Ташаббуси Тоҷикистон дар СММ: масъулияти байнинаслӣ ҳамчун парадигмаи нави ҳуқуқи сулҳ. Андешаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 02.08.2026 /АМИТ «Ховар»/.  Дар шароити мураккабшавии босуръати низоми муносибатҳои байналмилалӣ, ки чун афзоиши низоъҳои мусаллаҳона, таҳдидҳои гибридӣ, терроризм ва ифротгароӣ, инчунин коҳиши эътимод дар сатҳи глобалӣ тавсиф мешавад, масъалаи таҷдиди назари амиқ ба парадигмаи таъмини сулҳу амният аҳамияти ҳаётан муҳим пайдо мекунад. Маҳз дар чунин лаҳзаи ҳассоси таърихӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон бо такя бар таҷрибаи ғании сулҳофаринии миллии хеш, ки пас аз хотима ёфтани ҷанги шаҳрвандии солҳои 1992–1997 ба даст омадааст, ташаббуси нави башардӯстонае пешниҳод намуд, ки сазовори дастгирии якдилонаи ҷомеаи ҷаҳонӣ гардид. Қабули Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар бораи эълони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, 2027–2036» (минбаъд – Даҳсола) на танҳо комёбии дипломатии кишвари мо, балки ифодагари тағйироти сифатӣ дар шуури ҳуқуқии байналмилалӣ маҳсуб мешавад.

Мавзуи мазкур дар илми муосири ҳуқуқи байналмилалӣ, бахусус дар самти таълимоти аҳамияти сулҳ ҳанӯз ба таври кофӣ омӯхта нашудааст. Аксари пажӯҳишҳо ба ҷанбаҳои амнияти низомӣ ё танзими низоъҳо тамаркуз карда, масъалаи масъулияти ҳуқуқии наслҳои имрӯза дар назди наслҳои ояндаро дар канор мегузоранд. Ҳадафи ин мақола аз он иборат аст, ки дар асоси таҳлили ҳамаҷонибаи доктриналӣ ва меъёрӣ навоварии консептуалии ташаббуси Тоҷикистон, заминаҳои таърихии он, мундариҷаи ҳуқуқӣ ва дурнамои татбиқи он дар низоми ҳуқуқи муосири байналмилалӣ ва миллӣ муайян карда шаванд.

Барои дарки амиқи моҳияти Даҳсола, пеш аз ҳама, зарур аст, ки ба маншаи таърихию фарҳангии он муроҷиат кард. Чунин ташаббуси стратегӣ наметавонад дар фазои холигии маънавӣ ба вуҷуд ояд; он ҳосили тафаккури ҳуқуқӣ ва сиёсии халқест, ки таҷрибаи беназири барқарорсозии давлатдориро пас аз фоҷиаи бузург аз сар гузаронидааст.

Ҷанги шаҳрвандии Тоҷикистон, ки барои кишвари мо оқибатҳои фоҷиабор дошт, ҳамзамон ба мактаби бузурги сулҳофарӣ табдил ёфт. Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон, ки 27 июни соли 1997 ба имзо расид, то имрӯз дар илми ҳуқуқ ва ҷомеашиносӣ ҳамчун намунаи нодири ҳалли низоъҳои дохилидавлатӣ бе мудохилаи низомии хориҷӣ эътироф мегардад. Ин таҷриба, ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар он нақши таърихӣ бозиданд, нишон дод, ки гуфтушунид, эътирофи манфиатҳои гуногун ва қурбонии сиёсӣ метавонад ҳатто амиқтарин низоъҳоро ҳал намояд. Маҳз ҳамин таҷрибаи амалӣ, на сохтаҳои назариявӣ ба пояи эътимоди Тоҷикистон ҳангоми пешниҳоди Даҳсола табдил ёфт.

Фарҳанги сулҳофаринии тоҷикон реша дар анъанаҳои аҳди бостон дорад. Дар «Авесто» сулҳ на танҳо ҳамчун ҳолати набудани ҷанг, балки ҳамчун шарти асосии пирӯзии некӣ бар бадӣ (аша бар друҷ) тавсиф шудааст. Эъломияи Куруши Кабир, ки ҳанӯз соли 539 пеш аз милод қабул гардида буд, ба сифати нахустин эъломияи ҳуқуқи инсон дар таърихи башарият эътироф шудааст. Дар осори файласуфони бузурги форсу тоҷик, аз ҷумла Абӯалӣ ибни Сино ва Носири Хусрав адолат ва сулҳ ҳамчун пояи ҳастии давлат ва ҷомеа баррасӣ мешаванд. Ин мероси ғании маънавӣ имкон дод, ки Тоҷикистон дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид на як схемаи технократӣ, балки парадигмаи ахлоқиву ҳуқуқии муносибати инсон ба ояндаро пешниҳод намояд.

Эълони Даҳсола санади ҳуқуқиест, ки дар низоми муосири ҳуқуқи байналмилалии дорои асосҳои мустаҳками меъёрӣ мебошад ва дар баробари ин, навовариҳои муҳими консептуалиро пешниҳод менамояд.

Даҳсола пурра ба муқаррароти Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид, махсусан моддаи 1 (нигоҳ доштани сулҳ ва амнияти байналмилалӣ), моддаи 55 (фароҳам овардани шароити субот ва некӯаҳволӣ) ва моддаи 73 (масъулияти давлатҳои идоракунанда дар назди сокинони қаламравҳои ғайримухтор) мувофиқат мекунад. Бо вуҷуди ин, Даҳсола паҳлуи наверо муаррифӣ менамояд, ки дар он мафҳуми «наслҳои оянда» аз як категорияи сирф ахлоқӣ ба объекти муносибатҳои танзимшавандаи ҳуқуқӣ табдил дода мешавад. Ин равиш идомаи мантиқии Эъломияи ҳазораи Созмони Милали Муттаҳид (2000) ва Ҳадафҳои Рушди Устувор (2015) мебошад, аммо бори аввал ба масъалаи сулҳ тавассути призмаи адолати байнинаслӣ назар мекунад.

Ҷанбаи калидии ҳуқуқии Даҳсола, ба андешаи мо, дар институтсионализатсияи принсипи масъулияти байнинаслӣ барои ҳифзи сулҳ ифода меёбад. Агар қаблан дар ҳуқуқи байналмилалӣ масъулият асосан барои амалҳои гузашта ё ҷорӣ (масалан, дар доираи ҳуқуқи ҷиноятии байналмилалӣ ё ҳуқуқи муҳити зист) муқаррар мешуд, Даҳсола уҳдадории мусбати  давлатҳоро барои пешгирӣ кардани низоъҳои оянда таъкид менамояд. Ин маънои онро дорад, ки сиёсати имрӯзаи ҳар давлат бояд аз нуқтаи назари оқибатҳои дарозмуддати он барои наслҳое, ки ҳанӯз ба дунё наомадаанд, арзёбӣ карда шавад. Чунин равиш таҳкими назарияи «дипломатияи пешгирикунанда»-ро тақозо менамояд, ки он низ яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати хориҷии Тоҷикистон мебошад.

Муқоисаи Даҳсола бо дигар барномаҳои даҳсолаи Созмони Милали Муттаҳид (масалан, Даҳсолаи байналмилалии фарҳанги сулҳ, 2001–2010) нишон медиҳад, ки ташаббуси нав аз доираи маърифатӣ ва фарҳангӣ фаротар рафта, ба сатҳи сиёсатгузории амалӣ мебарояд. Агар даҳсолаи қаблӣ ба ташаккули ҷанбаи ахлоқиву зеҳнӣ нигаронида шуда бошад, Даҳсолаи 2027–2036 ба сохторҳои институтсионалӣ, ислоҳоти қонунгузорӣ дар сатҳи миллӣ ва таҳияи механизмҳои байналмилалии ҳисоботдиҳӣ (accountability) равона шудааст. Ин гузариш аз ҳуқуқи нарм ба самти эҷоди уҳдадориҳои мушаххастар, ҳарчанд шакли тавсиявӣ дошта бошанд ҳам, ифодагари камолоти ҳуқуқии ин ташаббус аст.

Самаранокии ҳама гуна санади байналмилалӣ, ҳатто агар он якдилона қабул шуда бошад ҳам, на дар матни қатънома, балки дар раванди татбиқи он дар сатҳи миллӣ арзёбӣ мешавад. Даҳсола барои ҳама давлатҳои аъзои Созмони Милали Муттаҳид, аз ҷумла Тоҷикистон нақшаи роҳи васеъмиқёсро пешниҳод менамояд.

Тибқи муқаррароти қатънома, фаъолият дар доираи Даҳсола бояд дар чанд сатҳ ба роҳ монда шавад:

—   Сатҳи ҳуқуқэҷодкунӣ. Таҳия ва қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқие, ки таълимоти сулҳро ба низоми маориф ворид намуда, механизмҳои ҳалли осоиштаи баҳсҳоро дар сатҳи ҷомеа такмил медиҳанд.

—   Сатҳи институтсионалӣ. Таъсиси шуроҳои миллӣ оид ба сулҳ барои наслҳои оянда, ки метавонанд вазифаҳои мониторинг, таҳлил ва пешниҳоди сиёсатҳои дарозмуддатро иҷро намоянд.

—   Сатҳи иҷтимоӣ-иқтисодӣ. Пайванду барномаҳои сулҳ бо Ҳадафҳои Рушди Устувор, зеро камбизоатӣ, нобаробарӣ ва таназзули экологӣ заминаҳои асосии низоъҳои оянда мебошанд.

Тоҷикистон на танҳо ташаббускори Даҳсола, балки давлатест, ки метавонад ҳамчун озмоишгоҳи татбиқи он хидмат кунад. Қонунгузории амалкунандаи Ҷумҳурии Тоҷикистон аллакай дорои якчанд санадҳое мебошад, ки ба ҳадафҳои Даҳсола мувофиқат мекунанд, аз ҷумла Қонун «Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд», стратегияҳои миллӣ дар самти муқовимат бо экстремизм ва терроризм. Дар доираи Даҳсола Тоҷикистон метавонад таҷрибаи худро дар самти таҳкими институтҳои сулҳи миллӣ, аз қабили Комиссияи миллии оштии миллӣ ба дигар кишварҳо интиқол диҳад. Ин ба дипломатияи сулҳи Тоҷикистон хусусияти амалӣ ва институтсионалӣ мебахшад.

Аз дидгоҳи илми ҳуқуқи байналмилалӣ Даҳсола метавонад ба раванди ташаккули меъёри нав дар соҳаи ҳуқуқи сулҳ мусоидат намояд. Масъалаи марказии назариявӣ дар он аст, ки оё ҳуқуқи наслҳои оянда ба зиндагии осоишта метавонад ҳамчун уҳдадории эрга омнес (яъне уҳдадорие, ки давлатҳо дар назди тамоми ҷомеаи байналмилалӣ ба дӯш доранд) эътироф шавад?

Дар амалияи судии байналмилалӣ (аз ҷумла дар қазияи Barcelona Traction, 1970) принсипи эрга омнес асосан ба манъи таҷовуз, генотсид, ғуломдорӣ ва табъизи нажодӣ татбиқ мешуд. Даҳсола замина мегузорад, то ки таъмини сулҳ барои наслҳои оянда низ ба ин феҳристи уҳдадориҳои муҳимтарин ворид карда шавад. Зеро набудани сулҳ имрӯз, ба таври қатъӣ, ҳуқуқи наслҳои ояндаро ба ҳаёт, рушд ва амният, ки ҳамагӣ бахше аз ҳуқуқҳои таҷзиянашавандаи башар мебошанд, халалдор месозад.

Қабули якдилонаи ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълони Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда, бешубҳа, воқеаи таърихӣ дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва дипломатияи муосир мебошад. Ин амал гувоҳи эътирофи нақши афзояндаи Тоҷикистон ҳамчун субъекти фаъоли муносибатҳои байналмилалӣ ва пешбарандаи арзишҳои сулҳу адолат дар сатҳи глобалӣ аст.

Дар асоси таҳлили анҷомдода хулосаҳои зеринро пешниҳод менамоем:

1. Даҳсола як қадами инноватсионӣ дар рушди ҳуқуқи байналмилалӣ буда, категорияи «наслҳои оянда»-ро ҳамчун субъекти ғайримустақим, вале ҳифзшавандаи муносибатҳои ҳуқуқии байналмилалӣ муаррифӣ мекунад.
2. Даҳсола барои табдил додани ҳуқуқи сулҳ аз як шакли эъломиявӣ ба уҳдадории мусбати давлатҳо, ки дорои унсурҳои эрга омнес мебошад, заминаи мустаҳкам фароҳам меорад.
3. Татбиқи муваффақонаи Даҳсола таҳия ва қабули Стратегияи миллии таҳкими сулҳ барои наслҳои ояндаро дар ҳар давлати аъзои Созмони Милали Муттаҳид тақозо мекунад.

Барои баланд бардоштани самаранокии Даҳсола пешниҳод карда мешавад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ҳамкорӣ бо Дафтари Созмони Милали Муттаҳид оид ба шарикӣ дар соҳаи сулҳ таъсиси як «Платформаи байналмилалии илмӣ-таҳлилӣ оид ба масъулияти байнинаслӣ»-ро оғоз намояд, то табодули таҷриба ва беҳтарин амалияҳоро таъмин созад. Ҳамчунин ба мақсад мувофиқ дониста мешавад, ки ҳангоми арзёбии санаду ҳуҷҷатҳои стратегии қабулкунандаи Созмони Милали Муттаҳид, ба мисли эъломияи ҳазораи СММ, Ҳадафҳои рушди устувор компоненти «мероси (ё таҳкими) сулҳ барои наслҳои оянда» ворид карда шавад. Дар сатҳи миллӣ ворид намудани мафҳуми «баҳодиҳии таъсир ба сулҳ» ба раванди қонунгузорӣ, ки дар он ҳар лоиҳаи қонун аз нигоҳи оқибатҳои дарозмуддати сулҳомезӣ арзёбӣ мегардад, метавонад иқдоми муассир бошад.

Дар ниҳоят, Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда на танҳо як санади дипломатӣ, балки санади имон ба инсоният ва масъулияти амиқи мо дар назди фардо мебошад. Ин иқдом аз кишвари куҳанбунёде сарчашма мегирад, ки давоми таърихи чандинҳазорсолаи худ пайваста барои сулҳу субот мубориза бурда, имрӯз низ дар ин ҷодаи муқаддас пешсаф аст.

Нилуфар ИМОМЗОДА,
муовини раиси кумитаи қонунгузорӣ ва ҳуқуқи инсони
Маҷлиси намояндагони Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон,
доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор