МАНЗАРАҲОИ ҶОЛИБИ ТОҶИКИСТОН — САРВАТИ БУЗУРГИ САЙЁҲӢ. Эҳдо ба Рӯзи ҷаҳонии сайёҳӣ

ДУШАНБЕ, 27.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. 27 сентябр Рӯзи ҷаҳонии сайёҳӣ мебошад. Он рӯзест, ки аҳамияти сайёҳӣ дар рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии кишварҳо, таҳкими дӯстиву ҳамкории байни халқҳо ва муаррифии имконоти сайёҳии давлатҳоро ба ҷаҳониён муаррифӣ менамояд. Ин рӯз ҳар сол таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳонро ба арзиши сафар, шинохти фарҳангҳо, табиат ва таърихи кишварҳо бештар ҷалб мекунад, зеро сайёҳӣ омили муаррифии кишварҳо дар арсаи байналмилалӣ мебошад.

– Дар ҷаҳони муосир сайёҳӣ ба саноати бузурги байналмилалӣ табдил ёфтааст. Миллионҳо нафар ҳар сол барои дидани шаҳрҳои таърихӣ, кӯҳҳои осмонбӯс, соҳилҳои зебо, ёдгориҳои бостонӣ ва шиносоӣ бо фарҳанги халқҳои гуногун ба кишварҳои дигар сафар мекунанд. Сайёҳӣ имрӯз на танҳо воситаи истироҳат, балки бахши муҳими иқтисоди ҷаҳонӣ, манбаи даромад, омили таъсиси ҷойи кор ва воситаи муаррифии симои миллӣ мебошад.

Таҷрибаи кишварҳои гуногун нишон медиҳад, ки ҳатто давлатҳое, ки аз захираҳои бузурги табиӣ маҳруманд, тавассути истифодаи оқилонаи имконияти фарҳангӣ, таърихӣ ва инсонии худ тавонистаанд соҳаи сайёҳиро ба яке аз муҳаррикҳои асосии иқтисоди миллӣ табдил диҳанд. Фаронса бо осори таърихию фарҳангӣ ва шаҳрҳои машҳур, Италия бо мероси бостонӣ ва санъат, Испания бо соҳилҳо ва меъморӣ, Швейтсария бо кӯҳҳо ва сайёҳии зимистона, Туркия бо омезиши таърих, фарҳанг ва истироҳати баҳрӣ ва Арабистони Саудӣ бо рушди босуръати инфрасохтори сайёҳӣ намунаҳои гуногуни истифодаи имконоти миллӣ ба рушди ин соҳа муваффақ гардидаанд.

Тоҷикистон низ дар ин самт имконоти бузург дорад. Қаторкӯҳҳои Помир, Фон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои кӯҳии кишвар барои рушди кӯҳнавардӣ, сайёҳии экологӣ, пиёдагардӣ ва дигар намуди саёҳатҳо шароити мусоид фароҳам меоранд. Тоҷикистони зебо метавонад бо истифода аз ин имконот дар бозори ҷаҳонии сайёҳии кӯҳӣ мавқеи худро боз ҳам тақвият диҳад.

Тоҷикистонро метавон осорхонаи бузурги табиӣ ва фарҳангӣ номид. Қаторкӯҳҳои осмонбӯс, пиряхҳои азим, кӯлҳои мусаффо, чашмаҳои шифобахш, водиҳои сабзу хуррам, дараҳои зебо ва олами ғании набототу ҳайвонот симои табиии кишварро боз ҳам зебову нотакрор кардаанд. Ёдгориҳои таърихӣ, шаҳрҳои бостонӣ, ҳунарҳои мардумӣ, расму ойин ва меҳмоннавозии тоҷикон барои сайёҳони хориҷӣ ҷолибияти хос доранд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар ин хусус иброз доштаанд, ки «Тоҷикистони биҳиштосои мо сарзамини мардуми соҳибмаърифату меҳмоннавоз ва кишвари меваҳои шаҳдбор буда, аз нигоҳи иқлим, боду ҳаво, манзараҳои табиат, кӯҳҳои осмонбӯс, пиряхҳои азим, обҳои шифобахш, кӯлҳо ва чашмаҳои оби мусаффо, ҳайвоноту наботот ва урфу анъанаҳои мардумӣ дар олам нотакрор ва макони беҳтарини сайру саёҳат мебошад». Ин суханони Пешвои миллатро метавон ҳамчун тавсифи дақиқи имконоти сайёҳии Тоҷикистон арзёбӣ кард. Зеро кишвар дорои маҷмуи омилҳое мебошад, ки барои саёҳати сайёҳони муосир муҳиманд, аз ҷумла табиати нотакрор, таърихи қадимӣ, фарҳанги миллӣ, ҳунарҳои мардумӣ, таомҳои суннатӣ ва муҳимтар аз ҳама, меҳмоннавозии мардум, ки яке аз хислатҳои беҳтарини миллати тоҷик мебошад.

Дар ҷаҳон таҷрибаи ҷолиби дигар низ вуҷуд дорад, ки ин сайёҳии фарҳангӣ мебошад ва ба шиносоии сайёҳон бо таърих, фарҳанг ва расму ойинҳои мардум равона шудааст. Шаҳрҳое, чун Париж, Рим, Прага, Истанбул, Қоҳира ва Киото на танҳо ба хотири табиати худ, балки бо таърих, меъморӣ, осорхонаҳо ва фарҳанги худ миллионҳо сайёҳонро ҷалб мекунанд. Ин шаҳрҳо нишон медиҳанд, ки мероси таърихӣ дар ҳолати дуруст ҳифз ва муаррифӣ шудан метавонад ба сармояи бузурги фарҳангӣ ва иқтисодӣ табдил ёбад.

Тоҷикистон низ дар ин самт имконияти назаррас дорад. Саразм ҳамчун яке аз қадимтарин марказҳои тамаддуни кишоварзӣ, ҳунармандӣ ва саноатӣ дар Осиёи Марказӣ, шаҳри бостонии Панҷакент, қалъаи Ҳисор ва дигар ёдгориҳои таърихиву фарҳангӣ метавонанд таваҷҷуҳи сайёҳони хориҷиро бештар ҷалб намоянд. Ҳар яки чунин ёдгориҳо на танҳо сангу хишт, балки як саҳифа аз таърихи миллати тоҷик мебошад.

Дар ҷаҳон таваҷҷуҳ ба саёҳатҳое, ки ба ҳифзи табиат, истифодаи оқилонаи захираҳо ва дастгирии ҷомеаҳои маҳаллӣ равона шудаанд, меафзояд. Кишварҳое, чун Коста-Рика тавонистаанд табиати нодири худро ба яке аз асосҳои бренди сайёҳии миллӣ табдил диҳанд. Ҷангалҳои тропикӣ, гуногунии биологӣ ва боғҳои миллӣ ба қисми муҳими иқтисоди сайёҳии ин кишвар табдил ёфтаанд.

Тоҷикистон низ метавонад аз чунин таҷрибаҳо истифода барад. Боғҳои миллӣ, минтақаҳои кӯҳӣ, кӯлҳои баландкӯҳ, пиряхҳо ва олами нодири набототу ҳайвоноти кишвар барои рушди сайёҳии экологӣ имконияти фаровон доранд. Аммо дар ин раванд ҳифзи табиат бояд дар мадди аввал бошад. Сайёҳии муосир бояд на танҳо аз табиат истифода барад, балки барои ҳифзи он низ хизмат кунад.

Дар баъзе кишварҳо маҳз таомҳои миллӣ ба ҷузъи муҳими сайёҳӣ табдил ёфтаанд. Италияро бо питса ва макарон, Ҷопонро бо суши, Туркияро бо таомҳои суннатӣ ва Гурҷистонро бо фарҳанги ғизои миллӣ мешиносанд. Имрӯз сайёҳон танҳо барои дидани мавзеъҳо сафар намекунанд; онҳо мехоҳанд таъми таомҳои миллиро низ эҳсос кунанд. Дар ин замина таомҳои миллии тоҷикӣ низ метавонанд бахши ҷолиби бренди сайёҳии Тоҷикистон бошанд. Оши палав, қурутоб, сихкабоб, самбӯса, шириниҳои миллӣ, меваҳои хушк, тару тоза ва дигар маҳсулоти қаннодии суннатӣ метавонанд барои меҳмонони хориҷӣ таассуроти хотирмон эҷод кунанд. Ҳамин тавр, ошхона метавонад ба воситаи муаррифии фарҳанги миллӣ табдил ёбад.

Ҳунарҳои мардумӣ низ дар сайёҳии ҷаҳонӣ нақши муҳим доранд. Дар бисёре аз кишварҳо сайёҳон аз бозорҳои ҳунармандӣ, устохонаҳои анъанавӣ ва намоишгоҳҳои маҳсулоти миллӣ дидан мекунанд. Ин на танҳо барои сайёҳ ҷолиб аст, балки барои ҳунарманд низ имконияти фурӯши маҳсулот ва рушди касби худро фароҳам меорад. Тоҷикистон дорои анъанаҳои бойи ҳунармандӣ мебошад. Чакандӯзӣ, атласу адрасбофӣ, қолинбофӣ, кандакорӣ, заргарӣ, кулолгарӣ ва дигар ҳунарҳои суннатӣ метавонанд қисми ҷудонашавандаи сайёҳии фарҳангии кишвар бошанд. Сайёҳе, ки як маҳсулоти миллиро аз Тоҷикистон ҳамчун хотира мебарад, дар асл як порае аз фарҳанги тоҷикро ба кишвари дигар мебарад.

Дар солҳои соҳибистиқлолӣ рушди сайёҳӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати иҷтимоию иқтисодии Тоҷикистон табдил ёфт. Эълон гардидани соли 2018 ҳамчун «Соли рушди сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва солҳои 2019 — 2021 ҳамчун «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» барои тақвияти заминаҳои соҳа ва ҷалби бештари таваҷҷуҳ ба имконоти сайёҳии кишвар такони ҷиддӣ бахшид.

Қабули «Стратегияи рушди сайёҳӣ барои давраи то соли 2030» бозгӯи он аст, ки сайёҳӣ дар дурнамои рушди иқтисодии кишвар мавқеи муҳим дорад. Ҳадаф на танҳо афзоиши шумораи сайёҳон аст, балки вазифаи асосӣ фароҳам овардани шароити мусоид барои сафар, беҳтар намудани сатҳи хизматрасонӣ, рушди инфрасохтор, омода кардани мутахассисони касбӣ ва ба бозори ҷаҳонӣ баровардани имконоти воқеии сайёҳии Тоҷикистон мебошад.

Таҷрибаи кишварҳои пешрафтаи сайёҳӣ нишон медиҳад, ки барои муваффақ шудан танҳо доштани мавзеъҳои зебо кофӣ нест. Сифати роҳҳо, меҳмонхонаҳо, нақлиёт, алоқа, интернет, роҳбаладони касбӣ, забондонӣ, амният ва дастрасии иттилоот низ аҳамияти калон дорад. Сайёҳони зиёде хоҳиш доранд, ки пеш аз сафар кардан дар бораи макони интихобшуда маълумоти кофӣ пайдо намоянд, роҳро ба осонӣ муайян кунанд, ҷойи будубошро интихоб карда, аз хизматрасонии босифат огоҳ бошанд. Аз ин ин рӯ, рушди сайёҳии Тоҷикистон бояд бо рушди технологияҳои рақамӣ низ пайваст бошад. Имрӯз як акси ҷолиб, навори кӯтоҳ ё мақолаи пурмуҳтаво дар шабакаҳои иҷтимоӣ метавонад таваҷҷуҳи ҳазорон нафарро ба як мавзеъ ҷалб кунад. Мавзеъҳое, ки қаблан барои ҷаҳон ношинос буданд, тавассути интернет метавонанд дар муддати кӯтоҳ ба самтҳои машҳури сайёҳӣ табдил ёбанд.

Дар ин раванд нақши ҷавонон низ бисёр муҳим аст. Донистани забонҳои хориҷӣ, технологияҳои рақамӣ, таърих ва фарҳанги миллӣ метавонад барои онҳо имконияти нави касбӣ фароҳам созад. Роҳбаладӣ, менеҷменти сайёҳӣ, меҳмондорӣ, аксбардорӣ, блогерӣ, тарғиби рақамии мавзеъҳои туристӣ ва истеҳсоли муҳтавои муосир метавонад ба самтҳои нави шуғли ҷавонон табдил ёбанд.

Тоҷикистон, пеш аз ҳама, мамлакати кӯҳсор мебошад. Ҳамин хусусият барои рушди сайёҳии кӯҳӣ, экологӣ ва варзишӣ имконияти фаровон фароҳам меорад. Кӯҳҳои Помир, Фон, Ҳисор ва дигар минтақаҳои кӯҳӣ метавонанд барои дӯстдорони кӯҳнавардӣ, сайёҳии пиёдагардӣ ва табиати дастнорас самтҳои ҷолиби байналмилалӣ бошанд.

Яке аз самтҳои ҷолиби сайёҳии ҷаҳонӣ саёҳат ба деҳот мебошад. Дар бисёр кишварҳо меҳмонон на танҳо ба шаҳрҳои калон, балки ба деҳаҳо мераванд ва дар хонаҳои сокинони маҳаллӣ зиндагӣ мекунанд, аз ғизои суннатӣ истифода ва бо тарзи зиндагии мардум шинос мешаванд. Ин навъи сайёҳӣ барои Тоҷикистон низ имконияти зиёд дорад, зеро фарҳанги мардуми деҳот, меҳмоннавозӣ, зиндагии суннатӣ ва табиати минтақаҳои кӯҳӣ метавонанд таҷрибаи нодире барои сайёҳон фароҳам оваранд.

Дар баробари табиат фарҳанг ва таърихи Тоҷикистон низ сарвати бузурги сайёҳии мамлакат мебошанд. Меҳмоннавозии мардум, таомҳои миллӣ, либосҳои суннатӣ, мусиқӣ, ҳунарҳои дастӣ, қолинбофӣ, чакандӯзӣ, кандакорӣ ва дигар анъанаҳои мардумӣ барои сайёҳоне, ки мехоҳанд бо фарҳанги воқеии кишвар шинос шаванд, аҳамияти зиёд доранд. Ҳар деҳа, ҳар минтақа ва ҳатто ҳар хонавода метавонад бахше аз фарҳанги зиндаи Тоҷикистонро ба меҳмон нишон диҳад.

Сайёҳӣ барои рушди иқтисоди маҳаллӣ имконоти нав фароҳам меорад. Бо зиёд шудани шумораи сайёҳон талабот ба меҳмонхонаҳо, тарабхонаҳо, нақлиёт, хизматрасонии роҳбаладӣ, маҳсулоти кишоварзӣ ва ҳунарҳои мардумӣ меафзояд. Ин раванд метавонад ба таъсиси ҷойи нави кор, рушди соҳибкории хурду миёна ва беҳтар гардидани сатҳи зиндагии аҳолӣ мусоидат намояд.

Дар ҷаҳон намунаҳои зиёде мавҷуданд, ки чӣ гуна сайёҳӣ ба рушди минтақаҳои дурдаст мусоидат кардааст. Дар баъзе кишварҳо роҳҳои кӯҳӣ, деҳаҳои хурд, чашмаҳо, боғҳои миллӣ ва ҳатто минтақаҳое, ки қаблан аҳамияти иқтисодии зиёд надоштанд, ба марказҳои ҷалби сайёҳон табдил ёфтаанд. Ин таҷриба барои Тоҷикистон низ муҳим аст, зеро рушди сайёҳӣ метавонад на танҳо пойтахт ва шаҳрҳои калон, балки ноҳияҳои дурдасти кӯҳиро низ ба иқтисоди муосир бештар пайваст намояд.

Аз Душанбе то Бадахшон, аз Ҳисор то Панҷакент, аз кӯҳҳои Фон то водии Рашт Тоҷикистон дорои мавзеъҳои зиёде мебошад, ки метавонанд барои сайёҳони дохиливу хориҷӣ таассуроти фаромӯшнашаванда эҷод кунанд. Ҳар минтақа метавонад як нуқтае аз таърих, табиат, фарҳанг, ҳунар ё меҳмоннавозии Тоҷикистонро муаррифӣ намояд. Аммо барои рушди минбаъдаи соҳа на танҳо зебоии табиат, балки муносибати шаҳрвандон ба ин сарватҳо муҳим аст. Аз ҷумла, ҳифзи муҳити зист, тозагии мавзеъҳои сайёҳӣ, истифодаи оқилонаи захираҳои табиӣ ва эҳтиром ба мероси фарҳангӣ бояд ҷузъи ҷудонашавандаи сайёҳии муосир бошад. Тоҷикистон бояд ба ҷаҳон ҳамчун кишвари дорои табиати зебо муаррифӣ шавад ва ҳамзамон ин табиати нотакрор барои наслҳои оянда ҳифз гардад.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки кишварҳое дар соҳаи сайёҳӣ бештар муваффақ мешаванд, ки байни рушди иқтисодӣ ва ҳифзи табиат тавозунро нигоҳ медоранд. Зеро агар кӯлҳо ифлос, кӯҳҳо осебдида ва ёдгориҳои таърихӣ беэътино монанд, ҷалби сайёҳон ба чунин кишварҳо аз байн меравад. Аз ин рӯ, сайёҳии устувор бояд яке аз самтҳои асосии сиёсати ояндаи соҳа бошад. Рӯзи ҷаҳонии сайёҳӣ аз як ҳақиқати муҳим ёдрас мекунад: «Ҳар сафар метавонад на танҳо кашфи як макони нав, балки фарҳанг, таърих ва шиносоӣ бо мардум шавад».

Имрӯз барои Тоҷикистони биҳиштосои мо боз як фурсати хубест, то ба ҷаҳон бигӯем, ки дар қалби Осиёи Марказӣ сарзамине ҳаст, ки кӯҳҳои осмонбӯс, кӯлҳои мусаффо, ёдгориҳои ҳазорсола ва фарҳанги қадимаи он мунтазири кашф шудан мебошанд. Дар ҷаҳоне, ки одамон бештар ба сафарҳои саргузашӣ, табиати дастнорас ва таҷрибаҳои воқеӣ таваҷҷуҳ пайдо мекунанд, Тоҷикистон метавонад пешниҳоди хоси худро дошта бошад. Ин ҷо сайёҳ метавонад субҳ дар байни кӯҳҳо тулӯъи офтобу манзараҳои зеборо тамошо карда, ба дигар деҳаи кӯҳӣ сафар ва аз таомҳои миллии тоҷикона истеъмол намояд, бо ҳунармандони маҳаллӣ суҳбат кунад ва шом дар соҳили кӯли кӯҳӣ аз оромии табиат баҳра барад. Чунин таҷрибаҳо маҳз ҳамон чизҳое мебошанд, ки сайёҳии муосирро аз сайёҳии анъанавӣ фарқ мекунонанд.

Тоҷикистонро метавон аз ҳазор намуд роҳҳо дид ва ҳар роҳ ба як эҳсос мерасонад. Эҳсоси шиносоӣ бо сарзамине, ки табиат ва таърих дар он бо ҳам омезиш ёфтаанд. Сайёҳе, ки ба Тоҷикистон меояд, танҳо манзараҳои ҳайратангезро намебинад, балки меҳмоннавозии мардумро эҳсос мекунад, таърихи миллатро мешунавад ва бо фарҳанге ошно мешавад, ки решаҳои он дар умқи ҳазорсолаҳо ҷойгоҳ доранд.

Шояд ҳамин аст бузургтарин қудрати сайёҳӣ, ки кишварҳоро ба ҳам наздик мекунад, дӯстиро тақвият мебахшад ва ба инсоният имкон медиҳад, ки ҷаҳонро бо чашми дигар бинад. Париж ба сайёҳон таърихи Аврупоро нишон медиҳад, Рим ӯро ба ҷаҳони Рими бостон мебарад, Непал ба қуллаҳои Ҳимолой даъват мекунад, Швейтсария зебоии кӯҳҳои Алпро пешкаш менамояд, Ҷопон анъана ва технологияи муосирро ба ҳам меорад. Тоҷикистон метавонад ба ҷаҳон қуллаҳои баланди Бадахшон, манзараҳои ҷолиби кӯҳҳои Фону Ҳисор, захираҳои бойи обӣ- рӯдҳои хурӯшон, кӯлҳои нилгун, олами бои набототу ҳайвонот, таърихи ҳазорсола, фарҳанги тоҷикӣ ва меҳмоннавозии мардумро пешниҳод кунад. Муҳимтарин рисолати мо ҳамин аст, ки Тоҷикистонро ба ҷаҳон на танҳо ҳамчун кишвари кӯҳсор, балки ҳамчун сарзамини таърихӣ, дорои фарҳанги ғанӣ, табиати нодир, субот ва имконоти бузурги сайёҳӣ муаррифӣ намоем.

Рӯзи ҷаҳонии сайёҳӣ барои Тоҷикистон танҳо як санаи тақвимӣ нест. Ин рӯз моро водор месозад, ки ба сарвати бузурги сарзамини худ, табиати нотакрор, таърих ва фарҳанги миллӣ бо диди нав назар намоем. Зеро ин мамлакате, ки барои мо дорои манзараҳои одии кӯҳӣ, кӯлу чашмаҳо, деҳаҳои қадимӣ ё ҳунари мардумӣ менамояд, барои меҳмонони хориҷӣ метавонад кашфиёти нодир бошад. Тоҷикистон сарзамини кӯҳҳои осмонбӯс, фарҳанги куҳан ва меҳмоннавозии самимӣ аст. Сарзамине, ки на танҳо бояд дид, балки бояд эҳсос кард. Сарзамине, ки метавонад дар харитаи ҷаҳонии сайёҳӣ на танҳо як нуқта, балки як самти ҷолибу хотирмон бошад.

Зубайда СУЛТОНБЕКОВА,
ассистенти кафедраи сайёҳӣ ва бизнеси меҳмондории 
Академияи сайёҳии Донишгоҳи байналмилалии сайёҳӣ ва соҳибкории Тоҷикистон