.

Истифодаи оқилонаи технологияҳои зеҳни сунъӣ метавонад барои рушди устувори ҷомеа, баланд бардоштани самаранокии идоракунии давлатӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ нақши муҳим бозад.

Маҳмадулло НАИМОВ,
дотсенти кафедраи сиёсатшиносӣ ва робита бо ҷомеаи
Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон

АКС аз манбаъҳои боз