35 СОЛИ ИСТИҚЛОЛ: АЗ ОЗМОИШҲОИ ТАЪРИХ ТО БУНЁДИ ПОЯҲОИ ОЯНДАИ ДУРАХШОН. Андешаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 02.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар таърихи ҳар кишвар ва ҳар миллат рӯзҳое ҳастанд, ки онҳоро танҳо бо сана ва рақам баён кардан мумкин нест. Зеро баъзе рӯзҳо ба роҳи нав ва даврони ҷадид оғоз мебахшанд ва сарнавишти як давлат ва миллати томро  дигаргун месозанд. Барои мардуми тоҷик 9 сентябри соли 1991, рӯзе, ки Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон эълон карда шуд,  маҳз чунин рӯзи тақдирсоз гардид.

Оре, ана ҳамин мамлакати зебо, пурганҷ ва рӯ ба тараққӣ, ки акнун устуворона ба сӯи ҳаёти ободу хуррам ва ояндаи дурахшон қадам мезанад, сиву панҷ сол муқаддам соҳиби истиқлоли воқеӣ ва давлати озоди миллӣ набуд.

Дар он рӯз, 9 сентябри соли 1991, Парлумони мамлакат «Изҳорот дар бораи истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон»-ро қабул кард ва Тоҷикистон ба марҳилаи нави таърихи худ қадам гузошт.

Вале эълони истиқлолияи ҳанӯз дастёбии амалӣ ба ин неъмати гаронбаҳо нест. Дар ҳуқуқи  байналмилалӣ байни ин ду чиз марз гузошта мешавад ва ин аксар вақт аз он вобаста аст, ки оё воқеан ин ё он қаламрав ҳамчун давлат эътироф карда мешавад ё не. Танҳо бо эълони истиқлолият (ҳатто бо такя ба ҳуқуқи халқҳо ба худмуайянкунӣ, ки дар Оинномаи СММ муқаррар шудааст) ва ҳатто эътирофи байналмилалӣ аз ҷониби дигар давлатҳо давлати мустақил худ ба худ, ба таври худкор ба вуҷуд намеояд. Барои ин   explicitly ва ё амалҳои мушаххас ва назаррасу самаранок, ба мисли барқарор кардани муносибатҳои дипломатӣ, эҷоди заминаи миллии ҳуқуқӣ, тасдиқи рамзҳои давлатӣ, таъсиси ниҳодҳои давлатӣ, имзои шартномаҳо, ба роҳ мондани ҳамкорӣ, кори самараноки ҳукумат, таъмини истиқлолияти иқтисодӣ (энергетикӣ, коммуникатсионӣ, фарҳангӣ ва ғайра) ва суботу амният заруранд, то ки ин ё он қаламрав аз субъекти воқеӣ ба субъекти комилҳуқуқи  байналмилалӣ (de jure) табдил ёбад.

Дар аввал ба  назари баъзеҳо чунин менамуд, ки бо фурӯпошии Иттиҳоди Шуравӣ Тоҷикистон ба таври ройгон, бе муборизаи тӯлонӣ ба соҳибистиқлолӣ расид. Аммо воқеаҳои баъдӣ нишон доданд, ки эълони истиқлолият танҳо оғози роҳи пурмашаққат будааст.

Ин ҳақиқати талхро Тоҷикистон дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ бо тамоми ҳастияш эҳсос кард. Давлате, ки тоза ба зиндагии мустақилона оғоз намуда буд, ҳамзамон ба буҳрони сахти сиёсӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ рӯ ба рӯ гардид.

Ихтилофоти дохилӣ ба муқовимати мусаллаҳона ва ҷанги шаҳрвандӣ оварданд. Хазорон нафар ҷони худро аз даст доданд, одамон маҷбур шуданд хонаю кошонаи худро тарк кунанд, фаъолияти бисёр корхонаҳо ва сохторҳои давлатӣ халалдор гардид. Истиқлолият ва давлату миллати мо дар вартаи ҳалокат қарор гирифт. Барои ҳифзи давлат, барои нигоҳ доштани сулҳу оромӣ ва барои сохтани ҷомеаи нав ба халқ солҳои сангин ва озмоишҳои бисёрро аз сар гузарондан зарур омад.

Бар асари  ҷанги шаҳрвандӣ беш аз 100 ҳазор шаҳрвандони кишвар ҷони худро аз даст доданд, зиёда аз миллион нафар макони доимии зисташонро тарк карда, гуреза шуданд, ба иқтисодиёти мамлакат на кам аз 7 миллиард доллар зарар расид.

Маълум гардид, ки давлат метавонад парчам, сарҳад ва эъломияи истиқлолият дошта бошад, аммо агар ҷомеа пароканда шавад, истиқлолияти ин давлат зери хатар қарор мегирад. Таҷрибаи дигар давлатҳо низ ин ҳақиқатро собит намудааст. Ҷорҷ Вашингтон, яке аз асосгузорони давлати Амрико баъди ба даст овардани истиқлолияти кишвараш ба аҳамияти ваҳдати миллӣ махсус таъкид мекард. Ӯ ягонагии миллат ва ҳукуматро яке аз сутунҳои асосии истиқлоли воқеӣ, оромии дохилӣ, амният ва пешрафти давлат медонист.

Дар ин замина таҷрибаи Сингапур низ   ибратомӯз аст. Пас аз соҳибистиқлол шудани ин кишвар дар соли 1965, пеши роҳбарони он вазифаи бисёр душвор меистод: давлате, ки худро мустақил эълон кардааст, бояд акнун ҳамчун як миллат муттаҳид шавад, иқтисоди худро бунёд кунад ва барои шаҳрвандонаш фардои беҳтар созад. Таҷрибаи сарвари ин кишвар Ли Куан Ю нишон медиҳад, ки соҳиб шудан ба истиқлол як марҳила аст, вале сохтани давлати устувор кори наслҳо мебошад.

Дар вазъияте, ки масъалаи ҳаёту мамоти давлати тозаистиқлоли мо, тоҷикон ба миён  омада буд, ба бахти мардуми сарзамини мо фарзанди фарзонаи халқи тоҷик муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба сари ҳокимият омаданд ва моҳи ноябри соли 1992, дар иҷлосияи XVI Шурои Олии мамлакат дар  Хуҷанд Сарвари давлат интихоб шуданд.

Дар ҳамин рӯзҳои бисёр ҳассос тақдири давлатдории навини тоҷикон ба марҳилаи ҳалкунанда расид. Иҷлосияи XVI Шурои Олӣ  дар таърихи кишвар ҳамчун рӯйдоди тақдирсоз ҷой гирифт.

Аз рӯзҳои аввали фаъолияти муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон  масъалаҳои қатъи ҷанг, барқарор намудани сохторҳои давлатӣ, халъи силоҳ, таъсиси Қувваҳои Мусаллаҳ, ба Ватан баргардонидани гурезаҳо ва расидан ба сулҳ дар маркази сиёсати давлат қарор гирифтанд.

Ин роҳ осон набуд. Барои сулҳ танҳо хоҳиши як ҷониб кофӣ набуд; музокироти тӯлонӣ, сабру таҳаммул ва гузаштҳои сиёсӣ зарур буданд.

Ниҳоят, 27 июни соли 1997 Созишномаи умумӣ дар бораи истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар Тоҷикистон ба имзо расид. Ин рӯйдод ба ҷанги шаҳрвандӣ хотима бахшид ва барои кишвар имконият фароҳам овард, ки аз мубориза барои бақои давлату миллат ба эҷоди ҷомеаи орому осуда,  бунёди пояҳои ояндаи пешрафта гузарад.  Давлате, ки дар солҳои аввали истиқлол барои нигоҳ доштани ҳастии худ мубориза мебурд, акнун бояд иқтисодро барқарор мекард, роҳҳо месохт, неругоҳҳо бунёд менамуд, муассисаҳои иҷтимоиро рушд медод ва ҷойгоҳи худро дар ҷомеаи ҷаҳонӣ муайян менамуд.

Ҳамин тавр, Ҳукумати мамлакат таҳти сарварии  Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба ислоҳоти бесобиқа ва фарогир дар тамоми соҳаҳо оғоз ниҳод. Дар ин давра таҳкими пояҳои давлатдорӣ, рушди инфрасохтор, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таҳкими амнияти энергетикӣ ва озуқаворӣ, инчунин пешбурди саноатикунонии босуръат ҳамчун самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ муайян шуданд.

Имрӯз натиҷаи ин марҳиларо дар дигаргуншавии симои шаҳру ноҳияҳо,  сохтмону таҷдиди роҳу нақбҳо, нуругоҳҳои барқӣ, афзоиши иқтидори истеҳсолӣ ва бунёди ҳазорҳо иншооти иҷтимоиву иқтисодӣ метавон дид.

Дар байни дастовардҳои бузурги даврони соҳибистиқлолӣ сохтмони Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҷойгоҳи махсус дорад. Ин танҳо як иншооти энергетикӣ нест. Барои Тоҷикистон неругоҳи «Роғун» рамзи он аст, ки давлате, ки дар солҳои аввали истиқлол барои нигоҳ доштани ҳастии худ мубориза мебурд, имрӯз қодир аст барои даҳсолаҳо ва ҳатто барои наслҳои оянда тарҳҳои бузурги миллӣ амалӣ намояд.

Бунёди «Роғун» дар таърихи соҳибистиқлолии кишвар бо сиёсати таъмини истиқлолияти энергетикӣ ва бо иродаи сиёсӣ барои ба анҷом расонидани ин сохтмони бузург пайванди мустақим дорад. Эмомалӣ Раҳмон ҳанӯз дар солҳои аввали роҳбарии давлат зарурати идомаи сохтмони ин неругоҳро ҳамчун яке аз масъалаҳои муҳими рушди кишвар ба миён гузошта буданд. Соли 2008 давлат барои идомаи сохтмон маблағ ҷудо намуда, корҳои бунёдӣ дубора фаъол гардиданд. Дар солҳои баъдӣ лоиҳа аз нав арзёбӣ шуда, ба сохтмони он ширкатҳои байналмилалӣ ҷалб шуданд. 29 октябри соли 2016 бо иштироки Пешвои миллат корҳои бунёди сарбанди «Роғун» ба марҳилаи нав ворид гардиданд. Худи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон он рӯз сохтмони «Роғун»-ро яке аз пояҳои расидан ба ҳадафҳои стратегии кишвар арзёбӣ намуда, таъкид намуданд, ки бе бунёди ин неругоҳ таъмини пурраи истиқлолияти энергетикӣ мушкил аст.

Аз ҳамин ҷиҳат нақши Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар масъалаи Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳалкунанда аст. Давом додани сохтмони ин иншооти азим дар шароити мушкилоти молиявӣ, ҷалби маблағгузорӣ ва шарикони байналмилалӣ, пайваста дар сатҳи давлатӣ назорат намудани рафти сохтмон ва табдил додани «Роғун» ба яке аз ҳадафҳои асосии энергетикии кишвар аз ҷумлаи қарорҳои муҳими сиёсати давлатии даврони соҳибистиқлолӣ мебошад. Манбаъҳои расмӣ нишон медиҳанд, ки Пешвои миллат солҳои охир низ мунтазам ҷараёни сохтмонро назорат намуда, ба масъулон барои суръат бахшидан ба корҳо ва риояи талаботи байналмилалии сифат ва бехатарӣ супоришҳои мушаххас медиҳанд.

“Роғун”-ро имрӯз метавон яке аз бузургтарин лоиҳаҳои энергетикии Осиёи Марказӣ номид. Пас аз анҷоми пурраи сохтмон иқтидори лоиҳавии он 3 ҳазору 780 мегаватт хоҳад буд. Тибқи арзёбии Бонки ҷаҳонӣ, неругоҳ метавонад солона тақрибан 14,4 миллиард киловатт-соат неруи барқи аз ҷиҳати экологӣ тоза истеҳсол намояд. Ин ҳаҷм метавонад қисми асосии талаботи рӯзафзуни дохилиро таъмин намуда, ба кам шудани норасоии мавсимии неруи барқ, махсусан дар фасли зимистон мусоидат кунад.

Аҳаммияти «Роғун» танҳо бо Тоҷикистон маҳдуд намешавад. Бонки ҷаҳонӣ арзёбӣ мекунад, ки баъд аз пурра ба истифода додани неругоҳ як қисми қобили таваҷҷуҳи неруи истеҳсолшуда метавонад ба кишварҳои ҳамсоя, аз ҷумла Қазоқистон ва Узбекистон содирот карда шавад. Ин метавонад ба ташаккули бозори минтақавии неруи барқ, истифодаи самараноки иқтидори энергетикии кишварҳои Осиёи Марказӣ ва коҳиши истифодаи сӯзишвории истихроҷшаванда барои истеҳсоли неруи барқ мусоидат намояд.

Ҳамин аст, ки Неругоҳи барқи обии “Роғун”-ро метавон яке аз рамзҳои асосии бунёдкории даврони истиқлолият донист: иншооте, ки танҳо барои имрӯз сохта намешавад, балки барои даҳсолаҳои оянда пешбинӣ шудааст. “Роғун” натиҷаи меҳнати ҳазорҳо муҳандису сохтмончӣ мебошад, вале дар айни замон он яке аз бузургтарин тарҳҳои миллӣ аст, ки татбиқи пайгиронаи он бо сиёсати давлатӣ ва ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайванди мустақим дорад.

Соли 2026 Тоҷикистон 35-солагии Истиқлоли давлатиро таҷлил менамояд ва корҳои ободониву созандагӣ низ идомаи ҳамин роҳи тайшуда мебошанд. Тибқи гузоришҳои расмӣ, то 1 июни соли 2026 дар доираи омодагӣ ба ҷашни 35-солагии Истиқлол дар мамлакат беш аз 31 ҳазор иншооти таъйиноти гуногун ба истифода дода шуда, беш аз 57 ҳазор ҷойи нави кор таъсис ёфтааст. Ин рақамҳо танҳо омор нестанд; онҳо нишон медиҳанд, ки ҷашни истиқлол имрӯз бо корҳои воқеӣ ва ободонии шаҳру деҳот пайваст аст.

Ҳатто рамзи расмии ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ, ки бо рақамҳои «1991–2026» таҳия шудааст, пайванди Тоҷикистони соҳибистиқлолро бо роҳи тайшуда ва фардои он ифода мекунад. Ҷашн танҳо бозгашт ба гузашта нест. Он фурсатест барои баҳо додан ба роҳи тайшуда ва муайян кардани вазифаҳои нав.

Давоми солҳои соҳибистиқлолӣ Тоҷикистон ҳамчун давлати мустақил сиёсати хориҷии худро пеш бурда, дар масъалаҳои об, захираҳои обӣ, пиряхҳо ва дигар масъалаҳои муҳими ҷаҳонӣ ташаббусҳои байналмилалӣ пешниҳод намуд. Ин барои кишваре, ки ҳамагӣ 35 сол пеш ҳамчун давлати соҳибистиқлол роҳи худро оғоз кард, нишонаи он аст, ки Тоҷикистон имрӯз на танҳо масъалаҳои дохилияшро ҳал мекунад, балки дар баррасии масъалаҳои фаромиллӣ низ мавқеи худро баён менамояд.

Албатта, 35 сол танҳо аз дастовардҳо иборат нест. Чуноне худи Пешвои миллат борҳо иброз доштаанд, ҳар давлат дар роҳи рушди худ масъалаҳои ҳалталаб дорад. Тоҷикистон низ вазифаҳои муҳими худро дорад: баланд бардоштани сатҳи зиндагии мардум, таъсиси ҷойи нави кор, рушди истеҳсолот, беҳтар намудани сифати маорифу тандурустӣ, истифодаи технологияҳои нав ва омода намудани ҷавонони донишманду соҳибкасб.

Аммо фарқ байни Тоҷикистони имрӯз ва Тоҷикистоне, ки соли 1991 ба роҳи соҳибистиқлолӣ қадам гузошт, равшан аст. Он вақт давлат бояд, пеш аз ҳама, худро нигоҳ медошт. Имрӯз масъала сохтани фардои дурахшон, рақобатпазир ва ободи кишвар мебошад.

Аз ҳамин ҷиҳат таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатии Тоҷикистон бояд танҳо ҷашни гузашта набошад. Он бояд моро водор созад, ки ба арзиши давлатдории миллӣ бо чашми дигар назар кунем. Зеро сулҳу субот ҳамеша худ аз худ ба вуҷуд намеоянд. Онҳо натиҷаи таҷрибаи талхи таърих, хирад, сабру таҳаммул ва масъулияти ҷомеа мебошанд.

Имрӯз, пас аз сипарӣ гардидани 35 сол Истиқлолияти давлатӣ барои насли ҷавони Тоҷикистон танҳо воқеаи таърихие нест, ки онро аз китобҳои дарсӣ бихонанд. Он давлатест, ки дар он зиндагӣ мекунанд; сулҳест, ки онро эҳсос менамоянд, парчамест, ки дар назди он эҳтиром мегузоранд ва масъулиятест, ки бори ҳифзи ояндаи онро бар дӯш доранд.

Насли имрӯз шояд тамоми рӯзҳои сангини оғози солҳои навадуми асри гузашта ва он озмоишҳоеро, ки давлату миллат аз сар гузарониданд, бо чашми худ надида бошад. Аммо вазифаи насли имрӯз маҳз дар он аст, ки арзиши сулҳу субот ва истиқлоли давлатиро ҳамчун натиҷаи роҳи пурпечутоби таърихӣ дарк намояд.

Зеро истиқлолият танҳо мероси гузашта нест. Истиқлолият масъулияти имрӯз ва амонати фардо мебошад. Онро на танҳо бояд ҷашн гирифт, балки бояд ҳифз кард, таҳким бахшид ва ба наслҳои оянда ҳамчун бузургтарин дастоварди миллӣ ба мерос гузошт.

Сиву панҷ сол пеш Тоҷикистон роҳи соҳибистиқлолиро интихоб кард. Имрӯз вазифаи мо аз он иборат аст, ки ин роҳро бо ҳифзи сулҳу субот, ваҳдати миллӣ, ҳисси баланди ватандӯстӣ ва меҳнати созанда идома диҳем. Зеро пойдории давлат аз гузашта оғоз мешавад, дар имрӯз таҳким меёбад ва аз масъулияти ҳар фарзанди Ватан барои фардо вобаста аст.

Агар имрӯз Тоҷикистон дар фазои сулҳу субот роҳи рушди худро идома медиҳад, ин шаҳодати он аст, ки миллат аз озмоишҳои таърихии худ хулосаи дуруст баровардааст. Дар ин роҳ саҳми Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳамчун Роҳбари давлате, ки дар рӯзҳои ниҳоят вазнин масъулияти сарвариро бар уҳда гирифта, масъалаи сулҳ, ҳифзи давлатдорӣ ва муттаҳид сохтани ҷомеаро ба ҳадафи асосӣ табдил доданд, ҷойгоҳи махсус дорад.

35 соли истиқлол ба мо ҳақиқати бузургро собит кард: давлатдорӣ танҳо бо эълони истиқлол оғоз мешавад, аммо пойдории он бо сулҳу суботи ҷомеа, ваҳдату ҳамбастагии сокинони он, қонунҳои қабулкардаи давлат, меҳнати фидокорона ва масъулияти шаҳрвандон таъмин мегардад. Аз озмоишҳои сангини таърих гузашта, Тоҷикистон имрӯз ба сӯи фардои дурахшон қадам мегузорад. Ва ҳифзу таҳкими ин дастоварди муқаддас вазифаи муқаддаси ҳар шаҳрванди Тоҷикистон аст.

Алишер СИДДИҚ,
ҳуқуқшинос