ИСТИҚЛОЛИ ДАВЛАТӢ: АЗ ИМТИҲОНИ ТАЪРИХ ТО УФУҚҲОИ РУШДИ МИЛЛӢ. Андешаҳои академик Фарҳод Раҳимӣ дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 09.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Соли 2026 барои давлат ва миллати мо соли таърихист, зеро имсол Истиқлоли давлатии мо 35-сола мешавад. Сию панҷ соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон фақат як фосилаи тақвимӣ ё маҷмуи санаҳои ҷашнӣ нест. Ин давра, пеш аз ҳама, як марҳалаи томи сарнавиштсоз дар таърихи навини миллати тоҷик аст, ки дар он масъалаи ҳастии давлат, бақои миллат, сулҳу амният, эҳёи иқтисод, бунёди инфрасохтор, ташаккули худшиносии миллӣ ва ҷойгоҳи Тоҷикистон дар низоми муносибатҳои байналмилалӣ дар ҳамбастагӣ ҳал гардидааст. Аз нигоҳи фалсафаи сиёсӣ истиқлолият танҳо раҳоӣ аз тобеияти беруна нест; он қобилияти миллат барои мустақилона муайян кардани роҳи рушди худ, ҳифзи манфиатҳои миллӣ, сохтани институтҳои давлатдорӣ ва ба уҳда гирифтани масъулияти таърихӣ дар назди наслҳои оянда мебошад. Аз ҳамин ҷост, ки арзиши истиқлолият на танҳо дар лаҳзаи ба даст омадани он, балки дар он зоҳир мешавад, ки давлат давоми вақт то чӣ андоза метавонад озодии сиёсиро ба суботи иҷтимоӣ, пешрафти иқтисодӣ, амнияти миллӣ ва имконияти воқеии зиндагии шаҳрвандон табдил диҳад.

— Тоҷикистон ба истиқлолият дар шароити ниҳоят мураккаби охири солҳои ҳаштодум ва ибтидои солҳои навадуми асри гузашта ворид шуд. Низоми шуравӣ дар марҳалаи поёнии худ бо буҳрони амиқи сиёсӣ, иқтисодӣ ва идеологӣ рӯ ба рӯ гардида буд. Робитаҳои иқтисодии байниҷумҳуриявӣ заиф мешуданд, механизмҳои идораи мутамарказ самаранокии пешинаи худро аз даст медоданд, камбуди молу маҳсулот, бекорӣ ва ноустувории иҷтимоӣ бештар эҳсос мегардид. Тоҷикистон, ки иқтисоди он дар доираи тақсимоти умумииттифоқии меҳнат ташаккул ёфта, аз интиқоли молиявӣ ва робитаҳои истеҳсолии берунӣ вобастагии зиёд дошт, пас аз пошхӯрии Иттиҳоди Шуравӣ бо зарурати тақрибан аз нав сохтани низоми молиявӣ, идорӣ, ҳуқуқӣ, мудофиавӣ ва сиёсати хориҷии худ рӯ ба рӯ шуд. Ин ҳолати нодири таърихӣ буд: истиқлолият ба ҷомеа озодии ҳуқуқӣ мебахшид, вале ҳамзамон тамоми масъулияти идора кардани давлат, таъмини амният ва ҳалли мушкилоти иҷтимоиро низ бар дӯши худи давлат ва ҷомеа мегузошт.

9 сентябри соли 1991 Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлолияти давлатии ҷумҳуриро эълон кард. Ин сана дар маводи расмии Созмони Милали Муттаҳид низ ҳамчун рӯзи эълони Тоҷикистон ба сифати давлати мустақил сабт шудааст.  Ба ин тартиб, дар интиҳои асри XX миллати тоҷик имкони таърихии бунёди давлатдории миллии муосири худро ба даст овард. Аммо таърих нишон дод, ки эълони истиқлол ҳанӯз маънои ба анҷом расидани давлатсозиро надорад. Баръакс, аз ҳамон рӯз имтиҳони воқеии соҳибистиқлолӣ оғоз ёфт: таъсиси сохторҳои давлатӣ, ҳифзи сарҳад, ташкили қувваҳои мусаллаҳ, гузариш ба иқтисоди бозорӣ, қабул ва татбиқи қонунҳои миллӣ ва муҳимтар аз ҳама — нигоҳ доштани ягонагии ҷомеа.

Дар марҳалаи аввал ин вазифаҳо дар заминаи буҳрони шадиди иҷтимоиву сиёсӣ иҷро мешуданд. Ихтилофҳои сиёсӣ, минтақавӣ ва идеологӣ, заъфи институтҳои навтаъсис ва афзоиши муқовимати мусаллаҳона соли 1992 мамлакатро ба ҷанги шаҳрвандӣ кашиданд. Ҳаҷми фоҷиа аз он дарак медиҳад, ки он танҳо баҳси байни неруҳои сиёсӣ набуд, балки ба хатари воқеии аз байн рафтани давлатдорӣ ва пароканда шудани ҷомеа табдил ёфта буд. Тибқи арзёбии Созмони Милали Муттаҳид, то миёнаи соли 1993 дар давлате, ки он замон камтар аз шаш миллион аҳолӣ дошт, тақрибан 50 ҳазор нафар, асосан шаҳрвандони осоишта ҳалок шуда, тақрибан 600 ҳазор нафар дар дохили мамлакат маҷбуран ҷойи зисти худро тарк карда буданд ва боз тақрибан 60 ҳазор нафар ба Афғонистон гузашта буданд.

Мувофиқи дигар маълумот, то ба охир расидани ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ зиёда аз 150 ҳазор шаҳрванди мамлакат қурбони ин ҷанг шуда, зиёда аз як миллион нафар тарки ватан намуда, гуреза шуданд. Инчунин Бонки ҷаҳонӣ низ дар санадҳои барқарорсозии баъдиҷангӣ харобшавии роҳҳо, пулҳо, мактабҳо, муассисаҳои тандурустӣ, шабакаҳои обу барқ ва дигар зерсохторҳои ҳаётан муҳимро ҳамчун яке аз оқибатҳои сангини низоъ таъкид кардааст.

Дар марҳалаи аввал ин вазифаҳо дар заминаи буҳрони шадиди иҷтимоиву сиёсӣ иҷро мешуданд. Ихтилофҳои сиёсӣ, минтақавӣ ва идеологӣ, заъфи институтҳои навтаъсис ва афзоиши муқовимати мусаллаҳона соли 1992 ҷумҳуриро ба ҷанги шаҳрвандӣ кашиданд. Ҳаҷми фоҷиа аз он дарак медиҳад, ки он танҳо баҳси байни неруҳои сиёсӣ набуд, балки ба хатари воқеии аз байн рафтани давлатдорӣ, пароканда шудани ҷомеа ва аз даст рафтани дастовардҳои нахустини истиқлолият табдил ёфта буд. Дар ҳамин вазъияти ниҳоят ҳассос ва тақдирсоз Иҷлосияи XVI Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки моҳи ноябри соли 1992 баргузор гардид, дар таърихи давлатдории навини тоҷикон ба марҳалаи гардишӣ табдил ёфт. 19 ноябри соли 1992 дар ҳамин иҷлосия фарзанди фарзонаи миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон Раиси Шурои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон интихоб гардиданд ва дар шароите зимоми роҳбарии давлатро ба уҳда гирифтанд, ки давлат амалан дар остонаи фурӯпошии сиёсӣ ва иҷтимоӣ қарор дошт. Роҳбари тозаинтихоби давлат фаъолияти худро бо паёми умедбахши «Ман ба шумо сулҳ меорам!» оғоз намуданд. Паёме, ки дар он рӯзҳои пурфоҷиа барои мардуми аз ҷанг хаставу нигарон на танҳо як шиори сиёсӣ, балки нидои умед ба бақои давлат, бозгашти оромӣ ва ояндаи осоишта буд.  Минбаъд ин иродаи сиёсӣ дар талошҳои пайваста барои қатъи ҷанг, музокироти байни тоҷикон, баргардонидани гурезаҳо, барқарор намудани фаъолияти сохторҳои давлатӣ ва расидан ба сулҳу ризоияти миллӣ таҷассуми амалӣ пайдо кард. Аз ҳамин нуқтаи назар, Иҷлосияи XVI на танҳо масъалаи интихоби роҳбарияти нави давлатро ҳал намуд, балки самти минбаъдаи ҳифзи сохти конститутсионӣ, барқарорсозии ҳокимияти давлатӣ, ҳифзи якпорчагии ҷумҳурӣ ва ҷустуҷӯи роҳи сулҳро муайян сохт. Дастовардҳои калидии минбаъдаи Тоҷикистон — аз истиқрори сулҳу ваҳдати миллӣ ва таҳкими институтҳои давлатдорӣ то барқарорсозии баъдиҷангӣ, бунёди инфрасохтори стратегӣ, татбиқи ҳадафҳои миллӣ, корҳои азими созандагиву ободонӣ ва боло рафтани нуфузу эътибори байналмилалии мамлакат дар таърихи навини мамлакат бо фаъолияти сиёсиву давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайванди ногусастанӣ пайдо кардаанд.

Дар ибтидои фаъолияти Роҳбари давлат масъалаи асосӣ ин хотима бахшидан ба ҷанги таҳмилии шаҳрвандӣ буд.  Аз ин ҷост, ки масъалаи гуфтушунид бо мухолифин, ба роҳ мондани музокирот ва дарёфти роҳи сулҳу ваҳдат масъалаи асосии вақт буд. Ҳамин тавр, аз соли 1994 музокироти байни тоҷикон таҳти мусоидати Созмони Милали Муттаҳид ба марҳалаи системавӣ ворид гардид. Гуфтушунидҳо дар шаҳрҳои гуногун — аз Москва ва Теҳрон то Ашқободу Алмато, Бишкеку Кобул ва дигар марказҳо идома ёфтанд. Дар ин раванд Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, Иттиҳоди неруҳои оппозитсиони тоҷик, намояндагони ҷомеа, Созмони Милали Муттаҳид ва давлатҳои кафил иштирок доштанд. Нақши Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ташаккули иродаи сиёсӣ барои қатъи ҷанг, баргардонидани гурезаҳо, барқарор намудани идораи давлатӣ ва пешбурди раванди сулҳ дар таърихи сиёсии давлат мақоми калидӣ пайдо кард. Ҳамзамон аз диди илмии раванди сулҳ, аҳаммияти созиши тоҷикон маҳз дар он аст, ки сулҳ аз тариқи гуфтушунид, гузаштҳои мутақобил ва шинохти манфиати олии давлату миллат ба даст омад. 27 июни соли 1997 дар Москва Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Пойгоҳи ҳуҷҷатҳои сулҳи Созмони Милали Муттаҳид ин санадро ҳамчун натиҷаи маҷмуи протоколҳо ва созишҳое сабт мекунад, ки аз соли 1995 то соли 1997 масъалаҳои сиёсӣ, низомӣ, гурезаҳо, Комиссияи оштии миллӣ ва кафолатҳои татбиқи сулҳро фаро гирифта буданд.

Аз ҳамин ҷост, ки 27 июни соли 1997 дар хотираи таърихии ҷомеа на танҳо рӯзи анҷоми як низои мусаллаҳона, балки оғози марҳалаи нави давлатсозӣ гардид. Сулҳ ба ҷумҳурӣ имконият дод, ки неру ва захираҳои худро аз муқовимати дохилӣ ба барқарорсозӣ, рушди иқтисодӣ ва бунёди институтҳо равона созад. Ваҳдати миллӣ дар ин маъно танҳо шиори сиёсӣ нест, он механизми иҷтимоиест, ки ба ҷомеа имкон медиҳад ихтилофҳои худро дар доираи қонун ва муколама ҳал кунад. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон нишон дод, ки ваҳдат маънои яксонандешӣ надорад; маънои аслии он дар шинохти манфиати умумимиллӣ ва ҳифзи давлат ҳамчун хонаи муштараки ҳамаи шаҳрвандон аст. Дар яке аз суханрониҳо бахшида ба Рӯзи Ваҳдати миллӣ таъкид шудааст, ки Созишномаи 27 июни соли 1997  «оғози ҳамдигарфаҳмиву сарҷамъӣ» гардид.

Дар ҳамин давраи сарнавиштсоз пояҳои ҳуқуқии давлатдории нав низ ташаккул ёфтанд. 6 ноябри соли 1994 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон бо роҳи раъйпурсии умумихалқӣ қабул гардид. Моддаи якуми он меъёри бунёдии низоми сиёсиро чунин муайян мекунад: «Ҷумҳурии Тоҷикистон давлати соҳибихтиёр, демократӣ, ҳуқуқбунёд, дунявӣ ва ягона мебошад». Арзиши ин формула дар он аст, ки соҳибихтиёрӣ дар он бо ҳуқуқбунёдӣ, дунявият ва ягонагии давлат пайваст шудааст. Яъне истиқлолият на танҳо ҳаққи давлат барои сиёсати мустақил, балки вазифаи он барои эҷоди низоми қонунӣ, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳо ва таъмини ягонагии фазои сиёсиву ҳуқуқии ҷумҳурӣ мебошад.

Пас аз сулҳ Тоҷикистон ба марҳалаи барқарорсозии баъдиҷангӣ ворид шуд. Дар он солҳо масъалаи рушди дарозмуддат ҳанӯз аз эҳёи одитарин зерсохторҳо оғоз мешуд: таъмири роҳу пул, барқарор кардани мактаб ва беморхона, аз нав ба кор даровардани шабакаҳои обу барқ, дастгирии кишоварзӣ ва барқарор намудани идоракунии маҳаллӣ. Бонки ҷаҳонӣ, ки аз соли 1993 бо Тоҷикистон ҳамкорӣ мекунад, дар ҷамъбасти фаъолияти худ қайд кардааст, ки баъди ҷанги шаҳрвандӣ барномаҳои аввалини он маҳз ба барқарор намудани инфрасохтори муҳим, эҳёи кишоварзӣ, таъсиси ҷойи кор, сохтмону таъмири мактабҳо, марказҳои тиббӣ, низомҳои обтаъминкунӣ ва беҳтар кардани шароити зиндагӣ равона шуда буданд. Ҳамин манбаъ нишон медиҳад, ки дар солҳои 2000–2013 рушди миёнаи солонаи иқтисод тақрибан 7–8 фоизро ташкил дода, сатҳи камбизоатӣ аз 81 фоизи соли 1999 то 36 фоиз дар соли 2012 коҳиш ёфтааст.

Ин тағйирот танҳо натиҷаи афзоиши нишондиҳандаҳои макроиқтисодӣ набуд. Маънои иҷтимоии барқарорсозӣ дар он буд, ки баъди солҳои ҷанг дар ҷомеа эҳсоси «оянда доштан» дубора шакл гирифт. Ҳар мактаби нав ё барқароршуда, ҳар километр роҳ, ҳар хати интиқоли барқ ва ҳар маркази тиббӣ дар асл на танҳо объекти хоҷагӣ, балки нишонаи бозгашти давлат ба вазифаи асосии худ — фароҳам овардани шароити зиндагии осоишта ва рушд буд. Аз диди фалсафаи давлатдорӣ, сулҳ вақте ба арзиши пойдор табдил меёбад, ки шаҳрванд натиҷаи онро дар зиндагии ҳаррӯзаи худ эҳсос намояд.

Бо гузашти марҳалаи барқарорсозии фаврӣ, Тоҷикистон ба сиёсати ҳадафҳои стратегии дарозмуддат гузашт. Дар санадҳо ва паёмҳои давлатӣ таъмини истиқлолияти энергетикӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ ва табдил додани ҷумҳурӣ ба қаламрави транзитӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ ва саноатикунонии босуръат ҳамчун самтҳои калидии рушди миллӣ муайян шудаанд. Мантиқи ин ҳадафҳо ба хусусиятҳои худи ҷумҳурӣ вобаста аст. Барои давлати кӯҳистон ва маҳсур дар хушкӣ роҳ ва нақб масъалаи танҳо нақлиётӣ нест; он масъалаи ягонагии бозори миллӣ, ҳаракати озоди шаҳрвандон, дастрасӣ ба хизматрасонӣ ва рақобатпазирии иқтисод аст. Барои давлате, ки дорои захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ мебошад, неруи барқ низ танҳо як маҳсулот нест; он омили саноат, технология, ҷойи кор ва амнияти иқтисодӣ мебошад.

Дар солҳои истиқлол шабакаи нақлиётии мамлакат ба таври назаррас тағйир ёфт. Роҳҳои Душанбе–Хуҷанд–Чаноқ, Душанбе–Турсунзода, Айнӣ–Панҷакент, Душанбе–Бохтар, Восеъ–Ховалинг, қитъаҳои роҳҳои Бадахшон ва водии Рашт, нақбҳои Истиқлол, Шаҳристон, Шаршар ва дигар иншоотҳо пайвастагии минтақаҳоро беҳтар карданд. Бонки Осиёии Рушд дар арзёбиҳои худ таъкид мекунад, ки Тоҷикистон ҳамчун ҷумҳурии кӯҳистонӣ ва маҳсур дар хушкӣ аз долонҳои нақлиётӣ барои рушди савдо, сармоягузорӣ, шуғл ва коҳиши камбизоатӣ вобастагии зиёд дорад. Ин ниҳод аз ҷумла навсозии роҳҳои Обигарм–Нуробод, Душанбе–Бохтар, Айнӣ–Панҷакент, Душанбе–Турсунзода ва Восеъ–Ховалингро аз натиҷаҳои муҳими ҳамкории инфрасохторӣ ном мебарад. Моҳи августи соли 2025 роҳи байналмилалии Обигарм–Нуробод бо се нақби нав ба истифода дода шуд. Тибқи маълумоти расмӣ, ин се нақб масири сафарро 24 километр кӯтоҳ карда, ҳаракати нақлиётро дар ин самт устувортар месозанд.

Агар ба ин раванд аз сатҳи рамзӣ назар кунем, роҳҳо ҷуғрофияи сиёсӣ ва иқтисодии давлатро аз нав месозанд. Кӯҳистон, ки дар тӯли таърих метавонад монеаи иртибот бошад, бо роҳ ва нақб ба фазои пайвастагӣ табдил меёбад. Пул дар болои рӯд танҳо ду соҳилро ба ҳам намепайвандад; он бозорҳо, оилаҳо, фарҳангҳо ва манфиатҳои иқтисодиро пайваст мекунад. Бинобар ин, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ яке аз равшантарин мисолҳои он аст, ки чӣ гуна соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ тадриҷан ба соҳибихтиёрии амалӣ табдил меёбад.

Ҳамин мантиқ дар соҳаи энергетика низ дида мешавад. Тоҷикистон дорои иқтидори назарраси гидроэнергетикӣ аст ва истифодаи самараноки он барои таъмини аҳолӣ, рушди саноат ва густариши ҳамкории минтақавӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар ин замина яке аз бузургтарин лоиҳаҳои миллӣ ба шумор меравад. Бонки ҷаҳонӣ 17 декабри соли 2024 барои марҳалаи аввали барномаи дастгирии анҷоми сохтмони неругоҳ гранти 350 миллион долларии Ассотсиатсияи байналмилалии рушдро тасдиқ кард ва иқтидори лоиҳавии неругоҳро 3780 мегаватт нишон медиҳад.  Аҳаммияти чунин лоиҳа танҳо дар истеҳсоли неру нест: он метавонад ба рушди саноат, кам кардани маҳдудиятҳои мавсимии барқ ва густариши бозори минтақавии неру мусоидат кунад. Дар айни замон, ҳар лоиҳаи бузурги энергетикӣ талаб мекунад, ки масъалаҳои амнияти техникӣ, муҳити зист, кӯчонидани аҳолӣ ва шаффофияти молиявӣ бо меъёрҳои баланд ҳал шаванд; худи Бонки ҷаҳонӣ низ чунин назорат ва талаботро қисми сохтори маблағгузории неругоҳи «Роғун» қарор додааст.

Дар баробари роҳу неругоҳ, сохтмони иҷтимоӣ яке аз меъёрҳои асосии натиҷаи истиқлолият мебошад. Рушди шабакаи мактабҳо, муассисаҳои томактабӣ, донишгоҳҳо, беморхонаҳо, марказҳои саломатӣ, муассисаҳои фарҳангӣ ва варзишӣ имкониятҳои иҷтимоии ҷомеаро васеъ кард. Ин раванд махсусан дар солҳои омодагӣ ба 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ вусъат гирифт. Тибқи маълумоти ҷаласаи кории 3 апрели соли 2026, ки дар сомонаи расмии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон нашр шудааст, дар доираи омодагӣ ба ҷашни 35-солагӣ зиёда аз 30 ҳазор иншооти ҷашнӣ сохта ва ба истифода дода шудаанд. Қаблан дар паёми охири соли 2025 иброз гардида буд, ки аз 29 ҳазор иншооти дар нақша пешбинишуда 26 ҳазор ба истифода дода шуда, зиёда аз 70 фоизи онҳо бо саҳми соҳибкорон ва шаҳрвандон бунёд шудаанд. Ин рақамҳо, новобаста аз шакли моликият ё манбаи маблағгузорӣ, як падидаи муҳимро нишон медиҳанд: ободонӣ дар сатҳи маҳаллӣ тадриҷан аз вазифаи танҳо давлатӣ ба шакли ҳамкории давлат, соҳибкор ва ҷомеа табдил меёбад.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас, назари воқеан илмӣ ба 35 соли истиқлол бояд танҳо бо номбар кардани комёбиҳо маҳдуд нашавад. Қувваи давлат дар он аст, ки дар баробари натиҷаҳои мусбат мушкилоти ҳалталабро низ эътироф ва барои онҳо роҳи ҳал ҷустуҷӯ кунад. Бонки ҷаҳонӣ дар арзёбии кунунии худ нишон медиҳад, ки иқтисоди Тоҷикистон соли 2025 8,4 фоиз рушд кардааст ва сатҳи камбизоатӣ аз рӯи хатти миллии камбизоатӣ дар соли 2024 тақрибан 19,9 фоизро ташкил додааст.

Дар ҳамин замина саноатикунонии босуръат аҳаммияти хос мегирад. Саноат танҳо афзоиши шумораи корхонаҳо нест. Саноати муосир технологияи нав, стандартҳои сифат, неруи кории соҳибтахассус, пайванди илм бо истеҳсолот, логистикаи боэътимод ва бозори рақобатпазирро талаб мекунад. Агар Тоҷикистон мехоҳад дар асри рақобати технологӣ истиқлолияти иқтисодии худро амиқтар созад, бояд аз модели содаи истеъмол ва содироти ашёи хом ба модели эҷоди арзиши иловашуда гузарад. Коркарди ашёи хоми маҳаллӣ, саноати сабук ва хӯрокворӣ, металлургия, кимиё, дорусозӣ, энергетикаи сабз, технологияҳои иттилоотӣ ва иқтисоди рақамӣ метавонанд қисмҳои чунин гузариш бошанд. Аз ин дидгоҳ, саноатикунонӣ на танҳо ҳадафи иқтисодӣ, балки шакли нави таҳкими соҳибихтиёрӣ мебошад.

Яке аз самтҳое, ки Тоҷикистон дар он аз доираи масъалаҳои дохилӣ берун рафта, ба ташаккули рӯзномаи ҷаҳонӣ саҳм гузоштааст, дипломатияи об мебошад. Созмони Милали Муттаҳид дар маводи расмии худ нақши Тоҷикистонро дар пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалии вобаста ба об сабт кардааст: Соли байналмилалии оби тоза — 2003, Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» — 2005–2015, Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об — 2013 ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» — 2018–2028. Дар маводи Созмони Милали Муттаҳид махсус таъкид мешавад, ки пешниҳоди Тоҷикистон дар бораи даҳсолаи 2018-2028 аз ҷониби ҳамаи давлатҳои аъзо дастгирӣ гардидааст.  Ин ташаббусҳо ба сиёсати хориҷии Тоҷикистон як ихтисоси возеҳ доданд: пайвастани манфиати миллии ҷумҳурӣ- захираҳои обу пиряхҳо бо масъалаи умумисайёравии дастрасӣ ба об, рушди устувор ва амнияти иқлимӣ.

Дар марҳалаи баъдӣ ин дипломатия ба масъалаи ҳифзи пиряхҳо густариш ёфт. Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо қатъномаи A/RES/77/158 соли 2025-ро Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо эълон кард ва аз соли 2025 21 март ҳамчун Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо таҷлил мешавад ва дар худи қатънома баргузории конфронси байналмилалӣ оид ба ҳифзи пиряхҳо дар Тоҷикистон низ пешбинӣ шудааст.  Моҳи майи соли 2025 чунин Конфронси байналмилалии сатҳи баланд дар Душанбе баргузор шуд ва дар суханронии ифтитоҳии муовини Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид аз нақши Тоҷикистон дар пешбурди масъалаи ҳифзи пиряхҳо махсус ёдоварӣ гардид.  Ин ҷо низ мантиқи сиёсати хориҷӣ равшан аст: давлате, ки таъсири тағйирёбии иқлим ва обшавии пиряхҳоро бевосита эҳсос мекунад, таҷрибаи миллии худро ба мавзуи гуфтугӯи байналмилалӣ табдил медиҳад.

Дар идомаи ҳамин сиёсати ташаббускорона, ки масъалаҳои дорои аҳаммияти миллиро бо масъалаҳои сарнавиштсози башар пайванд медиҳад, ташаббуси навбатии Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба эълон намудани солҳои 2027–2036 ҳамчун «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» аҳаммияти махсуси сиёсӣ ва фалсафӣ касб мекунад. Ин пешниҳод аз ҷониби Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид ба миён гузошта шуда, 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид лоиҳаи қатънома таҳти унвони «International Decade of Strengthening of Peace for Future Generations, 2027–2036» қабул намуд ва тибқи сабти расмии ҷаласаи Маҷмаи Умумӣ, 153 давлат ба ҷонибдории он овоз дод.  Моҳияти ин ташаббус аз доираи як даҳсолаи рамзӣ хеле фаротар меравад: санад таҳкими сулҳ, рушди фарҳанги муколама ва мусолиҳа, пешгирии низоъҳо, тақвияти ҳамбастагии байни наслҳо ва ба назар гирифтани манфиату ниёзҳои наслҳои ояндаро дар раванди таҳия ва қабули қарорҳои сиёсӣ аз ҳадафҳои асосии худ мешуморад. Аз ин лиҳоз, ташаббуси Тоҷикистон дорои мантиқи амиқи таърихист: давлате, ки худ дар оғози истиқлол фоҷиаи ҷанги шаҳрвандиро аз сар гузаронд, арзиши сулҳро бо таҷрибаи талхи миллӣ дарк намуд, роҳи душвори музокира, оштии миллӣ ва барқарорсозии баъдиҷангиро тай кард, имрӯз ҳамин таҷрибаи таърихиро ба як ғояи фарогири байналмилалӣ табдил медиҳад. Ба ибораи дигар, агар дипломатияи об ва пиряхҳо аз таҷрибаи Тоҷикистон ҳамчун давлати дорои захираҳои бузурги обӣ ва осебпазир аз тағйирёбии иқлим сарчашма гирад, дипломатияи сулҳи Тоҷикистон аз хотираи таърихии ҷанг, арзиши ваҳдати миллӣ ва таҷрибаи нодири расидан аз муқовимат ба мусолиҳа реша мегирад. Аз ҳамин рӯ, ин ташаббусро метавон идомаи мантиқии фалсафаи сулҳҷӯёнаи давлатдории навини Тоҷикистон донист: сулҳ на танҳо набудани ҷанг, балки фарҳанги муносибат, масъулияти сиёсӣ, эҳтироми шаъну шарафи инсон, таҳаммулпазирӣ, адолат ва уҳдадории ахлоқии насли имрӯз дар назди наслҳои оянда мебошад. Дар санади Созмони Милали Муттаҳид низ махсус таъкид шудааст, ки таҷрибаи давлатҳо ва миллатҳо дар самти муколама, мусолиҳа, ваҳдати миллӣ, таҳкими эътимод ва барқарорсозии баъдинизоӣ метавонад барои ҷомеаҳои дигар манбаи сабақ ва илҳом бошад. Ҳукумати Тоҷикистон эълон кардааст, ки соли 2027, дар остонаи 30-солагии Рӯзи Ваҳдати миллӣ дар Душанбе дар ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид ва давлатҳои шарик Конфронси байналмилалии сатҳи баланд барои оғози татбиқи ин даҳсола баргузор хоҳад шуд. Ҳамин тавр, ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» боз як намунаи он аст, ки Тоҷикистон таҷриба ва арзишҳои миллии худро ба забони масъулияти умумисайёравӣ тарҷума мекунад: сулҳе, ки замоне барои миллати тоҷик масъалаи бақои давлат буд, имрӯз аз минбари Созмони Милали Муттаҳид ҳамчун амонати башарӣ барои наслҳои оянда пешниҳод мегардад.

Маҳз чунин ташаббусҳо яке аз меъёрҳои воқеии боло рафтани обрӯву эътибори байналмилалии давлат мебошанд. Эътибори байналмилалӣ танҳо бо теъдоди сафарҳо, мулоқотҳо ё маросими дипломатӣ чен намешавад. Он вақте устувор мегардад, ки мамлакат тавонад масъалаеро ба рӯзномаи созмонҳои байналмилалӣ ворид созад, шариконро гирди он муттаҳид намояд ва барои ҳалли масъалаи умумӣ саҳми фикрӣ ва сиёсӣ пешниҳод кунад. Дар ин маъно, ташаббусҳои обу пиряхҳо, баргузории конфронсҳои сатҳи баланд дар Душанбе, ҳамкорӣ бо Созмони Милали Муттаҳид ва ниҳодҳои молиявии байналмилалӣ ва иштироки фаъол дар равандҳои минтақавӣ нишон медиҳанд, ки Тоҷикистон аз мавқеи давлати баъдинизоӣ тадриҷан ба мавқеи давлати ташаббускор дар як қатор масъалаҳои ҷаҳонӣ гузашт.

Дар маркази ин тағйирот нақши роҳбарии сиёсӣ низ қарор дорад. Дар давраи истиқлол Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар сиёсатҳои давлатӣ ба масъалаҳои сулҳу ваҳдат, таҳкими институтҳои давлатдорӣ, сохтмони роҳу неругоҳҳо, ҳадафҳои стратегии миллӣ ва ташаббусҳои байналмилалии обу иқлим пайваста аҳаммияти аввалиндараҷа доданд.

35 соли Истиқлол ҳамзамон имкон медиҳад, ки мо ба моҳияти худи мафҳуми «пешрафт» аз нав назар кунем. Пешрафт танҳо зиёд шудани шумораи иншоот ё ҳаҷми маҳсулот нест. Пешрафти устувор он аст, ки иқтисод қобилияти эҷоди ҷойҳои корӣ дошта бошад; мактаб на танҳо бино, балки муҳити дониш ва тафаккури интиқодӣ бошад; беморхона на танҳо сохтмон, балки низоми дастрасу босифати ҳифзи саломатӣ бошад; роҳ на танҳо масир, балки василаи рушди минтақа бошад; технология на танҳо воридот, балки ба тадриҷ қобилияти миллӣ гардад. Яъне марҳалаи нав аз давлат талаб мекунад, ки аз «сохтани инфрасохтор» ба «сохтани сифати зиндагӣ ва қобилияти инсон» гузарад.

Ин масъала махсусан барои насли ҷавон муҳим аст. Аксари ҷавонони имрӯза ҷанги шаҳрвандиро надидаанд ва солҳои аввали буҳрони истиқлолро аз таҷрибаи шахсӣ намешиносанд. Барои онҳо истиқлолият ҳолати табиӣ менамояд. Ин, аз як тараф, дастоварди бузург аст: насли нав дар шароити сулҳ ба воя мерасад. Аз тарафи дигар, маҳз ҳамин ҳолат талаб мекунад, ки таърихи истиқлолият на танҳо бо суханони тантанавӣ, балки бо далел, таҳлил ва омӯзиши сабақҳои таърихӣ ба ҷавонон расонида шавад. Насле, ки арзиши сулҳро танҳо ҳамчун шиор мешиносад, метавонад осебпазир бошад; насле, ки сабабҳо ва оқибатҳои ҷанг, аҳаммияти давлат, қонун ва муколамаро дарк мекунад, сулҳро ҳамчун масъулияти шахсӣ ва шаҳрвандӣ ҳифз мекунад.

Дар асри XXI мафҳуми истиқлолият низ мазмуни васеътар пайдо мекунад. Имрӯз давлат метавонад аз назари ҳуқуқӣ соҳибистиқлол бошад, вале аз технология, энергетика, амнияти озуқаворӣ, инфрасохтори рақамӣ ё донишҳои стратегӣ вобастагии баланд дошта бошад. Аз ин рӯ, истиқлолияти замони муосир истиқлолияти зеҳнӣ ва технологиро низ тақозо мекунад. Барои Тоҷикистон рушди илмҳои дақиқ ва табиатшиносӣ, муҳандисӣ, зеҳни сунъӣ, технологияҳои иттилоотӣ, энергетикаи нав, идоракунии захираҳои об, иқлимшиносӣ ва технологияҳои саноатӣ бояд ба қисмати сиёсати дарозмуддати миллӣ табдил ёбад. Маҳз дониш метавонад захираҳои табииро ба сармояи иқтисодӣ ва сармояи иқтисодиро ба сифати зиндагии инсон табдил диҳад.

Ҳамин тавр, роҳи 35-солаи Тоҷикистонро метавон ба таври шартӣ ҳамчун гузариши пайдарпай аз чанд марҳала арзёбӣ кард: аз соҳибихтиёрии ҳуқуқӣ ба мубориза барои ҳифзи давлат; аз муқовимати дохилӣ ба сулҳ ва ризоияти миллӣ; аз барқарорсозии баъдиҷангӣ ба сохтмони инфрасохтор; аз инфрасохтор ба ҳадафҳои стратегии рушди иқтисодӣ; ва аз ҳалли масъалаҳои миллӣ ба пешниҳоди ташаббусҳои дорои аҳаммияти байналмилалӣ. Ин пайдарпайӣ муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки дастовардҳои имрӯз аз фазои холӣ пайдо нашудаанд; онҳо натиҷаи ҳалли пайдарпайи мушкилоте мебошанд, ки ҳар кадом дар марҳалаи худ масъалаи ҳаётӣ буд.

Аммо таърих танҳо барои ифтихор кардан аз гузашта нест; вазифаи асосии он фаҳмидани оянда мебошад. Агар дар солҳои навадум вазифаи аввалиндараҷа наҷоти давлат ва расидан ба сулҳ буд, агар дар оғози асри XXI барқарорсозии иқтисод ва пайваст намудани минтақаҳо вазифаи марказӣ гардид, пас дар даҳсолаҳои оянда сифати идоракунӣ, иқтисоди донишбунёд, рақобатпазирии саноат, таълими босифат, ҳифзи муҳити зист, мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим ва эҷоди имконият барои ҷавонон аҳаммияти боз ҳам бештар хоҳанд гирифт. Давлати қавии асри XXI на танҳо бо артиш ва инфрасохтор, балки бо донишгоҳҳои қавӣ, муҳаққиқони соҳибмактаб, муҳандисони эҷодкор, соҳибкорони навовар ва шаҳрвандони масъул шинохта мешавад.

Аз ин рӯ, 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ бояд на танҳо нуқтаи ҷамъбаст, балки нуқтаи андешаи стратегӣ бошад. Саволи асосӣ ин нест, ки дар сеюним даҳсола чӣ қадар роҳ, неругоҳ, бино ё корхона сохта шудааст, ҳарчанд ҳамаи ин муҳим аст. Саволи амиқтар он аст, ки ин сохтмонҳо то чӣ андоза ба ташаккули ҷомеаи босавод, иқтисоди рақобатпазир, давлатдории устувор ва зиндагии шоистаи инсон мусоидат мекунанд. Соҳибистиқлолӣ вақте комил мегардад, ки шаҳрванд на танҳо рамзҳои давлатро эҳтиром кунад, балки худро соҳиби масъулияти он низ эҳсос намояд.

Истиқлолият ба миллати тоҷик ҳуқуқ дод, ки сарнавишти худро мустақилона муайян кунад. Сулҳ имкон дод, ки ин ҳуқуқ ҳифз гардад. Ваҳдати миллӣ фазои зарурӣ барои барқарор намудани давлат ва ҷомеаро фароҳам овард. Созандагӣ ба истиқлол мазмуни моддӣ бахшид. Ташаббусҳои байналмилалӣ Тоҷикистонро ба иштирокчии фаъолтари рӯзномаи ҷаҳонӣ табдил доданд. Акнун вазифаи марҳалаи нав он аст, ки ба ин ҳама мазмуни амиқи зеҳнӣ ва технологӣ дода шавад — то ҷумҳурӣ на танҳо соҳиби истиқлол, балки соҳиби иқтисоди рақобатпазир, илми тавоно, маорифи босифат ва фарҳанги баланди давлатдорӣ бошад.

Сию панҷ сол пеш Тоҷикистон ҳамчун давлати соҳибистиқлол вориди марҳалаи комилан нави таърихии худ гардид. Аз нигоҳи тақвимӣ сию панҷ сол фосилаи чандон тӯлонӣ нест, аммо аз нигоҳи сарнавишти миллат ин давра як аср таҷрибаро дар худ ҷой додааст. Тоҷикистон дар ҳамин муддат ҳам талхии фурӯпошии низоми пешинро чашид, ҳам сангинии буҳрони давлатдориро эҳсос кард, ҳам аз оташи ҷанги шаҳрвандӣ гузашт, ҳам арзиши сулҳу ваҳдатро бо гаронтарин баҳо дарк намуд ва ҳам тавонист аз байни харобаҳои иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва маънавӣ пояҳои давлати навини миллии худро устувор созад. Аз ин рӯ, таърихи истиқлоли Тоҷикистонро наметавон танҳо бо шумораи солҳои гузашта, иншооти сохташуда ё нишондиҳандаҳои иқтисодӣ арзёбӣ кард. Меъёри аслии ин роҳ дар он аст, ки миллат тавонист дар яке аз ҳассостарин гардишҳои таърихи худ давлатро ҳифз кунад, сулҳро бар ҷанг, ваҳдатро бар парокандагӣ ва созандагиро бар харобкорӣ бартар шуморад.

Таҷрибаи ин сию панҷ сол як ҳақиқати бунёдии сиёсӣ ва фалсафиро собит месозад: истиқлолият ҳолати якбора бадастомада нест, балки раванди пайвастаи худшиносӣ, давлатсозӣ ва масъулияти таърихист. Эълони истиқлол оғози роҳ аст, на анҷоми он. Давлат танҳо он гоҳ воқеан соҳибистиқлол мемонад, ки тавонад амнияти худро ҳифз намояд, иқтисоди устувор бунёд кунад, неруи зеҳнӣ ва илмии ҷомеаро рушд диҳад, волоияти қонунро таъмин созад, арзишҳои миллиро бо дастовардҳои тамаддуни муосир ҳамоҳанг намояд ва барои ҳар шаҳрванди худ эҳсоси мансубият ба сарнавишти умумиро ба вуҷуд оварад. Аз ин лиҳоз, истиқлолият на танҳо ҳуқуқи миллат ба давлатдорист, балки уҳдадории ҳар насл дар назди насли оянда мебошад.

Дар ин маъно сулҳу ваҳдати миллӣ низ набояд танҳо ҳамчун воқеаи анҷомёфтаи таърихӣ қабул карда шаванд. Сулҳ фарҳангест, ки бояд ҳамеша ҳифз ва такмил ёбад; ваҳдат арзишест, ки ҳар рӯз тавассути адолат, ҳамдигарфаҳмӣ, қонунмеҳварӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми манфиати умумӣ таҷдид мешавад. Таърихи солҳои навадуми асри гузашта ба ҷомеаи Тоҷикистон нишон дод, ки парокандагии сиёсӣ метавонад дар муддати кӯтоҳ дастовардҳои чандин наслро зери хатар гузорад. Аз ҳамин рӯ, яке аз муҳимтарин сабақҳои истиқлол он аст, ки манфиати давлат ва миллат бояд аз манфиатҳои гурӯҳӣ, маҳаллӣ ва муваққатӣ болотар қарор гирад. Танҳо ҷомеае, ки арзиши сулҳро на аз рӯи шиор, балки аз рӯи таҷрибаи таърихии худ дарк кардааст, метавонад онро ҳамчун сармояи бузурги миллӣ барои оянда нигоҳ дорад.

Ҳамзамон 35-солагии истиқлол набояд танҳо муносибате барои бозгашт ба гузашта ва номбар намудани дастовардҳо бошад. Моҳияти аслии чунин санаҳои таърихӣ дар он аст, ки ҷомеа дар баробари пос доштани роҳи тайшуда аз худ бипурсад: марҳалаи навбатии давлатдорӣ бояд чӣ гуна бошад? Агар дар даҳсолаҳои аввал вазифаи асосӣ ҳифзи давлат, барқарор намудани сулҳ, таҳкими сохторҳои давлатӣ ва эҳёи иқтисоди миллӣ буд, имрӯз талаботи таърих дигар шудааст. Дар шароити асри технология, иқтисоди рақамӣ, тағйирёбии иқлим, рақобати ҷаҳонӣ ва рушди босуръати зеҳни сунъӣ, мазмуни истиқлолият низ васеъ мегардад. Акнун дар баробари истиқлолияти сиёсӣ сухан аз истиқлолияти энергетикӣ, озуқаворӣ, технологӣ, иттилоотӣ, зеҳнӣ ва фарҳангӣ меравад. Давлате, ки дониш истеҳсол намекунад, технология намеофарад ва сармояи инсонии худро рушд намедиҳад, дар ҷаҳони муосир наметавонад тамоми имконияти соҳибистиқлолии худро истифода барад.

Аз ин рӯ, вазифаи муҳими марҳалаи нав бояд гузариш аз рушди миқдорӣ ба рушди сифатӣ бошад: аз сохтмони муассисаҳо ба баланд бардоштани сифати таълим; аз зиёд намудани корхонаҳо ба истеҳсолоти рақобатпазир; аз истифодаи технология ба офаридани технология; аз рушди инфрасохтор ба ташаккули иқтисоди донишбунёд; аз ҳифзи дастовардҳо ба офаридани имкониятҳои нави таърихӣ. Сарвати воқеии Тоҷикистон дар оянда, пеш аз ҳама, дар инсон — дар дониш, фарҳанг, қобилияти эҷодӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва неруи зеҳнии ӯ таҷассум хоҳад ёфт. Агар давлат тавонад ин неруро ба манфиати рушди миллӣ сафарбар намояд, истиқлолият аз мафҳуми сиёсиву ҳуқуқӣ ба сифати баланди зиндагӣ ва эътимоди устувори ҷомеа ба фардо табдил хоҳад ёфт.

Ҳамин аст маънои амиқи 35 соли соҳибистиқлолӣ: миллат на танҳо соҳиби давлати худ шуд, балки мактаби сахти давлатдориро аз сар гузаронд. Мо омӯхтем, ки сулҳ то чӣ андоза гаронбаҳост, ваҳдат то чӣ андоза зарур аст, давлат то чӣ андоза осебпазир буда метавонад ва масъулияти ҳифзи он то чӣ андоза бузург аст. Таърих ба ҳар насл истиқлолро ҳамчун амонат месупорад ва арзиши ҳар насл бо он муайян мешавад, ки ин амонатро дар чӣ ҳолат ба ворисони худ таҳвил медиҳад.

Аз ҳамин нуқтаи назар, бузургтарин арҷгузорӣ ба 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ танҳо ифтихор аз роҳи тайшуда нест. Арҷгузории воқеӣ он аст, ки дастовардҳои гузашта ба неруи ҳаракат ба сӯи оянда табдил дода шаванд; сулҳу ваҳдат ҳамчун арзиши муқаддаси миллӣ ҳифз гарданд; илм ва маориф ба меҳвари рушди давлат табдил ёбанд; қонун ва адолат пояи эътимоди ҷомеа бошанд; иқтисод имконияти шоиста барои инсон фароҳам оварад ва ҳар шаҳрванд худро на танҳо истифодабарандаи неъматҳои истиқлол, балки шарики масъули ҳифз ва таҳкими он эҳсос намояд.

Зеро истиқлолият танҳо хотираи як рӯзи таърихӣ нест — он масъулияти ҳаррӯзаи миллат дар назди таърих аст. Ва рисолати насли имрӯз аз он иборат аст, ки Тоҷикистонро барои наслҳои оянда на танҳо соҳибистиқлол, балки нерумандтар, донишбунёдтар, ободтар, адолатмеҳвартар, рақобатпазиртар ва пойдортар ба мерос гузорад.

Фарҳод РАҲИМӢ,
раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбии назди
Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон, академик

 АКС: АМИТ «Ховар»