НАВРӮЗ — ПАЙВАНДГАРИ ТАМАДДУНҲО. Ин ҷашн марзҳои сиёсиро убур карда, мардумро ба ҳам наздик менамояд

ДУШАНБЕ, 27.03.2026 /АМИТ «Ховар»/. Наврӯз қадимтарин ҷашни мардуми ориёнажод аст, ки на танҳо оғози соли нави хуршедӣ, балки рамзи пайванди ҳазорсолаи тамаддунҳои мухталиф мебошад. Ин ҷашн, ки имрӯз дар арсаи байналмилалӣ мақоми хосса дорад, гувоҳи он аст, ки фарҳанг ва суннатҳо метавонанд аз марзҳои сиёсӣ убур карда, мардумро ба ҳам наздик созанд.

Наврӯз ҳамчун пайвандгари тамаддунҳо нақши муҳими таърихӣ дошта, давоми садсолаҳо ба пешрафти фарҳангӣ, илмӣ ва иҷтимоии минтақаи Осиёи Марказӣ ва берун аз он такони ҷиддӣ бахшидааст.

Сароғози Наврӯз ба ҳазорсолаҳои пеш аз милод рост меояд. Таҳлилҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз на танҳо ҷашни дарборӣ буд, балки рӯзи оғози корҳои кишоварзӣ, эҳёи табиат ва баробарии шабу рӯзро нишон медод.

Мардум бовар доштанд, ки дар ин рӯз Офтоб бар рӯи муҷассамаи Каюмарс, нахустин подшоҳи ҷаҳон аз рӯи «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ нур афканда, ҷаҳонро аз торикӣ раҳо мекунад.

Дар даврони Сосониён (224-651 мелодӣ) Наврӯз рушду ташаккул ёфт. Ин ҷашн 16 рӯз идома дошт ва ҳар рӯзи он ба яке аз табақаҳои ҷомеа-деҳқонон, ҳарбиён, косибон, тоҷирон ва дигарон ихтисос дода мешуд. Дар ин давра Наврӯз на танҳо ҷашни миллӣ, балки нишонаи иттиҳоди тамаддуни эронӣ гардид.

Минтақаи Осиёи Марказӣ, ки имрӯз Тоҷикистон, Узбекистон, Қирғизистон, Туркманистон ва Қазоқистонро дар бар мегирад, маркази асосии паҳншавии Наврӯз гардид. Дар ин ҷо ҷашн бо анъанаҳои куҳани кишоварзии халқҳои давлатҳои мухталиф омезиш ёфта, шакли хоси минтақавӣ пайдо кард.

Ҷолиб он аст, ки Наврӯз на танҳо дар густариши фарҳанги ориёӣ саҳм гузоштааст, балки бо таъсири тамаддунҳои гуногун дигаргун шудааст. Инро метавон раванди мубодилаи тарафайн номид.

Наврӯз дар осори адибони бузурги тоҷику форсигӯ мавқеи махсус дорад. Фирдавсӣ дар «Шоҳнома» на танҳо таърихи пайдоиши Наврӯзро нақл мекунад, балки онро ҳамчун рамзи адолат ва додрасии подшоҳон тасвир менамояд. Ҷамшед- яке аз шоҳони асотирии Эрон Наврӯзро таъсис додааст, то адолати худро ба ҷаҳон нишон диҳад.

Бояд гуфт, ки шояд зеботарин тасвири Наврӯз дар «Наврӯзнома»-и Умари Хайём, риёзидони бузурги асри XI инъикос ёфтааст. Ин асар на танҳо таърихи ҷашн, балки фалсафаи онро низ мефаҳмонад. Хайём Наврӯзро рамзи тартиби кайҳонӣ ва ҳаракати ҷирмҳои осмонӣ дар атрофи Офтоб мешуморад.

Дар Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи ҷашнҳои расмӣ» соли 1995 Наврӯз ҳамчун «Соли нави тоҷикон» эътироф шуд. Дар Тоҷикистон ҷашни Наврӯз расман 4 рӯз идома меёбад ва ин рӯзҳо истироҳатӣ ҳисобида мешаванд. Дар ин муддат мардум ба сайругашт, омода кардани таомҳои миллии наврӯзӣ (суманак) ва дидани хешовандон машғул мешаванд.

Яке аз дастовардҳои муҳими охирини байналмилалии Наврӯз сабти он дар феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии ЮНЕСКО мебошад. Соли 2009 бо ташаббуси якҷояи чанд давлат, аз ҷумла Тоҷикистон, Эрон, Озарбойҷон, Қирғизистон, Туркия, Узбекистон, Покистон, Ҳиндустон ва Афғонистон Наврӯз ба феҳристи мероси фарҳангии ғайримоддии ЮНЕСКО ворид карда шуд. Ин сабт на танҳо эътирофи арзиши фарҳангии Наврӯз, балки нишони тавофуқи давлатҳои минтақа барои ҳифзи мероси муштараки худ аст. Боиси зикри хос аст, ки намояндагиҳои доимии кишварҳои ҳавзаи Наврӯз Ҷашни байналмилалии Наврӯзро бо шукуҳу шаҳомати хосса таҷлил менамоянд. Қобили гуфтан аст, ки дар ҳуҷҷати ЮНЕСКО омадааст: «Наврӯз рамзи эҳёи табиат, дӯстӣ, меҳр ва ҳамкорӣ байни мардумон аст».

Имрӯзҳо Наврӯзро на танҳо дар кишварҳои Осиёи Марказӣ ва ҳавзаи баҳри Хазар, балки дар мамлакатҳои дурдаст низ таҷлил мекунанд. Дар Амрикои Шимолӣ ва Аврупо ҷамоатҳои муҳоҷирони ориёнажод ва туркзабон ҳар сол тантанаҳои наврӯзӣ доир мекунанд. Ин ҷашн ҳамчун василаи пайвастан ба фарҳанги аҷдодӣ ва ба наслҳои оянда интиқол додани он хизмат мекунад.

Соли 2010 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид 21 мартро «Рӯзи байналмилалии Наврӯз» эълон намуд. Ин қадами муҳим дар роҳи ҷаҳонишавии ин ҷашни қадимии халқҳои ориёӣ буд.

Яке аз анъанаҳои Наврӯз ин хонатаконӣ мебошад. Анъанаи тоза кардани хона пеш аз Наврӯз на танҳо вазифа, балки рамзи покии руҳу ҷисм аст. Ин анъана дар тамаддунҳои мухталиф бо шаклҳои гуногун вуҷуд дорад.

Суфраи ҳафт-син, ки ҳафт чиз бо номи ҳарфи «син» (суманак, сирко, себ, санҷид, сабзӣ, сипанд, сир) бар он гузошта мешавад, на танҳо рамзи фаровонӣ, балки нишонаи пайванди табиат ва инсон аст. Ҳар яки он маънои ба худ хос дорад.

Ин анъана дар давлатҳои гуногун бо баъзе тафовут вуҷуд дорад. Ин гуногунӣ рамз ва нишонаи ғанӣ будани мубодилаи фарҳангӣ ва пайванди тамаддунҳо арзёбӣ мегардад.

Суманак таоми ширину хуштаъме мебошад, ки аз шираи гандуми навсабзида омода карда мешавад. Суманак рамзи аслии Наврӯз аст. Суманакпазӣ кори дастҷамъона буда, танҳо аз ҷониби занон анҷом дода мешавад ва бо сурудхонӣ амалӣ мешавад. Ин анъана гувоҳӣ медиҳад, ки Наврӯз ҷашни ҳамбастагӣ ва ҳамкорӣ аст.

Имрӯзҳо Наврӯзро на танҳо дар фазои воқеӣ (олам ва коинот), балки маҷозӣ низ таҷлил мекунанд. Шабакаҳои иҷтимоӣ, телевизион ва дигар воситаҳои ахбори омма дар бораи ҷашни Наврӯз дар саросари ҷаҳон маълумот паҳн мекунанд. Ин ба хотири он аст, ки мардумони мамлакатҳои гуногун бо фарҳанги Наврӯз ошно шаванд.

Ёдовар шудан ба мақсад мувофиқ аст, ки дар Тоҷикистон соли 2021 аввалин бор фестивали «Наврӯзи ҷаҳонӣ» баргузор шуд, ки дар он намояндагони мамолики гуногун иштирок карданд. Ин фестивал намунаи муосири пайванди фарҳангӣ тавассути Наврӯз мебошад.

Пӯшида нест, ки хӯроки асосии Наврӯз-суманак имрӯзҳо дар тарабхонаҳо ва мағозаҳои гуногуни ҷаҳон пешкаши мизоҷон гардонида мешавад. Бо воситаи хӯрок мардум бо анъанаҳои якдигар шинос мешаванд. Ба таври дигар гӯем, ташкили намоиш-фурӯши таомҳои наврӯзӣ навъи дигари шиносонидани Наврӯз ба шаҳрвандон ва сайёҳон мебошад, яъне он як навъи дипломатияи гастрономист.

Наврӯз анқариб се ҳазорсол пеш ҳамчун ҷашни кишоварзӣ пайдо шуда, имрӯзҳо ба яке аз муҳимтарин рамзҳои мубодилаи фарҳангии ҷаҳонӣ табдил ёфтааст. Ин ҷашн давоми таърих на танҳо тамаддуни халқҳои ориёнажодро нигоҳ дошт, балки бо тамаддунҳои мухталиф, аз ҷумла тамаддунҳои туркӣ, арабӣ, ҳиндӣ, чинӣ ва ғайра омезиш ёфта, ғанӣ гардид.

Ҳамин тариқ, Наврӯз нишон медиҳад, ки фарҳанг дар алоҳидагӣ рушд карда наметавонад. Танҳо тавассути мубодила, омӯзиши табодули таҷрибаи якдигар ва эҳтироми тамаддунҳои гуногун метавонанд пеш раванд. Дар замони ҷаҳонишавӣ, ки мубодилаи фарҳангӣ босуръат идома дорад, Наврӯз намунаи муваффақи ҳифзи суннатҳои бостонӣ маҳсуб мешавад.

Наврӯз барои тоҷикон на танҳо ҷашни миллӣ, балки имконияти ҳамкорӣ бо мардумони дигар мамолик, эътирофи арзишҳои умумибашарӣ ва пешбурди фарҳанги ҷумҳуриамон дар арсаи байналмилалӣ мебошад. Ин ҷашн гувоҳи он аст, ки фарҳанги тоҷик яке аз қадимтарин ва бойтарин фарҳангҳои ҷаҳонӣ буда, қодир аст на танҳо гузаштаи худро нигоҳ дорад, балки дар ояндаи тамаддуни ҷаҳонӣ саҳми созанда гузорад.

Дар умум метавон гуфт, ки Наврӯз на танҳо табодули тамаддунҳо, балки табодули дилу эҳсос ва умеди мардум аст.

Ин ҷашн ҳар сол ба инсоният хотиррасон мекунад, ки бо вуҷуди фарқият мо ҳама фарзандони як табиатем ва эҳёи он — вазифаи ҳамаи мост.

Метавон гуфт, ки ҷашн гирифтани Наврӯзи оламафрӯз барои баланд бардоштани ҳисси худшиносию худогоҳии миллӣ, хештаншиносӣ, аз нав эҳё намудану ба замони муосир мутобиқ намудани расму ойинҳои ниёгонамон заминаи боэътимод гузошта, пайвандгари тамаддунҳо маҳсуб мешавад.

Сафаргул ДАВЛИЁРОВА,
ходими пешбари илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили Институти омӯзиши масъалаҳои Давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»