САДА — ОЙИНИ МЕҲР ВА ОЗОДИСТ. Ин ҷашн аз замонҳои қадим дар байни гузаштагони мо аҳамияти бузург дошт

ДУШАНБЕ, 24.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Ҷашни Сада яке аз муҳимтарин ҷашнҳои аҷдодии мо аст, ки аз замонҳои қадим сарчашма мегирад ва имрӯз бо ташаббусу ибтикороти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дубора эҳё гардида, дар саросари ҷумҳурӣ ҷашн гирифта мешавад.

-Дар байни ҷашнҳои қадимии аҷдодони мо ҷашни Сада аз ҷиҳати аҳамият бо ҷашни Наврӯз баробар дониста мешавад. Решаҳои ҷашни Сада куҳан буда, тибқи таҳқиқоти васеи таърихшиносон, ин ҷашн аз мо тоҷикон буда, дар Тоҷикистон ҷашни миллӣ ҳисобида мешавад.

Садаро дар ҳама гӯшаву канори мамлакат ҷашн мегиранд. Марказҳои муҳимтарини баргузории ин ҷашн шаҳрҳои Душанбе, Кӯлоб, Бохтар ва Хуҷанд мебошанд.

Ҷашни Сада яке аз муҳимтарин ҷашнҳои ориёӣ дар ҷаҳон аст, ки дар Тоҷикистон он тақрибан 50 рӯз пеш аз Наврӯз — тақрибан 30-31 январ бо афрӯхтани оташҳои бузург, сурудхонӣ, рақс ва некманишӣ таҷлил мегардад. Ин ҷашн на танҳо аҳамияти фарҳангӣ, балки аҳамияти иҷтимоӣ низ дорад. Чунки халқро ба ҳам меорад, ваҳдати миллӣ меофарад ва ба ҳифзи муҳити зист мусоидат мекунад. Дар ин ҷашн дар аҳди бостон бобоёни мо Аҳурамаздоро ситоиш мекарданд ва рақсу хурсандӣ намуда, дар баробари он баъзе одамон асбоби мусиқӣ менавохтанд, ки ин ҳама имрӯз бо ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дубора эҳё гардид. Дар ин ҷашни қадимӣ шоҳномахонӣ ва хондани дигар осори аҷдодони мо низ маъмул буд. Дар гузашта ҷашни Сада дар баробари ҷашнҳои Наврӯз ва Меҳргон яке аз муҳимтарин маросим шинохта мешуд ва имрӯз ин маросим бо ҳамон андозае, ки қаблан ҷашн гирифта мешуд, дар саросари ҷумҳурӣ аҳамияти худро дубора ба даст овард.

Ҷашни Сада инчунин бо номи ҷашни оташ ё ҷашни зимистон маълум аст ва дар баъзе қисматҳои ҷумҳурӣ ин ҷашн «Сада – сад рӯз» номида мешавад. Муҳимтарин рамзи ҷашни Сада оташ аст ва аҷдодони мо ҳамчун рамзи қудрат ва бузургии Аҳурамаздо оташ меафрӯхтанд ва ҳама барои фурӯзон кардани он дар ҷамъоварии ҳезум иштирок мекарданд. Оташ дар ҳама ҷашнҳо ва маросими гузаштагони тоҷикон нақши муҳим дорад. Хусусияти дигари ҷашни Сада ин аст, ки гузаштагони мо сарҷамъ шуда, дар ин ҷашн ваҳдату дӯстиро мустаҳкам менамуданд. Дар гузашта дар боми хонаҳо ва дар баландиҳои шаҳру деҳот оташ афрӯхта мешуд ва ин ҷашн бо шодӣ ва рақс таҷлил мешуд.

Дар бораи пайдоиши ҷашни Сада ривоятҳои гуногун мавҷуданд. Як ривоят ба робитаи байни ҷашни Сада ва рақами 100 ишора мекунад ва онро 100-умин рӯз пас аз оғози фасли зимистон медонад.

Дар асарҳои ҷовидонаи Абурайҳони Берунӣ низ робитаи байни ҷашни Сада ва рақами 100 гуфта шудааст. Аммо, баъзе таърихшиносон бар он ақидаанд, ки байни номгузории ҷашни Сада бо ин ном ва рақами 100 ҳеҷ робитае вуҷуд надорад. Ба ақидаи ин гурӯҳи таърихшиносон, Сада дар забони авестоӣ маънои нури Офтоб ва тулӯи хуршедро дорад ва азбаски чилаи бузург дар рӯзи даҳуми феврал ба охир мерасад, замин гарм ва табиат нарм мешавад. Аз ин рӯ, гузаштагони мо дар ин рӯз бо ҷашни Сада анҷоми чилаи бузург ва оғози чилаи хурдро ҷашн мегирифтанд ва бо афрӯхтани оташ гармии замин ва наздик шудани баҳорро ваъда медоданд.

Бисёре аз ривоятҳо решаҳои худро аз «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ доранд ва бар пояи достонҳои ин асари безавол навишта шудаанд. Тибқи яке аз достонҳои «Шоҳнома», Ҳушангшоҳи Пешдодӣ дар сайругашти худ барои дифоъ аз худ ба сӯи мор санги оташгиранда партофт ва бори аввал шарораи оташ кашф шуд.

Тибқи ривоятҳои мавҷуда, ин достон дар ҷашни Сада рух додааст ва рӯзи даҳуми Баҳман рӯзи кашфи оташ ҳисобида мешавад. Аз ин рӯ, оташ яке аз унсурҳои асосии ҷашни Сада аст.

Дар оини қадим барои моҳҳои гуногуни сол ҷашнҳои гуногун баргузор мешаванд, ки ҳамаи онҳо ба унсурҳои табиӣ ва ҷашни ҷаҳон нигаронида шудаанд. Ҳар яке аз ин ҷашнҳо баҳонае барои ҷашн гирифтани офариниш дар ҷаҳон дорад. Ҷашни Сада аз замонҳои қадим дар байни гузаштагони мо аҳамияти бузург дошт ва ба ситоиши оташ ва бузургии Аҳурамаздо баргузор мешуд.

Дар сарчашмаҳои гуногуни таърихӣ ҷашни Сада бо гузаштагони мо алоқаманд аст ва решаҳои ин ҷашн дар анъанаҳои онҳо омадаанд. Имрӯз ин ҷашн то ҳол дар ҷойҳои гуногун бо расму оин ва анъанаҳои хос баргузор мешавад.

Дар манбаъҳои боэътимоди таърихӣ иброз шудааст, ки ҷашни Сада дар давраҳои гуногуни таърихӣ, аз қабили дар давраи ҳукмронии сулолаи Аз-Зиёр баргузор мешуд. Аз ин рӯ, гарчанде ки тафсилоти ин ҷашн ба расму оин ва анъанаҳои гузаштагони мо ишора мекунад, бисёре аз таърихшиносон ҷашни Садаро маросими миллӣ мешуморанд ва ин ҷашнро яке аз ҷашнҳои миллии ориёиҳо медонанд.

Дар замонҳои қадим барои таҷлили ҷашни Сада одамон дар атрофи якдигар ҷамъ мешуданд ва ҳезуми хушкро дар ҷое ҷамъ мекарданд. Гарчанде ки дар ҷашни Сада дар бисёр хонаҳо дар бомҳо оташ меафрӯхтанд, дар нуқтаи баланд якҷо оташи калон афрӯхта мешуд. Хурдсолон бо машъалҳои фурӯзон дар атрофи ҳезум сайр мекарданд ва пас аз се маротиба давр задан дар атрофи тӯда ҳезумро меафрӯхтанд. Мардум аз гармии оташ шод мешуданд ва рӯшноӣ ва гармии оташ дилҳои одамонро гарм мекард ва ягонагиву ваҳдату сарҷамъии онҳоро афзун мекард.

Вақте ки ҳезум месӯхт, одамон хурсандӣ менамуданд ва мерақсиданд. Дар аввал танҳо афрӯхтани оташ қисми асосии ҷашни Сада буд, аммо бо мурури замон барномаҳои мусиқӣ ва рақси маҳаллӣ илова карда шуданд. Пас аз хомӯш шудани оташ одамон бо аспҳо аз болои оташ ҷаҳида, ба ҷашн хотима медоданд. Деҳқонон хокистари боқимондаи оташи ҷашни Садаро ба заминҳои худ мерехтанд ва боварӣ доштанд, ки ин баракат барои зироатҳои онҳост.

Мояи ифтихори миллати сарбаланди тоҷик аст, ки таъриху тамаддуни ҳазорсола дорем ва ҷашну маросими миллӣ тасдиқи тамаддуни қадимии мо мебошанд. Ҷашн гирифтани Сада гувоҳи расму оини гузаштагони мо мебошад, ки дар даврони истиқлол ва бо ибтикори Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ин ҷашн дубора эҳё гардид ва дар байни ҳамзабонону минтақа соҳиби ин ҷашнҳои куҳан будани тоҷикон тасдиқи худро ёфт.

Субҳиддин ЗИЁЕВ,
мудири шуъбаи Шарқи Миёна ва Наздики Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»