БИСТСОЛАИ ОМӮЗИШ ВА РУШДИ ФАНҲОИ ТАБИАТШИНОСӢ, ДАҚИҚ ВА РИЁЗӢ. Он ба рушди зеҳнии ҷавонон замина мегузорад

ДУШАНБЕ, 18.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар ҷаҳони муосир илму маориф ба неруи асосии пешбарандаи рушди ҷомеа табдил ёфтааст. Пешрафти босуръати технологияҳои нав, иқтисодиёти рақамӣ, ҷаҳонишавӣ ва рақобати шадиди илмӣ байни давлатҳо талаб менамояд, ки низоми маориф ба таври ҷиддӣ таҷдид гардад. Махсусан фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ ҳамчун пояи асосии илмҳои муосир, муҳаррики рушди технология ва саноат ба ҳисоб мераванд. Бо назардошти ин воқеият бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон солҳои 2020–2040 дар ҷумҳурӣ «Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ дар соҳаи илму маориф» эълон гардиданд. Ин иқдоми стратегӣ далели равшани он аст, ки Ҳукумати Тоҷикистон рушди илм ва маорифро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ мешуморад.

— Эълон гардидани Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ тасодуфӣ нест. Таҳлилҳои ҷаҳонӣ нишон медиҳанд, ки имрӯз давлатҳое, ки дар соҳаи илму технология ба дастовардҳои назаррас ноил гардидаанд, маҳз ба рушди фанҳои дақиқ ва табиатшиносӣ такя намудаанд. Масалан, давлатҳои пешрафта, аз қабили Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Олмон ва Чин қисми асосии буҷети худро ба таҳқиқоти илмӣ ва рушди технологияҳои муосир равона менамоянд. Таҷрибаи ин давлатҳо собит месозад, ки рушди воқеии иқтисодӣ бе омодасозии мутахассисони соҳаи математика, физика, химия, биология, информатика ва муҳандисӣ ғайриимкон мебошад. Тоҷикистон низ ҳамчун давлати рӯ ба рушд барои ворид шудан ба фазои ҷаҳонии илмӣ ва иқтисодӣ ниёз ба насли нави дорои тафаккури илмӣ ва техникӣ дорад.

Яке аз сабабҳои асосии ба роҳ мондани бистсола он аст, ки  солҳои пеш таваҷҷуҳ ба омӯзиши фанҳои дақиқ дар баъзе зинаҳои таҳсил то андозае коҳиш ёфта буд. Аксари ҷавонон бештар ба самтҳои гуманитарӣ майл пайдо мекарданд ва ин раванд метавонист дар оянда ба норасоии мутахассисони соҳаҳои муҳандисӣ ва техникӣ оварда расонад. Бинобар ин, зарурати ҷиддӣ пеш омад, ки шавқу рағбати насли наврас ба илмҳои дақиқ аз нав бедор карда шавад. Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ маҳз ба ҳалли ҳамин мушкилот нигаронида шудааст.

Мақсади асосии ин ташаббус баланд бардоштани сатҳи донишҳои илмӣ, ташаккули ҷаҳонбинии техникӣ, тақвияти заминаи моддӣ-техникии муассисаҳои таълимӣ, такмили барномаҳои таълимӣ ва омода намудани кадрҳои баландихтисос мебошад. Дар доираи бистсола вазифа гузошта шудааст, ки тамоми муассисаҳои таълимии ҷумҳурӣ бо озмоишгоҳҳои муосир, кабинетҳои фаннӣ, таҷҳизоти технологӣ ва воситаи аёнии таълим таъмин карда шаванд. Инчунин такмили ихтисоси омӯзгорон, ҷорӣ намудани усулҳои нави таълим ва мутобиқсозии барномаҳои дарсӣ ба стандартҳои байналмилалӣ аз самтҳои афзалиятнок маҳсуб мешаванд.

Имрӯз маълум аст, ки ташаккули тафаккури илмӣ аз овони кӯдакӣ оғоз меёбад. Маҳз дар мактаб шавқу завқи хонанда ба фанҳои дақиқ бедор мегардад. Бинобар ин, дар доираи бистсола таваҷҷуҳи махсус ба зинаи таҳсилоти миёна равона гардидааст. Дар аксари муассисаҳои таълимӣ маҳфилҳои фаннӣ, озмунҳои илмӣ, олимпиадаҳои ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ, ҳафтаҳои фанҳои дақиқ, конференсияҳои хонандагон ба роҳ монда шудаанд. Ин тадбирҳо имкон медиҳанд, ки хонандагон на танҳо дониши назариявӣ гиранд, балки малакаҳои амалӣ, таҳлилӣ ва таҳқиқотиро низ инкишоф диҳанд.

Тибқи маълумоти расмӣ, солҳои охир иштироки хонандагони тоҷик дар олимпиадаҳои байналмилалӣ аз фанҳои математика, физика, химия ва информатика афзоиш ёфтааст. Дастовардҳои хонандагони мамлакат дар ин самт далели он аст, ки дар мавриди фароҳам овардани шароити мусоид ҷавонони тоҷик қобилияти баланди зеҳнӣ доранд. Маҳз чунин натиҷаҳо нишон медиҳанд, ки бистсола аллакай самараҳои нахустини худро додааст.

Фанҳои табиатшиносӣ ва дақиқ танҳо маҷмуи формула ва қоидаҳо нестанд. Онҳо воситаи ташаккули тафаккури мантиқӣ, интиқодӣ ва эҷодӣ ба ҳисоб мераванд. Шахсе, ки илмҳои дақиқро амиқ меомӯзад, қобилияти таҳлил намудани ҳодисаҳо, ҳалли мушкилот, қабули қарорҳои дуруст ва дидани робитаи байни сабабу натиҷаро пайдо менамояд. Аз ин рӯ, Бистсолаи рушди фанҳои дақиқ дар асл барномаи тарбияи насли дорои ҷаҳонбинии илмӣ мебошад. Дар доираи татбиқи ин барнома дар муассисаҳои таҳсилоти олии ҷумҳурӣ низ тағйироти назаррас ба амал меоянд. Ихтисосҳои нав вобаста ба технологияҳои иттилоотӣ, муҳандисӣ, энергетика, нанотехнология, биотехнология ва дигар самтҳои муосир кушода мешаванд. Донишгоҳҳо ба марказҳои илмию таҳқиқотӣ табдил ёфта, робитаи онҳо бо истеҳсолот тадриҷан тақвият меёбад. Таъсиси технопаркҳо, лабораторияҳои инноватсионӣ ва марказҳои тадқиқотӣ замина фароҳам меорад, ки донишҷӯён дониши худро дар амал татбиқ намоянд.

Албатта, дар баробари пешравиҳо баъзе мушкилот низ мавҷуданд. Норасоии омӯзгорони баландихтисос дар баъзе фанҳои дақиқ, камбуди таҷҳизоти замонавӣ дар мактабҳои дурдаст, дастрас набудани китобҳои дарсии муосир ва норасоии маблағгузорӣ аз ҷумлаи чунин масъалаҳо мебошанд. Вале бо сиёсати пайгиронаи давлат ва таваҷҷуҳи рӯзафзуни Ҳукумати ҷумҳурӣ ин мушкилот тадриҷан ҳалли худро меёбанд. Солҳои охир садҳо омӯзгорон аз машғулияти такмили ихтисос гузаштанд, барномаҳои нави таълимӣ таҳия гардида, мактабҳо бо компютер ва озмоишгоҳҳо таъмин шуда истодаанд.

Рушди фанҳои дақиқ танҳо вазифаи муассисаҳои таълимӣ нест. Дар ин раванд нақши падару модарон, ҷомеа, воситаҳои ахбори омма ва тамоми ниҳодҳои давлатӣ муҳим мебошад. Тарғиби илм, дастгирии хонандагони боистеъдод, қадрдонии омӯзгорони беҳтарин ва фароҳам овардани фазои мусоиди зеҳнӣ омилҳое мебошанд, ки ба татбиқи муваффақонаи бистсола мусоидат менамоянд.

Имрӯз Ҷумҳурии Тоҷикистон ба марҳилаи саноатикунонии босуръат қадам ниҳодааст. Сохтмони корхонаҳои нав, рушди энергетика, ба роҳ мондани лоиҳаҳои инфрасохторӣ ва татбиқи барномаҳои инноватсионӣ талаб менамоянд, ки ҷумҳурӣ дорои мутахассисони зиёди муҳандис, барномасоз, техник, химик ва физик бошад. Маҳз Бистсолаи рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ метавонад ин талаботи стратегии давлатро таъмин намояд.

Дурнамои татбиқи пурраи ин барнома хеле назаррас мебошад. Интизор меравад, ки то соли 2040 сатҳи саводнокии илмии ҷомеа ба маротиб боло рафта, теъдоди олимон ва муҳаққиқони ҷавон афзоиш ёбад, иқтисодиёти мамлакат бештар ба технологияҳои нав такя намояд ва Тоҷикистон дар минтақа ба маркази муҳими илмӣ табдил гардад. Ин ҳама танҳо дар сурате имконпазир мегардад, ки ҳама сохторҳои дахлдор бо масъулияти баланд ба иҷрои ҳадафҳои бистсола муносибат намоянд.

Дар маҷмуъ, Бистсолаи омӯзиш ва рушди фанҳои табиатшиносӣ, дақиқ ва риёзӣ иқдоми сарнавиштсоз барои ояндаи миллати тоҷик мебошад. Он заминаи воқеии ташаккули тафаккури илмӣ, рушди зеҳнии ҷавонон ва пешрафти устувори давлатро фароҳам меорад. Дар шароити ҷаҳони босуръат тағйирёбанда танҳо миллате метавонад мавқеи худро ҳифз намояд, ки дорои илми пешрафта ва насли донишманд бошад. Аз ин рӯ, татбиқи пурра ва самараноки ин барнома вазифаи муқаддаси ҳар омӯзгор, олим, падару модар ва тамоми ҷомеа мебошад. Бо итминон метавон гуфт, ки Бистсола ба марҳилаи нави рушди илму маорифи тоҷик оғоз бахшида, Тоҷикистонро ба сӯйи ояндаи дурахшон ва ҷомеаи донишбунёд роҳнамоӣ хоҳад кард.

Алишер РАҲИМЗОДА,
директори Институти математикаи ба номи А.Ҷӯраеви
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС аз манбаъҳои боз