Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар Душанбе метавонад чун маркази омӯзишӣ барои ҷавонон хизмат намояд

ДУШАНБЕ, 16.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар шароити муосири ҷаҳонишавӣ, ки таъсири фарҳангҳои бегона ва иттилооти рақамӣ ба ҳувияти миллӣ афзоиш меёбад, тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавон аҳамияти стратегӣ пайдо мекунад. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки мероси таърихии ҳазорсолаҳо пояи ҳувияти миллӣ аст, сиёсати давлатӣ ба ҳифзи ин мерос ва тарбияи ҷавонон нигаронида шудааст. Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бораи бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе, ки 13 январ дар мулоқот бо бостоншиносон, таърихнигорон ва фарҳангшиносон муҳокима шуд, намунаи барҷастаи ин сиёсат аст. Дар ин мулоқот иштирокдорон ин иқдомро истиқбол карда, фикру андешаҳояшонро баён доштанд. Иброз гардид, ки ин ҳамчун раванди машваратии ҷомеа барои тарбияи ҷавонон арзёбӣ мегардад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ ин ташаббусро метавон ҳамчун татбиқи амалии моддаҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ва қонунҳои соҳавӣ, аз қабили қонунҳои Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи фарҳанг», «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ», «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон»,  «Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон» дид, ки тарбияи ҷавононро ҳамчун вазифаи давлатӣ муайян мекунанд.

Ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди маҷмаа на танҳо ҳамчун чорабинии фарҳангӣ, балки ҳамчун механизми тарбиявӣ барои ҷавонон арзёбӣ мегардад. Мувофиқи моддаи 40 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳар шахс ҳуқуқ дорад озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷомеа, эҷоди бадеӣ, илмӣ ва техникӣ иштирок намуда, аз дастовардҳои онҳо истифода кунад. Сарватҳои фарҳангӣ ва маънавиро давлат ҳимоя мекунад. Дар заминаи моддаи 44, ҳифзи табиат, ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ вазифаи ҳар як шахс аст.

Моддаи 7 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 3 январи соли 2024 «Дар бораи фарҳанг» чунин уҳдадориҳои шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистонро дар соҳаи фарҳанг муқаррар намудааст: нисбат ба мерос, сарватҳои таърихию фарҳангӣ ва ҳифзу нигоҳдории онҳо бомасъулият буда, муносибати ғамхорона зоҳир намоянд; фарҳанги миллӣ, забони давлатӣ, урфу одат, ҷашну маросими халқи тоҷик, гурӯҳҳои этникӣ ва забонҳои дигарро эҳтиром намоянд.

Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 4 апрели соли 2019 «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ» муқаррар менамояд, ки сарватҳои таърихию фарҳангӣ — ашёи моддии дорои арзиши миллӣ, таърихӣ, бостоншиносӣ, бадеӣ, илмию маърифатӣ, маънавию ахлоқӣ ва фарҳангиянд, ки сарватҳои умумимиллӣ ва умумибашарӣ ба ҳисоб мераванд. Ба сарватҳои таърихию фарҳангӣ, новобаста ба шакли моликият, ки таҳти амали ин қонун қарор мегиранд, мансубанд: асарҳои офаридаи шахсони алоҳида ё гурӯҳи шахсоне, ки шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошанд; асарҳои офаридаи шаҳрвандони хориҷӣ ё шахсони бешаҳрвандие, ки дар ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон зиндагӣ мекунанд; бозёфтҳо аз ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон; асарҳои дар осорхонаҳои давлатӣ ва ғайридавлатӣ, хазинаҳо, китобхонаҳо, мамнуъгоҳҳо, бойгониҳо, аз ҷумла бойгониҳои сабти овозӣ ва навори видеоӣ, нигористонҳои бадеӣ, коллексияҳо ва махзанҳои дигар ҷамъовардашуда; бозёфтҳои экспедитсияҳои иктишофӣ, бостоншиносӣ, фолклорӣ, табиӣ ва илмӣ; асарҳои дар натиҷаи мубодилаи ихтиёрӣ бадастовардашуда; асарҳои бозёфтшуда, ба сифати мерос ва ҳадя бадастовардашуда ё бо роҳи дигари қонунӣ бадастовардашуда, аз ҷумла дар ҳудуди давлатҳое, ки онҳо ба вуҷуд омадаанд; асарҳои аз ҷониби шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии хориҷӣ ба ҳудуди Ҷумҳурии Тоҷикистон воридкардашуда; коллексияҳои хусусӣ. Берун баровардан ва ворид намудани силоҳе, ки сарвати таърихию фарҳангӣ маҳсуб мешавад, инчунин сарватҳои таърихию фарҳангии дорои металлҳо ва сангҳои қиматбаҳо бо тартиби муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон амалӣ карда мешавад.

Ватандӯстӣ дар асоси Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 24 декабри соли 2022 «Дар бораи тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон» муҳаббати шахс ба Ватан, сарзамин ва халқ, ҳифз намудан аз душман ва ба манфиати онҳо содиқона хизмат кардан буда, тарбияи ватандӯстӣ ин фаъолияти мураттаб ва мақсадноки мақомоти ҳокимияти давлатӣ, худидоракунии шаҳрак ва деҳот, ташкилотҳои (иттиҳодияҳои) ҷамъиятӣ, оила ва шаҳрвандон, ки барои ташаккули дарки баланди ватандӯстӣ дар тафаккури шаҳрвандон, ҳисси садоқат ба Ватан, омода будан ба адои қарзи шаҳрвандию уҳдадориҳои конститутсионӣ барои ҳимояи манфиатҳои Ватан нигаронида мебошад.  Вазифаҳои тарбияи ватандӯстии шаҳрвандон ташаккули худшиносии миллӣ, муносибати арзанда ба шахсият, ҷомеа, давлат, ғояву арзишҳо, инчунин эҳё ва рушди онҳо; ҷалби насли наврас ба низоми арзишҳои иҷтимоию маданӣ, ки таъриху фарҳанги ғанӣ ва ба худ хоси Ватану миллатро инъикос менамояд, дар тафаккури онҳо ташаккул додани арзишҳои олии маънавию ахлоқӣ, маданӣ ва худогоҳӣ, талабот ба рушди минбаъдаи онҳо; фароҳам овардани шароити мусоид барои аз ҷониби шаҳрвандон зоҳир намудани ҳисси ватандӯстӣ, адои шоистаи қарзи ҷамъиятию давлатӣ ва ҳарбӣ дар самтҳои гуногуни фаъолият ва муносибат бо назардошти манфиат ва талаботи онҳо; тарбияи эҳтиром ба қонун, меъёрҳои ҳаёти ҷамъиятӣ, ҳисси масъулияти иҷтимоӣ ҳамчун сифатҳои муҳими шахс, ки дар ғамхорӣ ба некуаҳволии мамлакати худ, таҳким ва ҳифзи он зоҳир мегарданд; тарбияи меҳнатдӯстӣ ҳамчун арзиши муҳими зиндагӣ, майли ба манфиати ҷомеа ва давлат меҳнат кардан; ташаккули талабот ба рушди маънавию ахлоқӣ, пешбурди тарзи ҳаёти солим, ғамхорӣ ба пиронсолону наздикон, дастгирии муҳити созгор дар коллективи меҳнатӣ мебошанд.

Тибқи моддаи 5 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 23 декабри соли 2021 «Дар бораи ҷавонон ва сиёсати давлатии ҷавонон» самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатии ҷавонон  тарбияи ҷавонон дар руҳияи ватандӯстӣ, эҳсоси масъулияти шаҳрвандӣ ва таҳкими ҳувияти миллии онҳо, ташаккули мафкураи миллӣ бо роҳи тарбия намудани ҷавонон дар самти шинохти бештари манфиатҳои миллӣ мебошад.

Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе метавонад ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории машваратҳо ва намоишгоҳҳо барои ҷавонон хизмат кунад, ки ба иштироки ҷавонон дар фаъолияти фарҳангӣ мусоидат мекунад. Бунёди маҷмаа, ки эҳёи хотираи таърихиро ҳадаф дорад, метавонад ба баргузории озмуни миллии «Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон»  (барои соли 2026), ки ҳадафаш тарғиби таърих байни ҷавонон аст, ҳамоҳанг мебошад. Озмун дар асоси «Ҷадвали баргузории ҷашну солгард, фестивал, намоиши иду озмунҳои фарҳангию маърифатӣ ва анъанаҳои мардумӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2026», ки бо Амри Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон 2 январи соли 2026 тасдиқ гардидааст, баргузор карда мешавад. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни пешниҳоди Паём ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон иброз намуданд, ки мероси таърихию фарҳангӣ шиносномаи миллати куҳанбунёди тоҷик мебошад. Аз ин хотир Сарвари давлат изҳор доштанд, ки мо бояд барои ҳифзи арзишҳои моддию ғайримоддии миллати худ муаррифии шоистаи онҳоро дар арсаи байналмилалӣ ҳадафмандона идома диҳем. Ин озмун, ки бо дастури Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ташкил шудааст, нишон медиҳад, ки ташаббуси муҳтарам Рустами Эмомалӣ оид ба бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе идомаи сиёсати фарҳангдӯстонаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон  мебошад.

Аз ҷиҳати байналмилалӣ ин иқдом ҳамоҳангӣ бо ҳадафи 4-и Рушди устувори Созмони Милали Муттаҳид (маорифи босифат) дорад, ки тарбияи шаҳрвандӣ ва эҳтиром ба мероси фарҳангиро таъкид мекунад. Аз сабабе, ки Душанбе пойтахти фарҳангии Осиё дар соли 2026 эълон шудааст, маҷмаа метавонад ҳамчун платформа барои ҳамкории байналмилалӣ бо ЮНЕСКО хизмат кунад, ки ин худшиносии ҷавононро тавассути мубодилаи фарҳангӣ боло мебарад.

Таъсири ин ташаббус ба тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии ҷавонон чандҷанба аст. Аввалан, маҷмаа метавонад ҳамчун маркази интерактивӣ бо истифода аз технологияҳои муосир (масалан, виртуалӣ, реалӣ барои эҳёи ҳодисаҳои таърихӣ) ҷавононро ба омӯзиши мероси миллӣ ҷалб кунад. Ин ба таҳкими ҳисси ватандӯстӣ мусоидат мекунад, чун мувофиқи Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олӣ аз 16 декабри 2025 тарбияи ҷавонон дар руҳияи худогоҳӣ пояи амнияти миллӣ аст. Дуюм, дар шароити рақамикунонӣ, ки ҷавонон ба иттилооти бегона дучор мешаванд, маҷмаа метавонад ҳамчун воситаи пешгирии радикализм хидмат кунад. Сеюм, иштироки ҷавонон дар бунёди маҷмаа (масалан ҳамчун корманд ва ё волонтёр) метавонад ҳамчун шакли тарбияи амалӣ бошад.

Дар асоси таҳлили маҷмааҳои монанд дар мамлакатҳои хориҷӣ (масалан, Маҷмааи таърихии Пасир Салак дар Малайзия, ки барои тарбияи ватандӯстӣ байни ҷавонони гуногунмиллат истифода мешавад; Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити дар Иёлоти Муттаҳида барои ҳифзи ҳофизаи ҷамъиятӣ ва шаҳрвандӣ; монументҳо ба адмирали Йи Сунсин дар Кореяи Ҷанубӣ барои таҳкими ҳувият ва муосирсозӣ, инчунин барномаҳои ватандӯстӣ дар Русия барои тарбияи ҷавонон), инҷо 4 пешниҳоди амалӣ барои табдил додани Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе ба намунаи ҷаҳонӣ манзур менамоем, то маҷмаа на танҳо ҳифзи меросро таъмин кунад, балки ба маркази ҷаҳонӣ барои тарбияи ватандӯстӣ табдил ёбад.

1. Дар маҷмаа барномаҳои воқеияти виртуалӣ (VR) ва воқеияти васеъшуда (AR) ҷорӣ карда шавад, то ҷавонон ҳодисаҳои таърихиро «зинда» бубинанд ва дар онҳо иштирок кунанд. Ин пешниҳод аз таҷрибаи осорхонаҳои муосири Иёлоти Муттаҳида (масалан, Муассисаи Смитсониан, ки технологияҳоро барои тарбияи шаҳрвандӣ истифода мебарад) ва Кореяи Ҷанубӣ (монументҳо ба адмирали Йи Сунсин бо унсурҳои интерактивӣ барои ҷавонон) илҳом гирифтааст. Инчунин ҳамкорӣ бо ширкатҳои технологияҳои иттилоотӣ (тоҷикӣ ё байналмилалӣ) барои таҳияи модулҳо бо буҷаи солонаи 500 ҳазор сомонӣ ва баргузории машваратҳои ҳармоҳа барои 200–300 ҷавон ба роҳ монда шавад.
2. Маҷмаа ҳамчун маркази омӯзишӣ бо баргузории озмунҳо, машваратҳо ва барномаҳои волонтёрӣ барои ҷавонон (аз ҷумла аз давлатҳои хориҷӣ) табдил ёбад, ки ба тарғиби ҳувияти миллӣ нигаронида шавад. Масалан, дар Малайзия (Маҷмааи таърихии Пасир Салак). Сафарҳои омӯзишӣ барои ҷавонони гуногунмиллат тарбияи ватандӯстиро тақвият медиҳанд ва дар Русия барномаҳои ватандӯстӣ ҷавононро ба ҳифзи таърихӣ ҷалб мекунанд. Ҳамкорӣ бо ЮНЕСКО ва созмонҳои ҷавонон (масалан, Созмони ҷавонони Осиё ва Африқо) барои мубодилаи волонтёрон бо ҳамоҳангӣ ба озмуни миллӣ «Ганҷинаи таърих ва фарҳанги тоҷикон» (соли 2026), ва ташкили лагерҳои тобистона барои 1000 ҷавон солона ба роҳ монда шавад.
3. Маҷмаа ба шабакаи байналмилалии монументҳои ЮНЕСКО дохил карда шавад ва бо ташкили сайёҳии фарҳангӣ ва намоишгоҳҳои муштарак бо давлатҳои ҳамсоя раҳнамоӣ гардад. Масалан, дар Покистон монументҳо барои таҳкими ҳувият ва нуфузи байналмилалӣ истифода карда мешаванд ва дар Иёлоти Муттаҳида (Мемориали миллӣ дар Оклаҳома-Сити) сайёҳии омӯзишӣ ҳифзи миллиро тарғиб мекунад. Таҳияи барномаи сайёҳии солона бо ҳамкорӣ бо Вазорати фарҳанги ҷумҳурӣ ва ЮНЕСКО ҷалби 50 ҳазор сайёҳи хориҷӣ дар соли аввал ва ташкили конфронсҳои байналмилалӣ барои муаррифии мероси тоҷик ба роҳ монда шавад. Ин ба Қонуни «Дар бораи берун баровардан ва ворид намудани сарватҳои таърихию фарҳангӣ» мувофиқ аст, ки ҳифзи сарватҳои миллӣ ва байналмилалиро таъкид мекунад.
4. Дар маҷмаа барномаҳои таълимӣ барои ҷавонон таҳия шаванд, ки ба пешгирии радикализм ва таҳкими арзишҳои миллӣ нигаронида шаванд. Масалан дар Чин омӯзиши таърихӣ барои тарбияи ватандӯстӣ дар шароити рақамикунонӣ истифода мешавад. Ҳамкорӣ бо Вазорати маориф ва илми ҷумҳурӣ барои дохил кардани омӯзиши маҷмаа ба барномаҳои мактабӣ, ташкили машғулиятҳои онлайн барои 5000 ҷавон солона ва мониторинги таъсир тавассути пурсишҳо амалӣ гардад.

Ин пешниҳодҳо имкон медиҳанд, ки Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар Душанбе на танҳо дар сатҳи миллӣ, балки дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун намунаи барҷастаи ҳифзи мерос ва тарбияи насли ҷавон шинохта шавад.

Воқеан ташаббуси Раиси Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар бунёди Маҷмааи эҳёи хотираи таърихӣ ва таҳкими ҳувияти миллӣ дар шаҳри Душанбе дар тарбияи ватандӯстӣ ва худшиносии насли ҷавон таъсири мусбат мегузорад. Он на танҳо ба татбиқи қонунгузории мамлакат равона шудааст, балки ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва ватандӯстии ҷавонон мусоидат мекунад.

Дониёр САНГИНЗОДА,
муовини директори Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

АКС: Мақомоти иҷроияи ҳокимияти давлатии шаҳри Душанбе/АМИТ «Ховар»