Тоҷикистон — Узбекистон: иродаи устувор ва талошҳои муштарак дар роҳи таҳкими эътимод, дӯстӣ ва ҳамсоягии нек

ДУШАНБЕ, 26.03.2026 /АМИТ «Ховар»/. Тоҷикистон ва Узбекистон ду давлати ҳамсояе мебошанд, ки бо риштаҳои таърихӣ, фарҳангӣ ва иқтисодӣ ба ҳамдигар зич пайванданд. Муносибатҳои онҳо на танҳо аз нигоҳи ҳамкории дуҷониба, балки барои субот ва рушди тамоми минтақа низ аҳамияти муҳим доранд. Солҳои охир фаъол гардидани муколамаи сиёсӣ, густариши робитаҳои тиҷоративу иқтисодӣ ва таҳкими ҳамкории гуманитарӣ муносибатҳои ду ҷумҳуриро ба марҳилаи нав баровард.

— Қобили таъкид аст, ки робитаҳои Тоҷикистону Узбекистон ба наздикии таърихӣ, мероси муштараки тамаддунӣ ва анъанаҳои дӯстии чандинасраи байни халқҳо такя мекунанд. Ҳамзамон дар шароити тағйирёбии равандҳои глобалӣ ва минтақавӣ рушди шабакаҳои нақлиётӣ-коммуникатсионӣ, тақвияти ҳамкорӣ дар соҳаи энергетика ва баланд бардоштани фаъолияти иқтисодӣ дар минтақаҳои наздимарзӣ низ аҳамияти стратегии хос касб намудааст.

Хусусан, аз замони ба имзо расидани Созишнома дар бораи муносибатҳои ҳампаймонӣ байни ду ҷумҳурӣ (18 апрели соли 2024) то имрӯз, тайи ду сол на танҳо дар муносибатҳои дуҷониба, балки дар нақши минтақаи Осиёи Марказӣ дар равандҳои ҷаҳонӣ тағйироти сифатӣ ба назар мерасанд. Рӯйдодҳои охири соли 2025 ва аввали соли 2026 — аз саммити «C5+1» дар Вашингтон то делимитатсияи сеҷонибаи сарҳад дар Хуҷанд ва мулоқоти Сафири Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Тошканд бо роҳбарияти Сенати Узбекистон гувоҳи онанд, ки модели нави ҳамгироии минтақавӣ шакл мегирад, ки Душанбе ва Тошканд ҳамчун меъморони асосии он иштирок доранд.

Ҳамгироии минтақавӣ дар сатҳи ҷаҳонӣ

Соли 2025 пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон — шаҳри Душанбе мизбони муваффақи ҳамоишҳои сарони кишварҳои Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва «Осиёи Марказӣ + Русия» гардид. Дар доираи ин ҳамоишҳо ташаббусҳое, ки аз ҷониби роҳбарони Тоҷикистон ва Узбекистон пешниҳод шуданд, ба рушди устувори Иттиҳод ва минтақаи Осиёи Марказӣ равона гардида буданд.

Илова бар ин, 7 ноябри соли 2025 дар Кохи Сафед мулоқоти сарони давлатҳои Осиёи Марказӣ бо Президенти Иёлоти Муттаҳидаи Амрико Доналд Трамп баргузор гардид. Аҳамияти рамзии ин рӯйдодро арзёбӣ кардан душвор аст: зеро, бори аввал дар таърихи ин қолаб панҷ роҳбари давлатҳои Осиёи Марказӣ на манфиатҳои парокандаи миллӣ, балки мавқеи мувофиқашудаи минтақавиро нишон дода, ҳамчун дастаи ягона иштирок намуданд.

Саммит дар замоне баргузор шуд, ки Тоҷикистон ва Узбекистон раванди делимитатсияи сарҳади байнидавлатиро ба анҷом расонида, Созишнома дар бораи муносибатҳои ҳампаймониро низ тасдиқ карда буданд. Ин ба ду мамлакат имкон дод, ки дар саммит на танҳо ҳамчун ҳамсоягон, балки ҳамчун шарикони стратегии ҳамоҳангшуда дар масъалаҳои асосии амният, иқтисод ва нақлиёти минтақа иштирок намоянд, ки метавонад барои тамоми Осиёи Марказӣ намуна бошад.

Ба андешаи коршиносон, яке аз сенарияҳои эҳтимолии рушди Осиёи Марказӣ то соли 2035- ин ҳамгироии асосёфта бар иқтисоди прагматикӣ мебошад, ки ба нақлиёт, савдо, захираҳо ва логистика такя мекунад. Ташаббусҳое, ки дар саммитҳои Душанбе ва Вашингтон пешниҳод гардиданд, ба ин мантиқ пурра мутобиқанд.

Эътирофи байналмилалии Хуҷанд: делимитатсияи сеҷонибаи сарҳад ва истиқболи он дар сатҳи ҷаҳонӣ

31 марти соли 2025 дар шаҳри Хуҷанд президентҳои Тоҷикистон, Узбекистон ва Қирғизистон созишномаи таърихӣ оид ба делимитатсияи нуқтаи пайвасти сеҷонибаи сарҳадро ба имзо расониданд. Ин рӯйдод ба баҳсу норавшаниҳои даҳсолаҳо дар водии Фарғона хотима бахшид. Аммо аҳамияти созишномаҳои Хуҷанд аз доираи минтақавӣ хеле фаротар меравад.

Ҷолиб он аст, ки вокуниши ҷомеаи байналмилалӣ фавран ва равшан зоҳир гардид: Созмони ҳамкории исломӣ бо ирсоли паёми расмии табрикотӣ ин созишномаро «қадами муҳим дар роҳи таҳкими субот ва ҳамкорӣ дар минтақа» арзёбӣ намуд. Вазорати корҳои хориҷии Арабистони Саудӣ низ қарорҳои се мамлакатро ҳамчун «намунаи содиқона ба принсипҳои муколамаи созанда ва ҳамсоягии нек» истиқбол кард.

Созмони Милали Муттаҳид, Созмони ҳамкории Шанхай, Иттиҳоди Давлатҳои Мустақил ва якчанд ниҳодҳои байналмилалӣ ва минтақавӣ ташаббуси се давлатро дар шароити ҷаҳони ноором намунаи ибрат арзёбӣ намуданд.

Эрон, Амороти Муттаҳидаи Араб, Покистон ва Туркманистон аҳамияти созишномаҳоро барои амнияти минтақавӣ таъкид намуда, номаҳои расмии дастгирӣ ирсол карданд. Русия низ иброз намуд, ки ҳалли масъалаҳои марзӣ «барои амиқтар гардидани ҳамкории иқтисодӣ дар Осиёи Марказӣ шароити мусоид фароҳам меорад».

Матбуоти байналмилалӣ — аз «Financial Times» то «Al Jazeera» якчанд таҳлилҳоро нашр карданд, ки дар онҳо созишномаҳои Хуҷанд ҳамчун «комёбии дипломатӣ» ва «модели ҳалли осоиштаи баҳсҳо» арзёбӣ шудаанд.

Моҳи декабри соли 2025 ба роҳбарони се ҷумҳурӣ — Эмомалӣ Раҳмон, Шавкат Мирзиёев ва Садир Жапаров тақдим гардидани Ҷоизаи байналмилалии сулҳ ба номи Лев Толстой метавонад қуллаи ин эътирофи байналмилалӣ дониста шавад. Ин ҷоиза, ки барои саҳмгузорӣ дар кори сулҳ ва ҳалли низоъҳо дода мешавад, ба таври рамзӣ мақоми модели Осиёи Марказиро ҳамчун намунаи ибрат таҳким бахшид.

Барои Тоҷикистон ва Узбекистон чунин эътироф танҳо муваффақияти дипломатӣ нест, балки таҳкими «қувваи нарм»-и минтақа низ мебошад. Дар шароите, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ торафт бештар бо рақобат ва мухолифатҳо печида мегардад, қобилияти се давлати Осиёи Марказӣ дар роҳи осоишта ҳал кардани баҳсҳои ҳудудӣ камолоти дипломатияи минтақавиро нишон медиҳад ва барои ҷалби сармоягузории байналмилалӣ ва дастгирии сиёсӣ имконияти нав фароҳам меорад.

Ҷанбаи фарҳангӣ — гуманитарии муносибатҳои ҳампаймонӣ

Яке аз ҷанбаҳои камтар инъикосёфта, вале бисёр муҳими робитаҳои Тоҷикистону Узбекистон самти фарҳангӣ-гуманитарӣ мебошад. Солҳои дароз робитаҳои фарҳангии ду ҷумҳурӣ бештар ба таври худҷӯш, дар доираи ташаббусҳои хусусӣ ва дипломатияи мардумӣ рушд мекарданд. Аммо соли 2025 ҳамкории гуманитарӣ шакли институтсионалӣ гирифта, аз заминаи рамзӣ ба абзори воқеии таҳкими ҳампаймонӣ табдил ёфт.

Сафари ҳунарии ҳайати театри Узбекистон ба Тоҷикистон, ки бо дастгирии вазоратҳои фарҳанги ду мамлакат ташкил гардид, мисоли равшани ин раванд буд. Намоишномаҳо, ки бар пояи анъанаҳои адабиёти классикии тоҷику форс саҳнасозӣ шудаанд, дар Душанбе ва Хуҷанд бо толорҳои пур баргузор гардиданд. Сафари ҷавобии ҳунармандони тоҷик ба Узбекистон баҳори соли равон ба нақша гирифта шудааст.

Ҳамчунин фестивали «Суруд», ки дар шаҳри Ботканд (Қирғизистон) баргузор гардид, аҳамияти хос дошт. Дар он сарояндагони тоҷик ва узбек дар як саҳна ҳунарнамоӣ карданд,  ки он ишораи рамзӣ ба ваҳдати фарҳангии водии Фарғона, ки дар тӯли асрҳо барои халқҳои минтақа хонаи муштарак ба ҳисоб мерафт, мебошад.

Дипломатияи экологӣ: аз Раванди оби Душанбе то Эъломияи Самарқанд 

Аз 29 то 31 майи соли 2025 дар доираи ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон оид ба масъалаҳои обу иқлим дар ҷумҳурӣ Конфронси байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо баргузор гардид. Ин ҳамоиш ба платформаи муҳими таҳияи равишҳои муштарак барои ҳифзи пиряхҳо, ки сарчашмаи асосии манбаъҳои обии Осиёи Марказӣ ба шумор мераванд ва коҳиш додани пайомадҳои манфии тағйирёбии иқлим табдил ёфт.

23 ноябри соли 2025 дар шаҳри Самарқанд дар доираи Конвенсия оид ба савдои байналмилалии намудҳои фауна ва флораи ваҳшӣ, ки зери хатари нобудшавӣ қарор доранд (CITES), Эъломияи муштараки давлатҳои Осиёи Марказӣ қабул гардид. Тоҷикистон ва Узбекистон, ки дорои экосистемаҳои нодири кӯҳӣ мебошанд, уҳдадор шуданд, ки якҷоя намудҳои нодир, аз ҷумла паланги барфӣ, оҳуи бухороӣ ва дигар ҳайвоноти камёфтро ҳифз намоянд.

Эъломияи Самарқанд аввалин санади экологӣ маҳсуб мешавад, ки баъди ба амал даромадани Созишнома дар бораи муносибатҳои ҳампаймонӣ қабул гардид. Он равшан нишон медиҳад, ки наздикшавии сиёсӣ барои ҳамоҳангсозӣ дар соҳаҳои марбут — аз ҳифзи табиат то табодули илмӣ  имконияти нав фароҳам меорад.

Варзиш: аризаи муштарак барои Ҷоми Осиё-2031 

Яке аз ташаббусҳои бузург пешниҳоди аризаи муштараки Тоҷикистон, Узбекистон ва Қирғизистон барои баргузории Ҷоми Осиё-2031 оид ба футбол мебошад. Ин мусобиқа, ки пас аз Ҷоми ҷаҳон бузургтарин рӯйдоди футболи қитъа ба ҳисоб меравад, метавонад бори аввал дар таърих дар ҳудуди се кишвари Осиёи Марказӣ баргузор гардад.

Ариза сохтмон ва навсозии варзишгоҳҳоро дар шаҳрҳои Тошкент, Самарқанд, Душанбе, Хуҷанд ва Бишкек пешбинӣ мекунад. Ҳамчунин ташкили инфрасохтори муштараки нақлиётӣ-логистикӣ барои қабули мухлисон ва сайёҳон дар назар дошта шудааст. Ба андешаи коршиносон, баргузории муваффақонаи ин мусобиқа метавонад то 500 ҳазор меҳмони хориҷиро ба минтақа ҷалб намуда, ба рушди соҳаи сайёҳӣ такони ҷиддӣ бахшад.

Сайёҳӣ — муҳаррики ҳамгироӣ 

Тибқи маълумоти Кумитаи сайёҳии Узбекистон, дар чор моҳи аввали соли 2025 ба ҷумҳурӣ зиёда аз 3 миллион сайёҳи хориҷӣ ворид шудааст — ин нишондиҳандаи рекордӣ дар таърихи даврони истиқлолият мебошад. Дар байни онҳо шаҳрвандони Тоҷикистон, ки аз соли 2024 барои онҳо низоми содакардашудаи раводид амал мекунад, ҷойи назаррасро ишғол мекунанд.

Ҳамзамон консепсияи «Ҳалқаи тиллоии сайёҳии водии Фарғона» рушд меёбад. Ин масир шаҳрҳои таърихии Узбекистон, Тоҷикистон ва Қирғизистонро дар фазои ягонаи сайёҳӣ муттаҳид мекунад. Лоиҳа таъсиси низоми ягонаи роҳнамоӣ, мутобиқсозии стандартҳои меҳмондорӣ ва ҳамоҳангсозии фаъолияти маркетингиро пешбинӣ менамояд.

Илова бар ин, таҳлилгарон пешниҳод мекунанд, ки барои сайёҳони хориҷӣ бастаҳои махсуси сайёҳии «Панҷ кишвар + як сафар» таҳия карда шаванд, ки кишварҳои Осиёи Марказиро дар як маршрут муттаҳид намуда, ҷалби бештари сайёҳони хориҷиро таъмин менамоянд.

Ба андешаи коршиносон, соҳаи туризм дар 5–10 соли оянда метавонад ба яке аз самтҳои умедбахши ҳамгироии иқтисодӣ дар Осиёи Марказӣ табдил ёбад. Ин соҳа аз рӯи дурнамо танҳо баъд аз энергетика (54 фоиз) ва маҷмуаи агросаноатӣ (42 фоиз) қарор мегирад.

Андозаи байнипарламентии ҳампаймонӣ: сатҳи нави институтсионализатсия 

11 феврали соли равон дар шаҳри Тошканд мулоқоти муҳим баргузор гардид: Сафири Фавқулода ва Мухтори Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Ҷумҳурии Узбекистон Исматулло Насредин аз ҷониби Раиси Сенати Олий Маҷлиси Узбекистон Танзила Норбоева ба ҳузур пазируфта шуд. Ин мулоқот марҳилаи сифатан нави муносибатҳои Тоҷикистону Узбекистон — гузариш аз дипломатияи ҳокимияти иҷроия ба дипломатияи парламентиро муайян кард.

Дар ҷараёни музокирот ҷонибҳо самтҳои зерини ҳамкории байнипарламентиро баррасӣ намуданд:

— ташкили комиссияҳои муштараки палатаи болоӣ — барои назорат аз иҷрои созишномаҳои дуҷониба ва таҳияи ташаббусҳои қонунгузорӣ;

— табодули таҷриба дар фаъолияти қонунгузорӣ, махсусан дар соҳаҳои истифодаи захираҳои об, энергетика, нақлиёт ва экология — соҳаҳое, ки мутобиқсозии меъёрҳои ҳуқуқии миллиро талаб мекунанд;

— назорати парламентӣ аз иҷрои Созишнома дар бораи муносибатҳои ҳампаймонӣ— механизме, ки ба таъмини шаффофият ва ҳисоботдиҳии ҳамкории дуҷониба равона шудааст.

Мувофиқи консепсияи рушди ҳамкории минтақавии «Осиёи Марказӣ – 2040», давлатҳои минтақа ният доранд механизмҳои ҳамкории байнипарламентиро, аз ҷумла платформаҳои муколамаи дохилиминтақавӣ дар сатҳҳои гуногунро фаъолона рушд диҳанд. Тоҷикистон ва Узбекистон бо ташаккули ҳамкории дуҷонибаи парламентӣ намунае эҷод мекунанд, ки метавонад ба тамоми минтақа татбиқ гардад.

Андозаи парламентӣ дар заминаи татбиқи лоиҳаҳои мушаххас аҳамияти махсус дорад. Сохтмони неругоҳҳои барқи обӣ дар дарёи Зарафшон, навсозии долонҳои нақлиётӣ, таъсиси минтақаҳои муштараки саноатӣ — ҳамаи ин ташаббусҳо на танҳо созишномаҳои байниҳукуматӣ, балки заминаи мувофиқи қонунгузориро низ талаб мекунанд. Ҳамкории байнипарламентӣ барои ҳамоҳангсозии меъёрҳои ҳуқуқӣ ва суръат бахшидан ба қабули қонунҳои зарурӣ хизмат мекунад.

Аз ҳампаймонии дуҷониба то меъмории минтақавӣ 

Таҳлили рӯйдодҳои солҳои 2025–2026 нишон медиҳад, ки дар Осиёи Марказӣ модели нави ҳамгироии минтақавӣ ташаккул меёбад, ки дар он Тоҷикистон ва Узбекистон нақши сутунҳои асосиро иҷро мекунанд. Ин модел ба чанд принсип асос меёбад:

Бисёрҷанба  — ҳампаймонӣ танҳо ба сиёсат ё иқтисод маҳдуд намешавад, балки фарҳанг, варзиш, экология, ҳамкории байнипарламентӣ ва дигар соҳаҳои ҳаёти ҷамъиятиро фаро мегирад.

Институтсионализатсия — гузариш аз робитаҳои тасодуфӣ ба механизмҳои низомӣ, аз ҷумла комиссияҳои парламентӣ, шуроҳои ҳамоҳангсоз ва котиботи доимӣ.

Инклюзивӣ — аризаи муштарак барои Ҷоми Осиё, делимитатсияи сеҷонибаи сарҳад ва фестивалҳои фарҳангӣ омодагии ҷалби ҳамсоягон ва густариши доираи шариконро нишон медиҳанд.

Қонуният ва эътирофи байналмилалӣ — эътирофи ин раванд аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид, Созмони ҳамкории Шанхай, Созмони ҳамкории исломӣ, саммитҳои «C5+» ва инчунин Ҷоизаи байналмилалии сулҳ аҳамияти ҷаҳонии модели ҳамгироии Осиёи Марказиро тасдиқ мекунад.

Барои Тоҷикистону Узбекистон роҳ аз имзои Созишнома дар бораи муносибатҳои ҳампаймонӣ то ташаккули шарикии стратегии бисёрҷанба камтар аз ду солро дар бар гирифт. Барои чунин тағйироти амиқи муносибатҳо ин муҳлат бесобиқа кӯтоҳ аст. Аммо муҳимтар аз суръат — устувории ин модел мебошад.

Иродаи сиёсӣ, манфиатҳои иқтисодӣ, наздикии фарҳангӣ ва эътирофи байналмилалӣ дар якҷоягӣ пойдевори мустаҳкамеро фароҳам меоранд, ки бар асоси он меъмории нави минтақавии асри XXI бунёд мешавад.

Тавре ки Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таъкид намудаанд, «ҳампаймонии Тоҷикистону Узбекистон — ин танҳо ҳамсоягии нек нест, балки масъулияти муштарак барои ояндаи Осиёи Марказӣ мебошад».

Рӯйдодҳои солҳои 2025–2026 собит месозанд, ки ин масъулият на танҳо дар сухан, балки дар амал низ татбиқ мегардад.

Уткир АЛИМОВ,
рӯзноманигор (Узбекистон),

Зуҳриддин УМАРОВ,
рӯзноманигор (Тоҷикистон)