МАҚОМИ ЗАН-МОДАР ДАР АФКОРИ СИЁСИЮ ФАРҲАНГИИ ТАМАДДУНИ ОРИЁӢ. Эҳдо ба Рӯзи Модар

ДУШАНБЕ, 04.03. 2026 / АМИТ «Ховар» /. Нақши модарон дар тафаккури сиёсӣ ва фарҳангии мардуми ориёитабор инъикоси таъсири мураккаби меъёрҳои иҷтимоӣ, нақшҳои гендерӣ ва заминаҳои таърихӣ мебошад. Дар ҷомеаҳои қадим модар аксар вақт идеал буд ва ҳамчун рамзи пурқудрати занона хизмат мекард, ки ин омил  ҷойгоҳи занонро тақвият медод. Мақоми бисёрҷонибаи зан-модар дар матнҳои гуногуни таърихӣ ва ривоятҳои фарҳангӣ, ки ҳам эҳтиром ва ҳам маҳдудияти ба модарон гузоштаро нишон медиҳанд, возеҳ инъикос ёфтааст. Ҷойгоҳи модар дар афкори сиёсӣ ва фарҳангии мардуми ориёӣ мавзуи бисёр муҳим аст, ки давоми  таърих боиси ҷалби диққати муаррихон ва фарҳангшиносони ҷаҳон гардидааст. Дар фарҳанги ориёӣ, ки асосан марбут ба халқҳои тоҷик, форс, ҳинд ва дигар давлатҳои ориёитабор аст, модар мавқеи олӣ ва муқаддас дорад. Давоми таърих модар ба сифати шоҳи хонавода, симои таълимоти ахлоқӣ ва роҳнамо дар тарбияи наслҳо эҳтиром ва арҷгузорӣ мешуд.

Мувофиқи сарчашмаҳои таърихии мавҷуда, қавмҳои қадимаи ориёӣ чунон ки дар матнҳои бунёдӣ ва анъанаҳои адабии онҳо низ инъикос ёфтаанд, ба занон нақшҳои хеле муҳим дода буданд. Дар ҷомеаҳои қадимии ориёӣ, занон аз ҳуқуқҳои моликияти худ огоҳии возеҳ доштанд ва аз ҷиҳати қонунӣ ҳам қодир ба идоракунии захираҳои иқтисодӣ эътироф мешуданд. Мероси фарҳангии халқҳои ориёӣ, ки дар манбаъҳо, ба монанди китоби «Авасто» ва манбаъҳои давраи Ҳахоманишиён сабт шудаанд, нишон медиҳад, ки занон аз ҳимояи расмии ҳуқуқӣ дар робита ба моликияти амвол баҳра мебурданд. Муҳаққиқ Р. У Прадас  дар китобаш «Сиёсати Риг-Веда ва Пас аз Риг» мавқеи модарону занонро дар амалияҳои иҷтимоӣ ва динӣ  таъкид кардааст. Дар китоби Ригведо ва сиёсати ведӣ нишон дода шудааст, ки занон вазифаҳои муҳими иҷтимоӣ дошта, бо чаҳорчӯбаҳои сиёсӣ ва фарҳангии ориёиҳои ведӣ алоқаманд буданд. Таҳлил нишон медиҳад, ки ҷойгоҳи занон дар масъалагузории сиёсӣ низ холӣ набуд, нақши онҳо, аз ҷумла модарон ба шаклигирии васеътари ҳаёти иҷтимоӣ-сиёсӣ мусоидат мекард. Ин мавқеъгирии ориётаборҳо аз низомҳои патриархалии баъдӣ, ки мустақилияти иқтисодии занонро ба таври шадид маҳдуд мекарданд, ба таври қатъӣ фарқ мекунад.

Яке аз муҳаққиқони таъриху тамаддуни ориёиҳо Герман Беннингхофф дар асараш гуфтааст, ки занон дар ҷомеаҳои ориёии пеш аз ислом танҳо ба корҳои хонаводагӣ маҳдуд намешуданд, балки дар ҳаёти ҷамъиятӣ фаъолона иштирок мекарданд. Онҳо дар соҳаҳои иҷтимоӣ ва сиёсӣ баробар бо мардон фаъолият доштанд ва ин нишон медиҳад, ки модарӣ яке аз нақшҳо дар байни чанд нақш буд, на маҳдудияти муайянкунандаи иштироки онҳо дар корҳои ҷамъиятӣ.  Анъанаи адабиву фарҳангӣ далелҳои ин мақоми баландро нигоҳ медорад. «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ, ки мероси бузурги фарҳангиву адабии ориёиҳо аст, мақоми баланди иҷтимоӣ ва ҳуқуқии ба занон додашударо ба таври возеҳ инъикос мекунад. Ин нишон медиҳад, ки манбаи фарҳангиву таърихӣ на танҳо қобилияти офаринандагии занон, балки имконияти қаҳрамонӣ ва дастовардҳои барҷастаро низ фаъолона инъикос мекард.

Фарҳангшиносони ҷаҳонӣ бар онанд, дар ҳоле, ки назарҳои анъанавӣ, аз ҷумла ислом занро ба итоаткорӣ таъкид мекунад, идеологияи ориёиҳо қудрати зан-модарро ҳамчун манбаи қувват ва ҳувияти фарҳангӣ афзоиш медиҳад. Дар китоби муқаддаси Рамаяна нақши зан-модар ҳамчун қувваи бузурги идоракунанда, ки дар симои Сито аён мешавад, мавҷуд аст, ки худ нишони эҳтиром ва қоил шудан ба мақоми занон дар тафаккури мардумони ориёитабор аст. Яъне Сита, ки як персонажи асосии Рамаяна мебошад, рамзи барҷастаи вафо, адолат ва ваҳдати оилавӣ мебошад. Сита дар таърихи Ҳинд ҳамчун шахсияти қавӣ ва нақши муҳим дар сиёсат ва афкори иҷтимоии он замон маъруф аст. Герман Беннингхофф таъкид мекунад, ки омӯхтани таърихи ориёиҳо нишон медиҳад, ки ҷамъияти ориёӣ бисёр рушди баланди фарҳангӣ дошт ва онҳо ба шаклҳои зӯроварии ҳокимият, ки дигар қавмҳо роиҷ буд, эҳтиёҷ надоштанд. Далелҳои таърихӣ дар ҷомеаҳои ориёӣ аксар вақт модаронро ҳамчун шахсиятҳои таъсиргузор дар арсаи сиёсӣ тасвир мекунанд, ки сарнавишти писарон ва духтарони онҳоро муайян мекунанд. Ин овардаҳо таъсири мутақобил ва  мураккаби байни модарӣ ва қудрати сиёсиро нишон медиҳанд, ки чӣ гуна шахсияти модар метавонад вазъи мавҷударо ҳам дастгирӣ кунад ва ҳам ба он муқобилат намояд. Павлин Смитт дар асари худ «Таърихи занон дар Ғарб» ба муқоиса бо ҷойгоҳи занон дар афкори фарҳангии мардум ориёиҳо ишора карда, овардааст, ки  ба ҳамин монанд дар сарзамини Юнон модарони чеҳраҳои сиёсӣ аксар вақт ҳамчун шахсиятҳои муҳим дар ташаккули самтҳои сиёсии писаронашон тасвир мешуданд ва нақши онҳоро дар ривоятҳои шаҷарашиносӣ ва тахассуси иҷтимоӣ таъкид мекарданд.

Дар давраи Шоҳи Сосонӣ (224–651 м.и.) занон дар ҳаёти сиёсӣ ва иҷтимоии сарзаминашон нақши муҳим доштанд. Масалан, Шоҳбону духтари Яздугирди III дар таърих ҳамчун як шахсияти бузург ва як роҳбари маъруфи сиёсии сарзамини худ шинохта шуда буд. Ӯ ба шоҳ Исфанварди Сосонӣ кумак кард ва ҳатто баъди шикасти Сосониён дар ҷангҳо нақши муҳимро бар дӯш гирифт. Шоҳбону дар таърих аз худ паёми пурқувват аз мақоми сиёсӣ ва динӣ барои занон гузошт. Гарчанде баъзе муҳаққиқон таърихи шахсияти Шоҳбонуро мавриди баҳс қарор медиҳанд, аммо нақши ӯ дар зеҳнияти таърихии форсизабонон ва ташаккули худшиносии фарҳангӣ ҳамчун образи зани шуҷоъ ва сиёсатмадор таъсиргузор будааст.

Файласуфи фаронсавӣ Жозеф Артюр, ки дар пажуҳиши наслҳо ва равшан кардани масъалаҳои наслӣ шуҳрат дошт, дар асари машҳури худ «Таҷриба аз нобаробарии нажодҳо» мақоми зан- модарро дар афкори мардуми ориёӣ ба сифати сутуни асосии оила ва насл таъкид мекунад. Вай муътақид аст, ки барои мардуми ориёӣ зан, аввал ва пеш аз ҳама, модар, манбаи насли тоза дар оила буда, мақоми баланди маънавӣ ва фарҳангӣ дорад. Ба таъбири Жозеф Артюр, модарӣ нақши калидӣ дар тақвияти ҳаёти сиёсӣ ва баланд намудани мақоми фарзандон дар ҷамъиятро низ дорад. Ӯ ҳамзамон таъкид мекунад, ки  модар дар идеологияи  ориёинажодҳо чун чеҳраи муҳим дар рушди раванди сиёсиву фарҳангӣ, ҳамзамон эҳёкунандаи насли пок истифода мешавад. Вай бовар дошт, ки маҳз  занон ва модарҳо ҳастанд, ки насли тозаи ориёиро ҳифз ва тақвият медиҳанд. Ҳамин тавр, Жозеф Артюр ва пайравонаш нақши модарро дар идеологияи ориёинажодҳо на танҳо ҳамчун нигаҳдори оила, балки ҳамчун нишони қудрат ва ҳамгироӣ низ муайян мекунанд.

Дар афкори бостонии ориёӣ модар ва нақши ӯ дар тарбияи фарзандон ва мустаҳкам намудани асосҳои иҷтимоиву фарҳангӣ хеле муҳим ба назар мерасад. Масалан, дар китоби муқаддаси зардуштиён  «Авесто» шахсияти модар ҳамчун неруи муқаддас ва муҳими хонавода ва ҷомеа тасвир ёфтааст. Вай барои фарзандон роҳнамои ахлоқӣ ва чеҳраи муқаддас маҳсуб мешуд. Модарон дар таърих на танҳо дар хонавода, балки дар ҳаёти сиёсиву иҷтимоии ҷомеа низ мавқеи муҳим доштанд. Вақте ки дар давлатҳои ориёӣ  авзои сиёсӣ мураккаб буд, модарону занон дар равандҳои иҷтимоӣ ва сиёсии мамлакатҳо нақши муҳим дошта, бо амалҳои  стратегӣ ва бохирадона, ки ба манфиати ҷомеа ва давлат буд, ба пояи беҳбуди миллӣ кумак мекарданд. Модарони ориёӣ дар фарҳанг ва таърихҳои сиёсӣ ёвари муътамад дар тарбияи сиёсӣ ва ахлоқии фарзандон буданд. Онҳо тамоми талоши худро ба таълиму тарбия ва инкишофи наслҳо медоданд, ки манфиатҳои миллӣ ва қадр кардани арзишҳои миллӣ дар онҳо ташаккул ёбад. Чеҳраҳои муҳими таърихиву сиёсии давлатҳои ориёӣ, ки арзиши  модар ва нақши ӯро ба таври амиқ дарк мекарданд, на танҳо ба ҷустуҷӯи истиқлоли миллӣ раҳнамун мешуданд, балки ба тарбия ва таълимоти дурусти фарзандон ҳам диққати хос медоданд. Дар маҷмуъ, модар дар таърихи тамаддуни ориёӣ ҳамчун симои муҳим бо аҳамияти амиқ дар ҷараёни тарбияи сиёсиву фарҳангӣ ва дар рушду барқарорсозии ҷомеа нақш бозидааст. Аҳамияти модарӣ дар идеологияҳои марбут ба ориёӣ дар заминаҳои таърихӣ, аз ҷомеаҳои қадим то ҳаракатҳои сиёсии муосир ба таври назаррас фарқ мекунад.

Нақши зан-модар аз вазифаи эътирофшудаи иҷтимоӣ дар ҷомеаҳои қадимии ориёӣ то ба идеологияи сиёсии ислоҳшуда дар ҳаракатҳои гуногуни муосир мубаддал гашт. Дар замони муосир, махсусан дар даврони истиқлолияти ҷумҳурӣ анъанаҳои посдории мақоми зан-модар дар ҷомеа, ки аз гузаштагони мо мерос мондаанд, боз ҳам мустаҳкамтар гардид. Азбаски тоҷикон наслҳои мустақими ориёиҳо ҳастанд, бешубҳа, ин равандро ҳанӯз ҳам давом дода истодаанд. Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста  мақому манзалати баланди зан-модарро дар ҷомеа таъкид менамоянд. Дар моддаи 17-Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон баробарҳуқуқии занону мардон пурра кафолат дода мешавад. Яке аз фармонҳои муҳиме, ки Президенти ҷумҳурӣ 3 декабри соли 1999 «Дар бораи тадбирҳои баланд бардоштани мақоми зан дар ҷомеа» имзо намуданд, дар таъмини иштироки васеи занон дар ҳаёти ҷамъиятӣ ва идоракунии давлат нақши муҳим бозид. Аз ҷониби Сарвари давлат дар робита ба мақоми зан-модар ва бузургдошти он силсилақонуну қарорҳо қабул ва тасдиқ гардидаанд.

Гулҳаё МАДИМАРОВА,
ходими пешбари илмии шуъбаи Аврупои
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»