سرآغاز تمدن ورارود. به مناسبت 5500-مین سالگرد این شهر باستانی

دوشنبه، 18.12.2019/”خاور”/. همانطور اطلاع داریم، 12 سپتامبر سال 2020 جشن 5500-مین سالگرد سرزم باستانی به عنوان مرکز تشکل مدنیت کشاورزی، صنایع دستی و شهرسازی تاجیکان تجلیل می‌شود.

در چارچوب تجلیل این آثار تاریخی اظهار نظرهای مورخان تاجیک را پیشنهاد خوانندگان می‌کنیم.

مدارک باستان‌شناسی ثابت نموده‌اند که سرزم بیش از پنج و نیم هزار سال قبل نشیمنگاه گذشتگان ما بوده،  تاریخ شهر پنجکنت باستانی نیز از آن ابتدا می‌گیرد. از سال 1977 ضمن سروری نخستمحقق سرزم، دکتر علوم تاریخ عبدالله‌جان اسحاق اف و از سال 1997 در راس تاریخشناس عبدالروف رزاق اف در این آثار امور زیاد علمی-اکتشافی انجام می‌شوند.

عبدالله‌جان اسحاق اف معلوم کرده بود که یادگاری سرزم باستانی شامل چهار طبقه مدنی بوده، ابتدای مسکنشوی به نیمه دوم قرن 4 قبل از میلاد (یعنی 5500 سال قبل) راست می‌آید. زندگی مدنی در این موضع تقریبا 1500 سال ادامه‌ داشته، در ابتدای قرن 2 قبل از میلاد با سبب های مختلف رو به تنزل می‌نهد.

در حال حاضر ما به دلیل این واقعیت که بناهای نوسنگی غار زرافشان به طور کامل مورد مطالعه قرار نگرفته اند، هیچ اطلاعات کاملی در مورد منشا این فرهنگ نداریم. با این حال، مقایسه مواد نشان می دهد که منشا فرهنگ سرزم (Sarazm) تا حدودی شبیه به بناهای نوسنگی حصار، (Sazagan) واقع در منطقه سمرقند) و اکتشافات جداگانه شهر باستانی پنجکنت است. براساس مطالعه مدارک باستانی قبایل همسایه، می توان نتیجه گرفت که در اواخر هزاره سوم قبل از میلاد، اهالی سرزم به دو جانب – گروهی در امتداد رودخانه زرافشان به سمت غرب که بعدا شهرهای بزرگ سمرقند و بخارا را تاسیس کردند تقسیم شده اند (دلیل اصلی و معتمد این اندیشه ها اکتشافات باستان شناسی محلی کوهستانی توقه باغ زاغان سمرقند می‌باشد)، گروه دیگری به سمت شرق به سمت تپه های زیبای دره زرافشان حرکت کردند. اثبات این یافته های تصادفی است، مانند تبر برنز سای یاری، ظرف برنز روستای فاتمیف و همچنین مصوره های روی سنکی سای سبغ کوهستان مستچاه، تبر برنز روستای عرقچین ناحیه ورزاب می‌باشند.

رونق زندگی فرهنگی سرزم همزمان با هزاره سوم قبل از میلاد درست می آید. این کاوش ها نشان دادند که بناهای یادبودی که تا 130-200 متر مربع امتداد دارند، بنیاد شده، اطراف آنها را منزل های مسکونی، خواجگی و رسته‌های صنایع دستی و عبادتخانه‌ها احاطه کرده بودند.

باستان‌شناس عبدالله‌جان اسحاق اف مساحت یادگاری را تا 90 هکتار و تعداد سکان آن را از 5 تا 8 هزار ارزیابی می کند.

در یادگاری سرزم چند علامت های پیدایش نخستشهرها مشاهده می‌شوند: بناهای تاریخی، معابد، خیابانهای سنگی، انواع صنایع دستی، تقسیم کار – کشاورزی، دامپروری، استخراج سنگ معدن، طلافروشی، بافتنی و ریسندگی، تقسیم املاک، جدا شدن به طبقه های جامعه ای که یکی از مهمترین فرهنگ شهری است.

ساکنان سرزم باستانی که نیاکان بی‌واسطه سغدیان هستند، در دوره‌های آتیی تاریخی،  در تمامی اراضی ورارود زمینه فرهنگ و تمدن محلی را تاسیس دادند. از این رو، علم خاورشناسی جهان، سرزمین سغد و مردم آن را که اجداد تاجیکان می‌باشند، آفرندگان اساسی تاریخ و تمدن ملت های آسیای مرکزی عنوان می‌کنند.

عبدالرئوف رزاق اف،

کاندیدای علوم تاریخ،

سعیدمراد باباملایف،

دکتر علوم تاریخ