ДАВРАИ НАВИ РУШДИ МУНОСИБАТҲОИ ТОҶИКИСТОНУ ЧИН. Андешаҳо оид ба сафари давлатии Президенти Тоҷикистон ба Ҷумҳурии Мардумии Чин

ДУШАНБЕ, 24.05.2026  /АМИТ «Ховар»/. Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Мардумии Чин, ки аз 11 то 14 майи соли 2026 дар шаҳрҳои Пекин ва Чонгчин баргузор гардид, аз ҷумлаи рӯйдодҳои муҳими сиёсати хориҷии Тоҷикистон дар соли 2026 ба шумор меравад. Ин сафар бо мулоқоту музокироти сатҳи олӣ, имзои санадҳои калидӣ, гуфтугӯ бо роҳбарияти олии Чин, доираҳои соҳибкорӣ ва сохторҳои саноатию технологӣ анҷом ёфт. Дар натиҷаи музокироти сатҳи олӣ ва вохӯрии доираҳои соҳибкории Тоҷикистону Чин беш аз 80 санади нави ҳамкорӣ ба маблағи умумии зиёда аз 8 миллиард доллари амрикоӣ ба имзо расид.

Аҳамияти ин сафар танҳо бо ҳаҷми санадҳо ё ташрифоти расмӣ муайян намешавад. Нуктаи асосӣ дар он аст, ки муносибатҳои Тоҷикистону Чин ба шакли нави ҳамоҳангсозии стратегӣ ворид мегарданд. Агар дар солҳои қаблӣ меҳвари асосии ҳамкорӣ бештар инфрасохтор, роҳу нақб, энергетика, тиҷорат ва сармоягузорӣ буд, ҳоло ба ин самтҳо технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, иқтисоди “сабз”, саноати муосир, амнияти минтақавӣ ва робитаҳои байниинсонӣ ҳамроҳ мешаванд. Маҳз ҳамин васеъшавӣ ва ба ҳам пайвастани самтҳо моҳияти «марҳалаи нав»-ро ташкил медиҳад.

Аз робитаҳои дипломатӣ то шарикии ҳамаҷониба

Муносибатҳои Тоҷикистон ва Чин баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба таври расмӣ ташаккул ёфтанд. Муносибатҳои дипломатӣ байни ду давлат 4 январи соли 1992 барқарор гардиданд. Аз он вақт то имрӯз робитаҳои Душанбе ва Пекин марҳала ба марҳала аз ҳамкории ибтидоии дипломатӣ ба шарикии стратегӣ ва баъдан ба ҳамкории ҳамаҷонибаи стратегӣ расиданд.

Соли 2013 Тоҷикистон ва Чин шарикии стратегиро расмӣ намуданд. Соли 2017 ду кишвар ба сатҳи шарикии стратегии ҳамаҷониба гузаштанд. Соли 2024 муносибатҳои дуҷониба ба сатҳи шарикии стратегии ҳамаҷониба дар даврони нав боло бурда шуданд. Ин пайдарпайӣ нишон медиҳад, ки сафари давлатии моҳи майи соли 2026 рӯйдоди ҷудогона нест, балки идомаи раванди дарозмуддати сиёсӣ, иқтисодӣ ва минтақавӣ мебошад.

Аз ин нуқтаи назар сафари мазкурро метавон ҳамчун ҷамъбасти як давраи муайян ва оғози давраи дигар арзёбӣ кард. Давраи нав бо он фарқ мекунад, ки ҳамкории Тоҷикистону Чин дигар танҳо ба татбиқи лоиҳаҳои алоҳида маҳдуд намешавад. Он ба низоми фарогире табдил меёбад, ки дар он сиёсат, сармоягузорӣ, технология, амният ва рушди инсонӣ якдигарро пурра мекунанд.

Эътимоди сиёсӣ ва санадҳои асосӣ

Меҳвари сиёсӣ ва рамзии сафар музокироти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо Раиси Ҷумҳурии Мардумии Чин муҳтарам Си Ҷинпин буд. Ин музокирот 12 май дар Пекин, дар Қасри маҷлисҳои халқӣ баргузор гардид. Ҷониби Чин дар иттилоияи расмияш таъкид намуд, ки дастгирии мутақобил ва эътимоди сиёсӣ асоси муносибатҳои ду давлатро ташкил медиҳад. Ҳамчунин дар ин гуфтугӯҳо масъалаҳои тиҷорат, сармоягузорӣ, иқтисоди рақамӣ, энергетикаи «сабз», шаҳрҳои ҳушманд, зеҳни сунъӣ ва амнияти минтақавӣ баррасӣ шуданд.

Ду санади асосии сафар аҳаммияти махсус доранд. Якум — Аҳднома оид ба ҳамҷавории неку абадӣ, дӯстӣ ва ҳамкорӣ миёни Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Ҷумҳурии Мардумии Чин. Дуюм — Изҳороти муштарак роҷеъ ба таҳкими ҳамкории ҳамаҷониба ва шарикии стратегӣ дар даврони нав. Ин ду санад на танҳо натиҷаи ташрифоти давлатӣ, балки заминаи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ барои муносибатҳои дарозмуддат мебошанд.

Дар ҳамин ҷо бояд як нуктаи муҳимро равшан кард. Вақте дар хабарҳо аз «санадҳои зиёд» сухан меравад, сухан дар бораи маҷмуи ягонаи якхела нест. Аз рӯйи натиҷаи мулоқоту музокироти сатҳи олӣ 31 санади нави ҳамкорӣ ба имзо расид. Инҳо санадҳои байнидавлатӣ, байниидоравӣ ва соҳавӣ мебошанд. Дар баробари онҳо дар доираи вохӯриҳои соҳибкорӣ ва ҳамкории тиҷоратию сармоягузорӣ даҳҳо ҳуҷҷати дигар ба имзо расиданд. Маҷмуан, тибқи иттилои расмӣ, бастаи умумии сафар беш аз 80 санади ҳамкориро дар бар гирифта, барои ҷалби зиёда аз 8 миллиард доллар замина фароҳам овардааст.

Иқтисод: аз ҳаҷми сармоя ба сифати рушд

Самти иқтисодӣ яке аз асосҳои равобити Тоҷикистон ва Чин боқӣ мемонад. Солҳои охир Чин барои Тоҷикистон ба яке аз шарикони асосии тиҷоратӣ ва сармоягузорӣ табдил ёфтааст. Ҳузури ширкатҳои чинӣ дар иқтисоди Тоҷикистон, афзоиши гардиши мол, таваҷҷуҳ ба лоиҳаҳои саноатӣ, энергетикӣ, нақлиётӣ ва кишоварзӣ нишон медиҳад, ки ҳамкорӣ хусусияти амалӣ ва дарозмуддат гирифтааст.

Дар мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо Сарвазири Шурои давлатии Ҷумҳурии Мардумии Чин Ли Сян таъкид гардид, ки ҳаҷми сармоягузории Чин ба иқтисоди Тоҷикистон дар солҳои 2007–2024 қариб ба 6 миллиард доллари амрикоӣ расида, қисми зиёди онро сармоягузории мустақим ташкил медиҳад. Ҳамчунин дар Тоҷикистон беш аз 700 ширкат бо сармояи чинӣ фаъолият мекунанд. Ин рақамҳо нишон медиҳанд, ки ҳамкории иқтисодӣ аз сатҳи муомилоти тиҷоратӣ болотар рафта, ба соҳаҳои истеҳсолӣ ва инфрасохторӣ ворид шудааст.

Бо вуҷуди ин, вазифаи асосӣ танҳо ҷалби сармоя нест. Барои Тоҷикистон муҳим аст, ки ин сармоя ба истеҳсолоти дохилӣ, коркарди ашёи хом, таъсиси ҷойи нави кор, афзоиши содирот ва болоравии иқтидори технологӣ хизмат кунад. Агар лоиҳаҳо танҳо ба воридоти мол ё иҷрои корҳои инфрасохторӣ маҳдуд шаванд, таъсири онҳо кӯтоҳмуддат мемонад. Агар онҳо ба саноатикунонӣ, коркарди захираҳо ва омодасозии кадрҳо пайваст шаванд, метавонанд ба рушди устувори иқтисоди миллӣ мусоидат намоянд.

Аз ҳамин ҷиҳат сафар ба Чин барои Тоҷикистон на танҳо имкони ҷалби маблағ, балки имкони гузариш ба шакли сифатан нави ҳамкорӣ мебошад. Ин шакл бояд дар атрофи истеҳсолот, технология, содирот ва баланд бардоштани арзиши иловашуда ташаккул ёбад.

Технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ: нишонаи фарқкунандаи марҳалаи нав

Яке аз паҳлуҳои нав ва муҳимми сафар ворид шудани зеҳни сунъӣ ва технологияҳои рақамӣ ба меҳвари муносибатҳои Тоҷикистон ва Чин мебошад. Пештар рамзи ҳамкорӣ бештар роҳҳо, нақбҳо, хатҳои барқ, иншооти энергетикӣ ва лоиҳаҳои сохтмонӣ буд. Акнун дар баробари онҳо масъалаҳои ҳукумати рақамӣ, киберамният, тиҷорати электронӣ, марказҳои коркарди маълумот, автоматикунонии саноат ва зеҳни сунъӣ низ ҷойи марказӣ пайдо мекунанд.

Дар доираи сафар Ёддошти тафоҳум оид ба таъсиси Маркази муштараки ҳамкорӣ дар татбиқи зеҳни сунъии Чин — Тоҷикистон ба имзо расид. Ҳадафи он рушди ҳамкории илмӣ-техникӣ, таҳқиқот, таҳияи барномаҳои муштарак, истифодаи технологияҳо дар истеҳсолот ва омодасозии кадрҳо дар соҳаи зеҳни сунъӣ мебошад.

Дар Пекин инчунин Форуми IT таҳти унвони Tajik-China Digital Business Connect баргузор шуд. Дар он 70 ширкати соҳаи технологияҳои иттилоотию коммуникатсионии Тоҷикистон ва беш аз 120 ширкати технологии Чин иштирок карданд. Дар доираи форум 28 созишномаи ҳамкорӣ ба маблағи умумии 647 миллион доллари амрикоӣ ба имзо расид.

Ин ҷузъиёти сафарро набояд танҳо ҳамчун як барномаи иловагӣ дид. Баръакс, маҳз ҳамин самт нишон медиҳад, ки муносибатҳои ду давлат ба фазои нави рақобат ва рушди ҷаҳонӣ мутобиқ мешаванд. Дар иқтисоди асри XXI кишварҳое пеш мераванд, ки на танҳо роҳ месозанд ва сармоя ҷалб мекунанд, балки маълумот, технология, идоракунии рақамӣ ва неруи инсонии муосирро ба низоми рушди худ ворид менамоянд.

Саноат, энергетика ва иқтисоди «сабз»

Самти дигари муҳим саноат, энергетика ва иқтисоди «сабз» аст. Тоҷикистон дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ, захираҳои маъданӣ ва имконияти рушди истеҳсолоти саноатӣ мебошад. Чин  таҷриба, технология, сармоя ва ширкатҳои бузурги саноатӣ дорад. Ҳамоҳанг шудани ин ду омил метавонад барои Тоҷикистон имконоти нав ба вуҷуд оварад.

Дар санадҳои имзошуда масъалаҳои маъданҳои сабз, энергетикаи барқароршаванда, таҷҳизоти энергетикӣ, коркарди захираҳо ва тавсеаи ҳамкории саноатӣ ҷойгоҳи махсус доранд. Ҷониби Чин дар музокирот ҳамкории ду кишварро дар самтҳои энергетикаи «сабз», иқтисоди рақамӣ, шаҳрҳои ҳушманд ва зеҳни сунъӣ аз самтҳои муҳим арзёбӣ кардааст.

Барномаи Чонгчин ҷанбаи амалии ин равандро равшантар нишон дод. Ин шаҳр яке аз марказҳои бузурги саноатӣ, логистикӣ ва технологии Чин аст. Боздид аз корхонаҳои саноатӣ ва мулоқот бо роҳбарияти шаҳр нишон дод, ки ҳамкории Тоҷикистону Чин метавонад аз сатҳи марказҳои сиёсӣ ба сатҳи минтақаҳо, ширкатҳо ва истеҳсолоти мушаххас гузарад. Ин барои Тоҷикистон аз он ҷиҳат муҳим аст, ки рушди саноат танҳо бо эъломияи ниятҳо ба даст намеояд; он ба технология, менеҷмент, бозор, сармоя ва занҷири таъминот ниёз дорад.

Дар ин самт низ масъалаи сифат муҳимтар аз шумораи лоиҳаҳо мебошад. Лоиҳаҳое, ки ба коркарди дохилӣ, ворид кардани технологияи муосир ва омодасозии мутахассисон равона мешаванд, барои иқтисоди миллӣ арзиши бештар доранд. Ҳамин меъёр бояд дар солҳои оянда яке аз нишондиҳандаҳои асосии самаранокии ҳамкории иқтисодии Тоҷикистону Чин бошад.

Амният: шарти татбиқи лоиҳаҳои бузург

Ҳамкории Тоҷикистон ва Чин дар соҳаи амният самти ҷудогона нест; он бо иқтисод, сармоягузорӣ, нақлиёт, энергетика ва суботи минтақавӣ пайванди мустақим дорад. Барои ҳар ду давлат равшан аст, ки бе муҳити амн татбиқи лоиҳаҳои бузург, фаъолияти соҳибкорӣ ва рушди роҳҳои нақлиётӣ бо мушкил рӯбарӯ мешавад.

Дар иттилоияи расмии ҷониби Чин зарурати таҳкими ҳамкорӣ дар соҳаи ҳифзи ҳуқуқ ва амният, мубориза бо «се неруи бадӣ» — терроризм, ҷудоихоҳӣ ва ифротгароӣ, инчунин ҳифзи суботи минтақавӣ махсус таъкид карда шудааст. Ин мавқеъ бо манфиатҳои Тоҷикистон, ки дар ҳамсоягии Афғонистон қарор дорад ва масъалаҳои амнияти сарҳадӣ, қочоқи маводи мухаддир ва ҷинояткории фаромиллиро пайваста пайгирӣ мекунад, ҳамоҳанг мебошад.

Дар ин ҷо нақши Созмони ҳамкории Шанхай ва қолаби «Чин – Осиёи Марказӣ» низ муҳим аст. Ин сохторҳо ба Душанбе ва Пекин имкон медиҳанд, ки масъалаҳои амниятӣ ва иқтисодиро дар чорчӯбаи минтақавӣ баррасӣ кунанд. Аз ин рӯ, марҳалаи нави муносибатҳои Тоҷикистону Чин танҳо муносибати дуҷониба нест; он ба муҳити умумии Осиёи Марказӣ низ таъсир мерасонад.

Нақши робитаҳои гуманитарӣ

Ҳар қадар ҳамкории сиёсӣ ва иқтисодӣ васеъ шавад, ҳамон қадар зарурати таҳкими робитаҳои инсонӣ бештар мегардад. Дӯстии байни давлатҳо танҳо бо санадҳо ва сармоя устувор намешавад. Он ба фаҳмиши мутақобили мардумон, омӯзиши забонҳо, мубодилаи донишҷӯён, робитаҳои фарҳангӣ ва иштироки насли ҷавон такя мекунад.

Дар ҷараёни сафари давлатӣ масъалаҳои маориф, фарҳанг, сайёҳӣ, таҳқиқоти илмӣ ва робитаҳои байни муассисаҳо низ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Дар Чонгчин тасмим гирифта шуд, ки барои ҷавонони тоҷик ҳар сол 50 квотаи иловагӣ дар муассисаҳои таҳсилоти олии ин шаҳр ҷудо карда шавад. Ин ҷузъи муҳимми ҳамкории дарозмуддат аст, зеро сармояи инсонӣ дар ниҳоят метавонад натиҷаи лоиҳаҳои иқтисодӣ ва технологиро муайян кунад.

Аз ин нигоҳ робитаҳои гуманитарӣ танҳо ороиши дипломатӣ нестанд. Онҳо заминаи иҷтимоии шарикиро месозанд. Кадрҳое, ки забон, фарҳанг, иқтисод ва технологияҳои кишвари шарикро медонанд, дар оянда метавонанд дар татбиқи лоиҳаҳои муштарак нақши ҳалкунанда бозанд.

Хулоса: маънои воқеии марҳалаи нав

Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Ҷумҳурии Мардумии Чин нишон дод, ки муносибатҳои Душанбе ва Пекин ба сатҳи нави ҳамоҳангсозии стратегӣ ворид шудаанд. Ин сатҳ танҳо бо афзоиши ҳаҷми сармоягузорӣ ё шумораи санадҳои имзошуда муайян карда намешавад. Моҳияти он дар ташаккули як меъмории фарогири ҳамкорӣ аст, ки дар он сиёсат, иқтисод, технология, саноат, амният ва робитаҳои инсонӣ ба ҳам пайваст мешаванд.

Аҳамияти ин марҳалаи нав, пеш аз ҳама, дар чанд нуктаи калидӣ ифода меёбад. Якум, заминаи ҳуқуқии муносибатҳо бо имзои аҳдномаи дӯстӣ ва изҳороти муштарак мустаҳкам гардид. Дуюм, ҳамкории иқтисодӣ аз сатҳи сармоягузории умумӣ ба самтҳои мушаххаси саноат, энергетика, нақлиёт ва истеҳсолот ҳаракат мекунад. Сеюм, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба яке аз меҳварҳои нави муносибатҳо табдил ёфтанд. Чорум, масъалаи амният ба шарти муҳимми татбиқи лоиҳаҳои иқтисодӣ ва суботи минтақавӣ табдил меёбад. Панҷум, робитаҳои гуманитарӣ ва омодасозии кадрҳо ба унсури зарурии шарикии дарозмуддат мубаддал мешаванд.

Аз нигоҳи таҳлилӣ, ин сафар барои Тоҷикистон имконоти васеъ фароҳам меорад. Аммо истифодаи самараноки ин имконият аз он вобаста аст, ки лоиҳаҳои минбаъда то чӣ андоза ба рушди воқеии иқтисоди миллӣ, саноатикунонӣ, таъсиси ҷойи кор, болоравии иқтидори технологӣ ва омодасозии мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи замон хизмат мекунанд. Ҳамкорӣ бо Чин метавонад барои Тоҷикистон манбаи муҳими рушд бошад, агар он ба манфиати дарозмуддати миллӣ, истифодаи оқилонаи сармоя ва афзоиши зарфияти дохилии мамлакат пайваст карда шавад.

Бинобар ин, сафари давлатии моҳи майи соли 2026-ро метавон на танҳо рӯйдоди муваффақи дипломатӣ, балки оғози марҳалаи нави муносибатҳои Тоҷикистону Чин арзёбӣ кард. Ин марҳала аз дӯстии анъанавӣ ва ҳамкории инфрасохторӣ фаротар рафта, ба шакли фарогири шарикии стратегӣ табдил меёбад. Солҳои оянда маҳз сифати иҷрои санадҳо, самаранокии лоиҳаҳо ва қобилияти табдил додани ҳамкорӣ ба натиҷаҳои воқеии иқтисодию иҷтимоӣ нишон хоҳад дод, ки ин марҳала то кадом андоза барои рушди устувори Тоҷикистон ва таҳкими ҷойгоҳи он дар минтақа муассир мегардад.

Фаррух САЛИМОВ,
 дотсенти кафедраи дипломатия ва сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
номзади илмҳои таърих