НАВРӮЗ – ҶАШНИ ҚАДИМАИ ТОҶИКОН. Он чун мероси фарҳангии башарият арзиши бузург дорад

ДУШАНБЕ, 18.03.2026 /АМИТ «Ховар»/. Наврӯз яке аз куҳантарин ва пуршукуҳтарин ҷашнҳои мардуми тоҷик ва дигар халқҳои ориёитабор ба ҳисоб меравад. Ин ҷашн таърихи бисёр қадимӣ дошта, ба андешаи муҳаққиқон, беш аз панҷ-шаш ҳазор солро дар бар мегирад. Калимаи «Наврӯз» аз ду вожа — «нав» ва «рӯз» таркиб ёфта, маънои «рӯзи нав», «оғози нав» ва «саршавии зиндагии тоза»-ро ифода мекунад. Наврӯз ҳамеша бо фарорасии фасли баҳор ва баробар шудани шабу рӯз таҷлил мегардад. Дар ин айём табиат аз хоби зимистон бедор мешавад, дарахтон сабз мегарданд, гулҳо мешукуфанд ва зиндагии нав оғоз меёбад. Аз ҳамин сабаб Наврӯз барои мардум рамзи эҳё, навсозӣ, умед ва шодӣ ба фардои зиндагӣ мебошад.

-Таърихи пайдоиши Наврӯз ба давраҳои хеле қадим, ба замони тамаддуни ориёӣ мансуб дониста мешавад. Дар сарчашмаҳои таърихӣ ва асотири қадимӣ иброз мегардад, ки Наврӯз ҳанӯз дар замони подшоҳи афсонавӣ Ҷамшед таҷлил карда мешуд. Мувофиқи ривоятҳо, Ҷамшед, пас аз он ки бар сармо ва торикӣ пирӯз шуд, рӯзи навро ҳамчун оғози соли нав эълон намуд ва мардум он рӯзро бо шодию нишот ҷашн гирифтанд. Аз ҳамон вақт ин рӯз ҳамчун рӯзи мубораку фархунда ва рамзи табиат дар байни мардум машҳур гардид.

Бисёр донишмандон ва таърихнигорон бар ин назаранд, ки Наврӯз на танҳо ҷашни мардумӣ, балки як ҷузъи муҳими фарҳанги бостонии халқҳои Шарқ мебошад. Дар давраҳои гуногуни таърихӣ, аз ҷумла дар замони ҳукмронии Ҳахоманишиён ва Сосониён Наврӯз бо тантанаҳои бузург баргузор мегардид. Подшоҳон дар ин рӯз маросими бошукуҳ баргузор мекарданд, ба мардум туҳфаҳо медоданд ва мардум низ бо шодию хурсандӣ ҳамдигарро табрик мегуфтанд.

Дар осори бисёр донишмандон ва шоирону адибони машҳури ҷаҳон низ дар бораи Наврӯз маълумоти ҷолиб ба назар мерасад. Масалан, донишманди бузурги Шарқ Абӯрайҳони Берунӣ дар китобҳои худ дар бораи пайдоиш ва анъанаҳои Наврӯз маълумоти арзишманд додааст. Ҳамчунин шоири бузурги тоҷику форс Абулқосим Фирдавсӣ дар асари машҳури «Шоҳнома» аз Наврӯз ҳамчун ҷашни фархунда ва рамзи пирӯзии нур бар торикӣ ёд кардааст. Ҳамчунин шоир ва ситорашиноси машҳур Умари Хайём низ дар «Наврӯзнома»-и худ ба аҳамияти ин ҷашн ишора намуда, Наврӯзро рамзи оғози зиндагии нав ва зебоии табиат медонад.

Наврӯз дар фарҳанги мардуми тоҷик мақоми хосса дорад. Барои мардуми тоҷик ин ҷашн танҳо як ид нест, балки рамзи худшиносии миллӣ, дӯстӣ ва баҳамоии мардум мебошад. Аз қадимулайём тоҷикон ба истиқболи Наврӯз омодагӣ дида, урфу одатҳои махсусро ба анҷом мерасониданд. Мардум хонаҳои худро таъмиру тоза мекарданд, ашёи шикаставу корношоямро аз хонаҳояшон дур мекарданд, либосҳои нав омода менамуданд ва муҳити зиндагии худро ба тартиб медароварданд. Ин амал рамзи покӣ ва оғози зиндагии нав ба ҳисоб мерафт. Мардум бовар доштанд, ки агар инсон соли навро бо покӣ ва нияти нек оғоз намояд, тамоми сол бо хушбахтӣ ва бо баракат мегузарад.

Яке аз анъанаҳои муҳими Наврӯз пухтани суманак мебошад. Суманак аз гандуми сабзонида тайёр карда мешавад ва рамзи фаровонию баракату фаровонии зиндагӣ мебошад. Пухтани суманак одатан шабонарӯзӣ баргузор мегардад. Дар ин маросим занону духтарон ҷамъ омада, бо сурудхонӣ ва шодию нишот ин хӯроки рамзиро мепазанд. Ин оин яке аз суннатҳои зебои фарҳанги тоҷикон ба ҳисоб меравад ва то имрӯз дар тамоми минтақаҳои Тоҷикистон нигоҳ дошта шудааст. Дар баробари суманак оростани дастархони наврӯзӣ низ аз анъанаҳои қадима ба ҳисоб меравад. Ҳамчунин хони наврӯзӣ бо таомҳои идонаи «ҳафт син» ва «ҳафт шин» ва ашёи рӯзгор оро дода мешавад. Ҳар яке аз ин таомҳо ва ашё ба худ рамзи муайян дошта, ифодагари файзу баракати зиндагӣ мебошанд.

Наврӯз инчунин бо баргузории бозиҳои гуногуни мардумӣ машҳур аст. Дар рӯзҳои баргузории ин ҷашн мардум бозиҳои анъанавӣ, аз ҷумла бузкашӣ, аспдавонӣ, гӯштингирӣ, бандкашӣ, шашка, шоҳмот, шеъру сурудхонӣ ва дигар мусобиқаҳоро баргузор мекунанд. Ин бозиҳо на танҳо барои фароғат, балки барои нишон додани далерӣ, қувват ва маҳорати ҷавонон низ аҳамияти калон доранд. Бозиҳои мардумӣ фазои идонаро боз ҳам шавқовар мегардонанд ва мардумро ба ҳам наздик мекунанд.

Дар давраи Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон Наврӯз дубора аз нав эҳё гардид ва бо тантанаҳои бузург ҷашн гирифта мешавад. Бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҷашни Наврӯз дар тамоми ҷумҳурӣ бо шукуҳу шаҳомати махсус баргузор мегардад. Ҳар сол дар шаҳру ноҳияҳои гуногуни мамлакат барномаҳои фарҳангӣ, намоишҳои ҳунарҳои мардумӣ ва чорабиниҳои гуногуни идона ташкил карда мешаванд. Ин чорабиниҳо барои ҳифз ва рушди суннатҳои миллӣ аҳамияти калон доранд.

Имрӯз Наврӯз на танҳо ҷашни миллии тоҷикон, балки ҷашни байналмилалӣ низ ба ҳисоб меравад. Бо ташаббуси Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва ҷонибдории якчанд  давлати дорои фарҳанги наврӯзӣ ин ҷашн дар сатҳи ҷаҳонӣ эътироф гардид. Соли 2010 Созмони Милали Муттаҳид Наврӯзро расман Рӯзи байналмилалӣ эълон намуд. Ин иқдом нишон медиҳад, ки Наврӯз ҳамчун мероси фарҳангии башарият арзиши бузург дорад. Ҳоло Наврӯз дар бисёр мамлакатҳои ҷаҳон, аз ҷумла Тоҷикистон, Эрон, Афғонистон, Узбекистон, Қазоқистон ва дигар давлатҳо бо шукуҳу шаҳомати хос таҷлил мегардад.

Наврӯз дорои арзишҳои муҳими ахлоқӣ ва иҷтимоӣ мебошад. Ин ҷашн мардумро ба дӯстӣ, сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва баҳамоӣ даъват мекунад. Дар арафаи Наврӯз мардум мекӯшанд кинаву адоватро аз дил дур кунанд, якдигарбахшӣ намоянд ва муносибатҳои некро барқарор созанд. Аз ин рӯ Наврӯз ҳамчун ҷашни сулҳ ва дӯстӣ низ маъруф аст.

Ҳамчунин Наврӯз бо табиат робитаи зич дорад. Ин ҷашн одамонро ба эҳтиром ва ҳифзи муҳити зист даъват мекунад. Дар рӯзҳои баҳорӣ мардум ба шинонидани дарахтон, сабзгардонии боғҳо ва обод кардани муҳити зист аҳамияти бештар медиҳанд. Ин амалҳо нишон медиҳанд, ки Наврӯз танҳо ҷашни идона нест, балки ҷашни эҳтиром ба табиат ва зиндагии инсон мебошад.

Дар маҷмуъ, Наврӯз яке аз арзишмандтарин мероси фарҳангии мардуми тоҷик ба ҳисоб меравад. Ин ҷашн рамзи эҳёи табиат, оғози зиндагии нав, дӯстӣ ва баҳамоии мардум мебошад. Давоми  ҳазорсолаҳо Наврӯз аз насл ба насл гузашта, то имрӯз бо шукуҳу шаҳомати зиёд таҷлил мегардад. Нигоҳдорӣ ва гиромидошти ин ҷашни аҷдодӣ вазифаи ҳар фарди ҷомеа мебошад, зеро Наврӯз на танҳо ҷашни одӣ, балки рамзи фарҳанг, таърих ва ҳувияти миллати тоҷик аст. Агар ин суннати бузургро пос дорем ва онро ба наслҳои оянда ба мерос гузорем, фарҳанги миллӣ ва арзишҳои маънавии мо боз ҳам ғанӣ ва устувор хоҳанд гардид.

Қобилҷон ХУШВАХТЗОДА,
президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик 

АКС: АМИТ «Ховар»