ҲУКУМАТИ ЭЛЕКТРОНӢ ВА ҲУКУМАТИ РАҚАМӢ. Мулоҳизаҳо оид ба фарқияти он

ДУШАНБЕ, 14.07.2026 /АМИТ «Ховар»/. Имрӯзҳо мо бештар истилоҳҳои «ҳукумати электронӣ» ва «ҳукумати рақамӣ»-ро мешунавем. Бисёриҳо фикр мекунанд, ки ин ду як маъно доранд, аммо байни онҳо фарқияти муҳим вуҷуд дорад.

Ҳукумати электронӣ чист?

Ҳукумати электронӣ- ин истифодаи интернет ва технологияҳои иттилоотӣ барои осон намудани робитаи шаҳрванд бо мақомоти давлатӣ мебошад.

Ба забони сода, ҳукумати электронӣ маънои онро дорад, ки рафтани шаҳрванд ба идораи давлатӣ барои гирифтани маълумот ё истифодаи баъзе хизматрасониҳо ҳатмӣ нест. Ӯ метавонад аз сомона ё низоми электронии ҳамон мақомот истифода барад.

Дар марҳилаи ҳукумати электронӣ ҳар мақоми давлатӣ бештар сомона ва хизматрасониҳои электронии худро дошт ва шаҳрванд вобаста ба масъалаи худ ба сомонаи ҳамон мақомот ворид мешуд.

Масалан, шаҳрванд метавонад аз сомонаи мақомоти давлатӣ хабарҳо ва иттилооти расмиро дастрас намояд, бо вазифа, сохтор ва самтҳои фаъолияти мақомоти давлатӣ шинос шавад, рӯз ва соатҳои қабули шаҳрвандонро бинад, рақамҳои телефон, суроға ва почтаи электронии мақомотро пайдо кунад, ариза, пешниҳод, муроҷиат ё шикояти худро тавассути сомонаи ҳамон мақомот ирсол намояд ва ё баъзе маълумотномаҳо ё хизматрасониҳои электрониро аз ҳамон мақомот дастрас кунад.

Яъне шаҳрванд барои ҳар хизматрасонӣ ё маълумот мустақиман ба сомонаи ҳамон мақомоти давлатӣ муроҷиат мекард.

Мақсади асосии ҳукумати электронӣ осон намудани муоширати шаҳрванд бо давлат, зиёд намудани шаффофият ва кам кардани истифодаи коғаз мебошад.

Ҳукумати рақамӣ чист?

Ҳукумати рақамӣ марҳилаи нави рушди ҳукумати электронӣ мебошад.

Агар ҳукумати электронӣ танҳо хизматрасониҳоро ба шакли электронӣ гузаронида бошад, ҳукумати рақамӣ тамоми фаъолияти мақомоти давлатиро ба ҳам мепайвандад.

Дар ҳукумати рақамӣ мақомоти давлатӣ дигар алоҳида фаъолият намекунанд, балки тавассути низомҳои ягонаи рақамӣ бо ҳамдигар мубодилаи маълумот мекунанд.

Ба забони сода, шаҳрванд дигар маҷбур нест як маълумотро аз як идора гирифта, ба идораи дигар барад. Агар маълумот дар ихтиёри давлат мавҷуд бошад, мақомоти давлатӣ онро мустақиман аз ҳамдигар дастрас мекунанд. Масалан, шаҳрванд барои гирифтани ягон хизматрасонии давлатӣ муроҷиат мекунад. Пештар ӯ бояд маълумотномаро аз як мақомот мегирифт, онро ба мақомоти дигар мебурд, боз ҳуҷҷатҳои дигарро ҷамъ мекард. Дар ҳукумати рақамӣ шаҳрванд танҳо як маротиба муроҷиат мекунад, мақомоти давлатӣ маълумоти заруриро тавассути низомҳои ягона аз ҳамдигар мегиранд, хизматрасонӣ зудтар, осонтар ва бо пешниҳоди ҳуҷҷатҳои камтар анҷом дода мешавад.

Яке аз принсипҳои асосии ҳукумати рақамӣ «як маротиба пешниҳод намудани маълумот» мебошад. Ин маънои онро дорад, ки шаҳрванд маълумоти худро танҳо як бор пешниҳод мекунад ва баъдан мақомоти давлатӣ онро тибқи талаботи қонунгузорӣ байни худ мубодила намуда, барои пешниҳоди хизматрасониҳо истифода мебаранд.

Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои татбиқи ҳукумати рақамӣ якчанд платформаҳо ва низомҳои ягона фаъолият мекунанд. Аз ҷумла:

• Портали ягонаи хизматрасониҳои давлатӣ – ehukumat.tj, ки тавассути он шаҳрвандон ва шахсони ҳуқуқӣ метавонанд хизматрасониҳои давлатиро ба таври электронӣ дархост ва дастрас намоянд.
• Низоми ягонаи байниидоравии гардиши ҳуҷҷатҳои электронӣ – innovation.tj, ки мубодилаи ҳуҷҷатҳои расмиро байни мақомоти давлатӣ дар шакли электронӣ таъмин намуда, истифодаи коғаз ва вақти баррасии ҳуҷҷатҳоро коҳиш медиҳад.
• Платформаи ягонаи сомонаҳои расмии мақомоти давлатӣ – edavlat.tj, ки барои муттаҳид сохтани сомонаҳои мақомоти давлатӣ дар муҳити ягона, баланд бардоштани сифати хизматрасонии иттилоотӣ ва таъмини дастрасии шаҳрвандон ба иттилооти расмӣ пешбинӣ шудааст.
• Феҳристи ягонаи суроғаҳои давлатӣ – ehukumat.tj, ки маълумоти ягонаи суроғаҳоро барои истифода дар хизматрасониҳои давлатӣ ва дигар низомҳои иттилоотӣ пешниҳод менамояд.

Дар ҳукумати рақамӣ имзои электронии рақамии ҳифзшуда, низоми ҳамкории байниидоравии иттилоотӣ (Smart Bridge), пойгоҳҳои ягонаи маълумот, технологияҳои абрӣ, зеҳни сунъӣ ва дигар технологияҳои муосири рақамӣ низ истифода мешаванд.

Ҳадафи асосии ҳукумати рақамӣ аз он иборат аст, ки шаҳрванд ҳарчи камтар ба идораҳои давлатӣ муроҷиат намояд, маълумот танҳо як маротиба пешниҳод гардад ва аксари равандҳои давлатӣ ба таври худкор, зуд, шаффоф ва бо сифати баланд анҷом дода шаванд.

Фарқияти ҳукумати электронӣ ва ҳукумати рақамӣ

Ҳукумати электронӣ қадами аввалини рақамикунонии фаъолияти давлат мебошад. Дар ин марҳила шаҳрванд асосан тавассути сомонаҳои мақомоти давлатӣ маълумот гирифта, муроҷиат ва баъзе хизматрасониҳоро ба таври электронӣ истифода мебарад.

Ҳукумати рақамӣ марҳилаи пешрафтатар аст. Дар он тамоми мақомоти давлатӣ ҳамчун низоми ягона фаъолият мекунанд, маълумотро байни ҳам мубодила менамоянд ва хизматрасониҳо бо иштироки камтари шаҳрванд, дар муҳлати кӯтоҳ ва бо сифати баланд пешниҳод мегарданд.

Ба ибораи одӣ, ҳукумати электронӣ давлатро ба интернет овард, аммо ҳукумати рақамӣ тамоми фаъолияти давлатро рақамӣ мекунад.

Ин вариант аз ҷиҳати мазмун дурусттар аст, зеро сомонаҳои мақомоти давлатӣ, қабули муроҷиатҳо, иттилоот ва қабулҳои шаҳрвандон ба ҳукумати электронӣ тааллуқ доранд, дар ҳоле ки Портали ягонаи хизматрасониҳои давлатӣ, Smart Bridge, мубодилаи байниидоравии маълумот, имзои электронии рақамӣ ва Низоми ягонаи гардиши ҳуҷҷатҳои электронӣ ҷузъҳои ҳукумати рақамӣ мебошанд. Ба ин тарз ба хонандаи одӣ низ фарқият хеле равшан фаҳмонида мешавад.

Фирӯз СОДИҚИЁН,
муовини сардори раёсати ҳукумати электронии
Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон