Ташаккул ва рушди фарҳанги киберамният дар низоми таълиму тарбия аҳамияти аввалиндараҷа касб мекунад

ДУШАНБЕ, 10.03.2026 /АМИТ «Ховар»/. Давоми солҳои соҳибистиқлолӣ аз тарафи Ҳукумати мамлакат оид ба дастгирии неруи илмӣ, таҷдиди соҳаи илм ва ба самти ҳалли масъалаҳои муҳими иҷтимоию иқтисодӣ равона кардани он тадбирҳо андешида шуданд. Дар ҷумҳурӣ таҳкими неруи илмию техникӣ ҳамчун яке аз шартҳои зарурӣ дар такмили иқтисодиёт ва гузариш ба роҳи рақамикунонии рушд яке аз самтҳои афзалиятноки стратегӣ дониста шудааст.

— Рушди босуръати технологияҳои иттилоотӣ-коммуникатсионӣ ва инноватсияю рақамикунонии тамоми соҳаву самтҳои фаъолият симои ҷомеаи муосирро ба таври куллӣ тағйир дод. Имрӯз интернет, низоми иттилоотӣ, шабакаҳои иҷтимоӣ ва хизматрасониҳои рақамӣ дар соҳаҳои иқтисод, маориф, тандурустӣ, идоракунии давлатӣ ва ҳаёти шахсии инсон нақши калидӣ мебозанд. Онҳо дар асри рақамикунонии технологияҳои иттилоотӣ ба қисми ҷудонашавандаи ҳаёти ҳаррӯзаи инсон табдил ёфтаанд. Истифодаи интернет, шабакаҳои иҷтимоӣ, хизматрасониҳои электронии давлатӣ, бонкдории онлайн ва зеҳни сунъӣ на танҳо равандҳои иҷтимоиву иқтисодиро осон гардониданд, балки хавфҳои навро низ ба миён оварданд. Ҳамзамон бо ин пешрафт таҳдидҳои киберӣ низ афзоиш ёфта, масъалаи амнияти иттилоотӣ ва ташаккули фарҳанги киберамниятро ба яке аз масъалаҳои муҳими замони муосир табдил додаанд. Дар чунин шароит ташаккули фарҳанги киберамният ҳамчун унсури муҳими амнияти миллӣ ва иҷтимоӣ аҳамияти махсус пайдо мекунад.

Фарҳанги киберамният маҷмуи дониш, малака, арзишҳо ва рафтори масъулонаест, ки ба ҳифзи маълумот, инфрасохтори рақамӣ ва амнияти фазои маҷозӣ равона шудааст. Ин фарҳанг на танҳо ба мутахассисони соҳаи технология, балки ба ҳар истифодабарандаи одии интернет дахл дорад. Яке аз вазифаҳои асосии фарҳанги киберамният — баланд бардоштани сатҳи огоҳии шаҳрвандон мебошад. Бисёр ҳамлаҳои киберӣ, аз ҷумла қаллобӣ, дуздии маълумоти шахсӣ ва рахна кардани ҳисобҳо маҳз аз сабаби беэҳтиётӣ ва нодонии аҳолӣ ба амал меоянд. Агар шахс қоидаҳои одии амнияти рақамиро риоя намояд, хатари чунин таҳдидҳо ба таври назаррас коҳиш меёбад.

Низоми маориф низ аз ин раванд дар канор нест. Имрӯз раванди таълим бе истифодаи компютер, интернет, платформаҳои таълимии рақамӣ ва захираҳои электронии иттилоотӣ тасаввурнопазир аст. Аммо бо имконияти фароҳамомада таҳдидҳои нави киберӣ низ пайдо шудаанд, ки метавонанд ба амнияти иттилоотӣ, маънавӣ ва равонии хонандагону омӯзгорон таъсири манфӣ расонанд. Дар чунин шароит ташаккул ва рушди фарҳанги киберамният дар низоми таълиму тарбия ва дар маҷмуъ соҳаи маориф аҳамияти аввалиндараҷа касб мекунад.

Маориф яке аз василаҳои асосии ташаккули фарҳанги киберамният ба ҳисоб меравад. Ворид намудани дарсҳо дар барномаҳои таълимӣ оид ба амнияти рақамӣ дар тамоми зинаҳои муассисаҳои таълимӣ имкон медиҳад, ки насли нав бо ҷаҳонбинии дуруст ва масъулиятшиносӣ ба фазои рақамӣ ворид гардад. Ҳамчунин ворид намудани мавзуъҳои марбут ба амнияти иттилоотӣ, одоби истифодаи интернет, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва ҳуқуқу уҳдадориҳо дар фазои рақамӣ ба барномаҳои таълимӣ метавонад сатҳи огоҳии хонандагонро ба таври назаррас баланд бардорад. Ин раванд бояд аз синни мактабӣ оғоз ёбад. Тарбияи фарҳанги киберамният на танҳо омӯзиши қоидаҳои техникӣ, балки ташаккули тафаккури интиқодӣ, эҳтиром ба ҳуқуқи дигарон ва масъулият дар фазои маҷозиро дар бар мегирад.

Фарҳанги киберамният дар низоми маориф маҷмуи дониш, малака, арзишҳо ва меъёрҳои рафторест, ки омӯзгорон, хонандагон ва кормандони муассисаҳои таълимиро ба истифодаи бехатар, масъулона ва бошууронаи технологияҳои рақамӣ ҳидоят мекунад. Ин фарҳанг на танҳо ҳифзи маълумоти шахсӣ ва таълимиро дар бар мегирад, балки муносибати ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва иҷтимоиро дар фазои маҷозӣ низ фаро мегирад. Дар муҳити таълимӣ фарҳанги киберамният бояд ҳамчун қисми ҷудонашавандаи фарҳанги умумии таълим ва тарбия пазируфта шавад. Он ба ташаккули шахсияти рақамии хонанда, сатҳи худогоҳӣ ва масъулияти ӯ дар ҷомеаи иттилоотӣ мусоидат мекунад.

Яке аз сабабҳои асосии зарурати ташаккули фарҳанги киберамният дар низоми маориф афзоиши истифодаи интернет ва дастгоҳҳои рақамӣ аз ҷониби кӯдакон ва ҷавонон мебошад. Имрӯз хонандагон на танҳо барои таҳсил, балки барои муошират, фароғат ва худмуаррифӣ аз шабакаҳои иҷтимоӣ ва платформаҳои онлайн истифода мебаранд. Нодонӣ ё беэътиноӣ нисбат ба қоидаҳои амнияти рақамӣ метавонад онҳоро ба хатари дуздии маълумоти шахсӣ, зӯроварии киберӣ, қаллобӣ ва таъсири иттилооти зараровар дучор намояд.

Аз ин рӯ, маориф бояд на танҳо дониш диҳад, балки хонандагонро ба зиндагӣ дар муҳити рақамии солим омода созад. Фарҳанги киберамният воситаи муҳими пешгирии чунин хатарҳо ба шумор меравад.

Омӯзгорон шахсони калидӣ дар раванди тарбияи фарҳанги киберамният мебошанд. Онҳо на танҳо интиқолдиҳандаи дониш, балки намунаи рафтори масъулона дар фазои рақамӣ ҳастанд.

Омӯзгоре, ки қоидаҳои амнияти рақамиро риоя мекунад, метавонад ин арзишҳоро ба хонандагон низ омӯзонад. Аз ин рӯ, баланд бардоштани сатҳи саводнокии рақамӣ ва киберамнияти омӯзгорон яке аз вазифаҳои муҳими низоми маориф мебошад. Тавассути баргузор намудани машваратҳо, машғулияти такмили ихтисос ва омӯзишҳои амалӣ омӯзгорон метавонанд бо таҳдидҳои нави киберӣ ва роҳҳои пешгирии онҳо шинос шаванд.

Дар ин замина ташаккули фарҳанги киберамният танҳо бо кӯшиши муассисаҳои таълимӣ маҳдуд намешавад. Волидон ва ҷомеа низ бояд дар ин раванд фаъолона иштирок намоянд. Ҳамкории муассисаҳо ва оила дар масъалаи назорат ва роҳнамоии истифодаи технологияҳои рақамӣ метавонад натиҷаҳои мусбат диҳад.

Хулоса, дар шароити рушди ҷомеаи иттилоотӣ, фарҳанги киберамният ба яке аз унсурҳои муҳими низоми маориф табдил ёфтааст. Он на танҳо амнияти иттилоотиро таъмин мекунад, балки ба ташаккули шахсияти муосир, масъул ва рақобатпазир мусоидат менамояд. Аз ин рӯ, ворид намудани фарҳанги киберамният ба низоми маориф бояд ҳамчун раванд пайваста, фарогир ва стратегӣ баррасӣ гардад. Танҳо дар ин маврид метавон насли ояндаро ба зиндагӣ ва фаъолияти бехатар дар фазои рақамӣ омода сохт. Нақши омӯзгор дар пешгирии зӯроварии киберӣ бисёрҷанба ва ҳалкунанда мебошад. Омӯзгор бо баланд бардоштани сатҳи огоҳӣ, ташаккули арзишҳои ахлоқӣ, омӯзиши малакаҳои рафтори бехатар ва дастгирии равонии хонандагон метавонад таъсири манфии зӯроварии кибериро ба ҳадди ақал расонад. Омӯзгори муосир бо муттаҳид сохтани дониш, технология ва арзишҳои инсонӣ метавонад насли ояндаро ба ҷомеаи рақамии босавод ва масъул омода намояд. Дар маҷмуъ, риояи фарҳанги киберамният дар фаъолияти касбӣ ба таҳкими амнияти иттилоотӣ ва пешрафти устувори ҷомеа мусоидат мекунад.

Муродалӣ МИРЗОРАҲИМОВ,
мудири кафедраи илмҳои табиатшиносӣ ва риёзии
Академияи идоракунии давлатии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон,
номзади илмҳои физикаю математика, дотсент 

АКС аз манбаъҳои боз