МОРАТОРИЙ БА ҲАМА НАМУДИ САНҶИШҲОИ ФАЪОЛИЯТИ СУБЪЕКТҲОИ СОҲИБКОРИИ ХУРДУ МИЁНА. Андешаҳо дар ин мавзуъ

ДУШАНБЕ, 31.10.2026 /АМИТ «Ховар»/. Бо иқдоми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои дастгирии фаъолияти соҳибкорӣ, фароҳам овардани фазои мусоид барои ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна (ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз) то 1 январи соли 2029 мораторий эълон карда шуд. Дар робита ба аҳамияти эълони мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна дотсенти кафедраи ҳуқуқи соҳибкорӣ ва тиҷорати факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ Исмоил Шарифзода андешаҳои худро чунин баён дошт:

— Дастгирии соҳибкорӣ аз самтҳои муҳими сиёсати иқтисодии давлат буда, ба ташаккули иқтисоди рақобатпазир, густариши истеҳсолот ва беҳтар гардидани шароити зиндагии аҳолӣ робитаи мустақим дорад. Соҳибкор барои оғоз ва рушди фаъолият на танҳо ба сармоя, инфрасохтор ва бозори фурӯш, балки ба муҳити устувори ҳуқуқӣ, муносибати одилонаи мақомоти давлатӣ ва имконияти пешгӯии хароҷоти фаъолият ниёз дорад. Аз ин рӯ, коҳиш додани монеаҳои маъмурӣ яке аз роҳҳои амалии дастгирии ташаббусҳои иқтисодӣ мебошад.

Бо мақсади дастгирии давлатии фаъолияти соҳибкорӣ, таҳкими иқтидори саноатӣ ва содиротии ҷумҳурӣ, аз байн бурдани санҷишҳои беасосу такрорӣ ва фароҳам овардани фазои мусоид барои соҳибкориву сармоягузорӣ бо ташаббус ва иқдоми  Президенти ҷумҳурӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон давоми солҳои 2008-2026 (солҳои 2008, 2011, 2018, 2022, 2025 ва 2026) дар ҷумҳурӣ 6 маротиба ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ мораторий эълон шудааст.

Мораторийҳои қаблан эълоншуда ба рушди фаъолияти соҳибкорӣ ва бахши истеҳсолӣ таъсири мусбат расонида, барои фароҳам овардани фазои мусоид ҷиҳати ҷалби сармоя ва таъсиси ҷойҳои корӣ ва дар маҷмуъ барои беҳбудии некӯаҳволии мардум мусоидат намуд.

Таъкид намудан зарур аст, ки ҳангоми татбиқи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ аҳамияти хосро масъалаи батанзимдарории ҳуқуқӣ мебозад. Батанзимдарории ҳуқуқии муносибатҳо дар самти мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ ин ба низом даровардани муносибатҳои ҷамъиятие, ки дар ҷараёни фаъолияти мақомоти ҳокимияти давлатӣ ва субъектҳои соҳибкорӣ оид ба татбиқи моратория ба вуҷуд меоянд, равона шудааст.

Азбаски муносибатҳои вобаста ба мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ як қисми муносибатҳои муҳими ҷамъиятӣ мебошанд, он дар доираи қонуни алоҳида ба танзим дароварда шудааст. Аз тарафи дигар, мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ асоси сиёсати молиявии давлатро ташкил медиҳад.

Гуфтан ба маврид аст, ки дар тамоми марҳалаҳои татбиқи мораторий ба санҷишҳо фармонҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ва дар заминаи он қонунҳои дахлдор қабул гардида, муносибатҳои марбут ба мораторийҳои эълоншуда мушаххас ба танзим дароварда шуданд.

14 октябри соли равон Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Рӯзи соҳибкорон бо сармоягузорону соҳибкорони ҷумҳурӣ мулоқот намуданд. Зимни мулоқот Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои таъмини шароити созгори соҳибкорону сармоягузорон, аз ҷумла, ба мақсади дастгирии минбаъдаи соҳибкории хурду миёна эълон намуданд, ки мораторий барои санҷиши субъектҳо, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз барои ду соли дигар — то 1 январи соли 2029 тамдид карда шавад.

Дар ҳамин замина, Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи эълон намудани мораторий ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна» аз 28 октябри соли 2026 қабул гардида, он ҳамчун иқдоми наҷиб оид ба дастгирии бахши хусусӣ ба ҳисоб меравад. Ин санад масъалаи муносибати давлат ба соҳибкориро дар сатҳи як тадбири ҳуқуқии дорои доираи муайяни татбиқ қарор медиҳад. Аҳамияти он пеш аз ҳама дар фароҳам овардани шароит барои фаъолияти озодона дар доираи қонун ва маҳдуд намудани сарбории санҷишӣ ба соҳибкории хурду миёна ифода меёбад.

Заминаи ҳуқуқии дастгирии соҳибкорӣ дар Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон мустаҳкам гардидааст. Моддаи 12 озодии фаъолияти иқтисодӣ ва соҳибкорӣ, баробарҳуқуқӣ ва ҳифзи ҳуқуқии шаклҳои гуногуни моликият, аз ҷумла моликияти хусусиро кафолат медиҳад. Моддаи 32 бошад, ҳуқуқи моликият ва кафолатҳои ҳифзи онро пешбинӣ менамояд. Аз мазмуни ин меъёрҳо бармеояд, ки давлат бояд барои истифодаи воқеии имкониятҳои иқтисодии шахс шароити ҳуқуқии муносиб фароҳам оварад.

Муносибатҳои вобаста ба мораторийи эълоншуда дар доираи Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» ба танзим дароварда мешаванд. Ин қонун асосҳои ҳуқуқии татбиқи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкориро муайян намуда, тартиби татбиқи онро муқаррар ва ҳуқуқу манфиатҳои қонунии шаҳрвандонро ҳифз менамояд.

Тибқи муқаррароти қонун, амали муқаррароти қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон вобаста ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна дар давраи татбиқи мораторий ба санҷишҳо боздошта мешавад.

Татбиқи чунин кафолатҳо бо эътирофи расмии ҳуқуқ маҳдуд намешавад. Он муайянии қоидаҳои фаъолият, дастрасии соҳибкор ба иттилооти ҳуқуқӣ ва пешгирии дахолати беасосро низ тақозо мекунад. Ҳар қадар муносибати мақомоти давлатӣ бо соҳибкор пешгӯишаванда бошад, ҳамон қадар имконияти банақшагирии истеҳсолот, бастани шартномаҳои дарозмуддат ва истифодаи самараноки сармоя бештар мегардад. Мораторий дар ин низом воситаи коҳиш додани яке аз омилҳои номуайянии маъмурӣ мебошад.

Нақши ташаббус ва иқдоми Роҳбари давлат дар он зоҳир мешавад, ки масъалаи дастгирии соҳибкорӣ тавассути қабули санади мушаххас ба вазифаи амалии мақомоти давлатӣ табдил меёбад. Дар тавзеҳоти расмии ҳамин фармон, дастгирии давлатии соҳибкорӣ, тақвияти иқтидори саноатию содиротӣ ва бартараф намудани санҷишҳои беасосу такрорӣ аз ҳадафҳои сиёсати мораторий номбар мешаванд.

Аз ин дидгоҳ, ин иқдомро метавон шакли дастгирии ғайримолиявии соҳибкорӣ арзёбӣ намуд. Давлат на танҳо тавассути маблағгузорӣ ё имтиёзҳои иқтисодӣ, балки бо беҳтар намудани тартиби муносибатҳои маъмурӣ низ ба рушди соҳибкорӣ мусоидат карда метавонад. Коҳиш ёфтани вақти сарфшаванда ба расмиёти санҷишӣ барои соҳибкор имконияти бештар медиҳад, ки диққатро ба истеҳсол, хизматрасонӣ, навоварӣ ва таъмини сифати маҳсулот равона намояд.

Фармон аз ду қисм иборат буда, тибқи он ба ҳама намуди санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкории хурду миёна, ба истиснои санҷишҳои мақомоти андоз то 1 январи соли 2029 мораторий эълон шудааст. Ҳамзамон ба Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон супориш дода шудааст, ки барои иҷрои фармон дар муҳлати як моҳ санади меъёрии ҳуқуқии дахлдорро пешниҳод намояд.

Барои дарки дурусти ин санад се унсур аҳамияти муайянкунанда доранд: доираи субъектҳо, доираи санҷишҳо ва муҳлати мораторий. Дар фармон маҳз соҳибкории хурду миёна номбар шудааст. Аз ин рӯ, ҳангоми татбиқ ба гурӯҳи дахлдор мансуб будани субъекти соҳибкорӣ бояд тибқи меъёрҳои қонунгузорӣ муайян гардад. Танҳо аз рӯи номи корхона, шакли ташкилию ҳуқуқӣ ё тасаввуроти умумӣ дар бораи ҳаҷми фаъолияти он хулоса баровардан дуруст нест.

Истиснои санҷишҳои мақомоти андоз низ бояд дақиқ фаҳмида шавад. Мораторийро ҳамчун озодкунӣ аз пардохти андоз, пешниҳоди ҳисоботи андоз ё риояи дигар уҳдадориҳои дахлдор маънидод кардан мумкин нест. Ҳамчунин аз истисно будани санҷишҳои андоз набояд иҷозати гузаронидани санҷиш берун аз асосҳо ва расмиёти қонуниро баровард. Фаъолияти ҳар мақоми санҷишӣ дар ҳудуди салоҳияти муқарраркардаи қонун боқӣ мемонад.

Муносибатҳои вобаста ба мораторий ҳамчунин бо қонуни соҳавӣ робита доранд. Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи мораторий ба санҷишҳои фаъолияти субъектҳои соҳибкорӣ» аз 11 феврали соли 2025 яке аз санадҳои заминавии ин соҳа мебошад. Барои татбиқи фармони нав зарур аст, ки меъёрҳои қонун, санадҳои минбаъдаи қабулшаванда ва доираи муайянкардаи фармон дар иртиботи низомманд истифода шаванд. Қабули фармони нав худ аз худ маънои аз нав таҳрир шудани тамоми муқаррароти қонуни қаблиро надорад.

Соҳибкории хурду миёна аксаран захираҳои маҳдуди молиявӣ ва идоракунӣ дорад. Дар чунин шароит як расмиёти маъмурӣ метавонад қисми назарраси вақти роҳбар ё корманди масъулро банд намояд. Омодасозии ҳуҷҷатҳо, иштирок дар санҷиш ва баррасии натиҷаҳои он, ҳатто ҳангоми мавҷуд набудани ҳуқуқвайронкунӣ, хароҷоти муайянро тақозо мекунанд. Аз ин рӯ, маҳдуд намудани санҷишҳо метавонад ба истифодаи самараноки захираҳои соҳибкор мусоидат намояд.

Масалан, дар як коргоҳи хурди истеҳсолӣ роҳбар метавонад ҳамзамон масъалаҳои хариди ашёи хом, шартномаҳои фурӯш ва ташкили меҳнатро ҳал кунад. Коҳиш ёфтани сарбории санҷишӣ ба ӯ имконият медиҳад, ки вақти бештарро ба иҷрои фармоишҳо ва такмили истеҳсолот равона намояд.

Аҳамияти дигари иқдом ба банақшагирии сармоягузорӣ вобаста аст. Соҳибкор ҳангоми харидани таҷҳизот, васеъ намудани коргоҳ ё ба кор қабул кардани кормандони нав хароҷот ва хавфҳои ояндаро арзёбӣ мекунад. Муҳити маъмурии нисбатан устувор метавонад қабули чунин қарорҳоро осон намояд. Бо вуҷуди ин, мораторий танҳо яке аз шароитҳои рушд мебошад ва ҳамзамон дастрасӣ ба маблағгузорӣ, неруи барқ, инфрасохтор, кадрҳои соҳибихтисос ва бозори фурӯш низ аҳамияти худро нигоҳ медоранд.

Дар сатҳи маҳаллӣ беҳтар гардидани шароити фаъолияти соҳибкории хурду миёна метавонад ба рушди хизматрасонӣ, коркарди маҳсулот ва таъсиси ҷойҳои корӣ мусоидат кунад. Арзиши иҷтимоии ин раванд дар он аст, ки ташаббуси иқтисодии шаҳрвандон ба манбаи даромади оила ва имконияти шуғл табдил меёбад. Аммо барои баҳои дақиқ додан ба натиҷаи мораторий зарур аст, ки маълумоти воқеӣ оид ба фаъолияти корхонаҳо, сармоягузорӣ ва шуғл дар давраҳои минбаъда ҷамъоварӣ ва муқоиса шавад.

Бояд таъкид кард, ки эълон гардидани мораторий аз эътимоди давлат ба фаъолияти қонунии соҳибкорон далолат менамояд. Дар навбати аввал давлат бо маҳдуд намудани дахолати санҷишӣ барои истифодаи ташаббус ва масъулияти худи субъекти соҳибкорӣ фазои муносиб фароҳам меорад. Дар ҷавоб ба чунин дастгирӣ соҳибкоронро мебояд фаъолияти шаффоф, иҷрои уҳдадориҳои шартномавӣ ва риояи талаботи қонунгузориро дуруст ба роҳ монанд. Самаранокии чунин тадбирҳо замоне эҳсос мегардад, агар ҳар ду ҷониб (давлат ва субъектҳои соҳибкорӣ) ҳуқуқу уҳдадориҳои худро дақиқ дарк намуда, иҷро намоянд.

Бинобар ин, мораторий ба санҷишҳоро бо боздоштани худи талаботи моддии қонунгузорӣ яксон донистан мумкин нест. Маҳдуд шудани расмиёти санҷишӣ уҳдадориҳои соҳибкорро оид ба бехатарии маҳсулот, риояи ҳуқуқи кормандон, ҳифзи муҳити зист ва иҷрои дигар талаботи дахлдор худ аз худ барҳам намедиҳад.

Ҳифзи ҳуқуқи соҳибкорон ҳамзамон ҳифзи манфиатҳои ҷамъиятиро тақозо мекунад. Истеъмолкунанда, корманд ва дигар иштирокчиёни муносибатҳои иқтисодӣ бояд аз воситаҳои қонунии ҳифзи ҳуқуқ маҳрум нагарданд. Тавозуни ин манфиатҳо тавассути муайянии доираи мораторий, риояи расмиёти ҳуқуқӣ ва истифодаи механизмҳои қонунии ҳалли баҳсҳо таъмин мешавад. Ба ин маъно, дастгирии соҳибкорӣ ва таҳкими қонуният ҳадафҳои ҳамдигарро пурракунанда мебошанд.

Барои он ки мазмуни фармон ба фаъолияти ҳаррӯзаи соҳибкор таъсири воқеӣ расонад, пеш аз ҳама фаҳмиши ягонаи муқаррароти он зарур аст. Пешниҳод мешавад, ки мақомоти дахлдор бо иштироки иттиҳодияҳои соҳибкорон тавзеҳоти расмии дастрас таҳия намоянд. Дар чунин мавод бояд доираи субъектҳои фарогирифташуда, истиснои санҷишҳои мақомоти андоз ва тартиби муроҷиат дар ҳолати баҳс бо забони равшан шарҳ дода шавад. Ин тавзеҳот бояд ба муқаррароти қонунгузорӣ мувофиқ бошад ва яктарафа истисно ё маҳдудияти нав эҷод накунад.

Дар ин раванд, ҳамзамон таъмини ҳамоҳангсозии мақомоти марказӣ ва маҳаллӣ муҳим арзёбӣ мегардад. Яъне, соҳибкор новобаста аз макон ва минтақаи фаъолияти худ набояд ба фишору тафсири ҳархелаи меъёрҳои муқаррароти пешбинигардида аз сӯйи кормандони мақомоти ниҳодҳои дигари санҷишӣ дучор гардад.  Барои ин омӯзиши кормандони масъул, дастрас намудани матни санадҳо ва муайян кардани тартиби ҳалли масъалаҳои баҳснок аҳамият доранд. Маҳз дар ин маврид татбиқи якхелаи муқаррароти пешбинишуда метавонад баробарии имкониятҳои субъектҳои соҳибкориро таъмин намояд.

Самти сеюм фароҳам овардани имконияти дастрас барои хабар додан дар бораи санҷиши эҳтимолан ғайриқонунӣ аст. Қабули муроҷиат, бақайдгирии он, ирсоли масъала ба мақоми салоҳиятдор ва пешниҳоди ҷавоби асоснок бояд ба таври фаҳмо ташкил ва ба роҳ монда шавад. Ҳангоми арзёбии муроҷиат бояд на танҳо номи чорабинӣ, балки ҳадаф, мазмун ва амалҳои воқеии шахсони мансабдор санҷида шаванд. Чунин пешниҳод метавонад ба пешгирии даврияти маҳдудиятҳои муқарраргардида мусоидат намояд.

Самти чорум пайвастани мораторий бо тадбирҳои дигари беҳсозии муҳити соҳибкорӣ мебошад. Содагардонии расмиёти маъмурӣ, рушди хизматрасониҳои электронӣ, дастрасии соҳибкорон ба маълумоти ҳуқуқӣ ва баррасии саривақтии муроҷиатҳо метавонанд таъсири ин тадбири мазкурро тақвият диҳанд. Афзалият бояд ба ҳалли мушкилоте дода шавад, ки барои соҳибкор хароҷоти такрорӣ ва номуайянии бештар ба вуҷуд меоранд.

Самти панҷум арзёбии натиҷабахшӣ мебошад. Дар доираи пешниҳодҳои таҳлилии ин мақола мувофиқи мақсад аст, ки шумораи муроҷиатҳо вобаста ба дахолати санҷишӣ, натиҷаи баррасии онҳо ва тағйироти хароҷоти маъмурии соҳибкорон омӯхта шавад. Маълумот оид ба фаъолияти корхонаҳо ва шуғл низ метавонад истифода гардад, вале робитаи ҳар тағйирот бо мораторий бояд бо эҳтиёт арзёбӣ шавад. Рушди иқтисодӣ аз омилҳои гуногун вобаста буда, нисбат додани ҳамаи натиҷаҳо ба як санад аз лиҳози таҳлилӣ асоснок нест.

Фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 28 октябри соли 2026 иқдоми саривақтӣ дар самти дастгирии давлатии соҳибкории хурду миёна мебошад. Арзиши ҳуқуқии он дар муайян намудани маҳдудияти санҷишӣ ва вазифаи минбаъдаи Ҳукумат, аҳамияти иқтисодии он дар имконияти коҳиш додани сарбории маъмурӣ ва аҳамияти иҷтимоии он дар мусоидат ба истифодаи ташаббуси иқтисодии шаҳрвандон зоҳир мегардад.

Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни мулоқот бо соҳибкорону сармоягузорон ба ин нуктаи муҳим таъкид намуданд, ки: «Риояи қатъии талаботи мораторий бояд таъмин гардида, ҳама гуна санҷиш, талаб кардани ҳуҷҷатҳои иловагӣ ё даъвати соҳибкор ба мақомоти давлатӣ танҳо дар ҳолатҳои пешбининамудаи қонун ва бо асосҳои дақиқи ҳуқуқӣ сурат гирад. Таъкид менамоям, ки ҳифзи фаъолияти қонунии соҳибкорӣ ва пешгирии дахолати беасос вазифаи доимии мақомоти давлатӣ мебошад».

Дар робита ба таъкиди иброзшуда, ташаббуси Сарвари давлат метавонад дар мавриди иҷрои дақиқ, тафсири ягона ва вокуниши саривақтӣ ба мушкилоти амалия ба таҳкими эътимоди соҳибкорон мусоидат намояд. Дар ин раванд мақомоти давлатӣ вазифадоранд ҳудуди салоҳияти худро риоя кунанд ва соҳибкорон бояд имконияти фароҳамомадаро барои рушди фаъолияти қонунӣ, баланд бардоштани сифат ва иҷрои масъулияти иҷтимоӣ истифода намоянд.

Ҳамин тавр, мораторий заминаи муҳим барои беҳтар намудани муносибатҳои давлат ва бахши хусусӣ мебошад. Табдил ёфтани ин имконияти ҳуқуқӣ ба натиҷаи устувори иқтисодӣ аз ҳамкории масъулонаи мақомоти давлатӣ, соҳибкорон ва ниҳодҳои намояндагии онҳо вобаста аст.