در باره  دو نسخه قرآن محفوظ در تاجیکستان

در گنجینه دست‌نویس‌های شرقی فرهنگستان علوم جمهوری تاجیکستان تحت شماره 5570 و 4384 دو نسخه نادر قرآن کریم محفوظ است که آن شامل متن اصل و ترجمه فارسی-تاجیکی تحت‌اللفظی است. دست‌نویس شماره 5570 هرچند ناقص باشد هم ولی بسیار قدیمی است و محققان آن را از روی نوع کاغذ و جلدبندی به آخر عصر 12 میلادی، یعنی پیش از هجوم مغول ها منسوب دانسته‌اند. این نسخه سال‌های پنجاهم قرن گذشته در حدود تاجیکستان معاصر در حالت بسیار ناگوار کشف شده است. از این رو، آن را برای ترمیم سال 1974 به شهر سن پترزبورگ ارسال و پس از ترمیم دوباره به گنجینه فرهنگستان علوم آورده شده‌است. باید گفت که قسم آغاز و انجام همین نسخه با سبب حذف شدن متن اصل با متن اصل عربی بی‌ترجمه عوض شده است. متن اساسی از آیت 77 سوره بقره شروع می‌شود. در نسخه به طور رقمی عکس‌ برداری‌شده سوره آل عمران در عکس 9419، سوره اعراف در عکس 9453، سوره انفال در عکس 9472 و سوره یونس در عکس 9493 آغاز می‌شوند. مشاهده ثابت نمود که یک عده سوره های بزرگ‌حجم در داخل متن نیستند. نسخه با متن ناروشن سوره‌های شمس، ضحی، فجر، بلد و لیل خاتمه می‌یابند. آخر نسخه نیز با افزودن متن عربی سوره‌های نهائی قرآن مکمل گردانیده شده است. ولی متن باقیمانده از نگاه نمونه نثر فارسی تاجیکی بودنش حایز اهمیت است. این ترجمه با ترجمه تفسیری طبری قرابت زبانی و اسلوبیی زیاد دارد.

اما نسخه رقم 4384 کامل بوده، تمام سوره‌های کتاب با نقش و نگار اسلامی مزین و سطرهای آن به رنگ سیاه نوشته شده و متن اصل از بالا و پایان مسطره و بین آن با خط طلا زراندود شده است. در زیر سطر متن اصل متن ترجمه فارسی تاجیکی آیات آورده می‌شود که آنها به رنگ قرمز استنساخ گردیده اند حرف‌ها نیز کوچکتر است.

پس از رایج گشتن ترجمه رسمی قرآن کریم به زبان فارسی – دری در قرن 10 میلادی که آن در دایره‌های علمی با نام ترجمه تفسیر طبری مشهور است، در قسمت ماوراءالنهر ایران‌شهر ترجمه و تفسیرهای بیشمار قرآن به وجود آمدند. و در میان اهل علم و تحقیق ورارود به غیراز ترجمه فوق‌الذکر اینچنین “تفسیر حسینی” مولانا حسین واعظ کاشفی (قرن 15) و ترجمه شاه ولی‌الله ابن عبدالرحیم دهلوی “فتح‌الرحمان فی ترجمة‌القرآن” (قرن 18) معروفیت بیشتر کسب نمودند. و تاجیکان تاریخا کتاب مقدس دین خود را با اعتماد به آنها تلاوت می‌کردند، معانی آن را به زبان مادری خود می‌فهمیدند، می‌آموختند، خویش و درویش را می‌آموزانیدند و در باره علوم قرآنی و اسلامی کتاب‌ها می‌نوشتند.

علاوه بر این، در دوره سلطنت امیران بخارا در بین اهل علم و منشیان و دبیران دایره‌های درباری یک اقدامی به حکم عنعنه درآمده بود که هر گاه امیر نو تازه به تخت می‌نشست یا از آغاز حکمرانی‌اش یک مرحله معین سپری می‌شد، به این مناسبت یک عده کتاب‌هارا به طور فرمایشی استنساخ می‌کردند. و در بین آنها حتما یک نسخه ارمغانی قرآن مزین و ترجمه تحت‌اللفظی فارسی تاجیکی داشته موجود بود.

در انجام دادن این قبیل ترجمه‌ها تمام دستگاه علمی امارت، فقیهان، شاعران و نویسندگان شرکت  می‌نمودند تا تمام نزاکت و امکانات همان‌ دوره زبان فارسی – تاجیکی در متن این ترجمه منعکس شود. دراکثر نسخه‌های ارمغانی قرآن نام ترجمان و روز وتاریخ تألیف آن ذکر نمی‌شد.

نسخه رقم 4384 را محققان منسوب به قرن 15 میلادی دانسته‌اند. هر یک ترجمه قرآن از دو جهت مهم است: اول آن نمونه نثر ادبی زمان معین است؛ دوم در متن ترجمه تلاش‌های دریافت گونه‌اى نیکوتر معانی واژه، عباره و آیات قرآنی به مشاهده می‌رسد. در پایان با آوردن ترجمه چند آیاتی  از آغاز سوره بنی اسرائیل برای نشان دادن تفاوت ترجمه و تشکل و توسعه یافتن آن در طول قرون اکتفا می‌کنیم:

ترجمه از نسخه 5570: پاک است آن خدای که ببرد بنده خود را در یک شب از مسجد حرام از مکه به سوی مسجد دورتر. آن که برکت فرستادیم گرد بر گرد آن تا بنمائیم او را از آیت‌های که بر وحدانیت ما دلیل است. به درستی که اوست شنوای بینا.

ترجمه از نسخه 4284: پاک است آن که ببرد بنده خود را شبی از مسجد حرام به سوی مسجد اقصی که برکت نهادیم گرداگرد آن با نمائیش بعضی نشانه‌های خود. هرائینه اوست شنوای بینا.

فیض‌ الله برات زاده