ТАШАББУСИ НАВИ ҶАҲОНИИ ТОҶИКИСТОН ДАР РОҲИ ЭЪМОРИ СУЛҲИ ПОЙДОР. Андешаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 17.07.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар шароите, ки инсоният яке аз ҳассостарин марҳилаҳои таърихи муосирро аз сар мегузаронад, масъалаи таҳкими сулҳ дигар танҳо ормони ахлоқӣ нест, балки ба шарти асосии бақои тамаддуни башар табдил ёфтааст. Болоравии шиддати низоъҳои мусаллаҳона, густариши таҳдидҳои террористӣ ва ифротгароӣ, таъсири тағйирёбии иқлим, камшавии захираҳои об, афзоиши муҳоҷират ва буҳронҳои иқтисодӣ ҷомеаи ҷаҳониро водор месозанд, ки барои таъмини сулҳи устувор ва амнияти дастҷамъӣ роҳҳои нави ҳамкориро ҷустуҷӯ намояд.

— Дар чунин шароит Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки баъди ба даст овардани истиқлол роҳи душвори барқарорсозии сулҳ ва ризоияти миллиро тай намуд, имрӯз ба яке аз ташаббускорони фаъоли масъалаҳои глобалӣ дар арсаи байналмилалӣ табдил ёфтааст. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон, ки бо хиради сиёсӣ, иродаи қавӣ ва сиёсати дурбинонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба даст омад, имрӯз ҳамчун яке аз намунаҳои муваффақи ҳалли низоъ тавассути муколама дар ҷаҳон эътироф гардидааст.

Дар баробари саҳми бузург дар таҳкими сулҳу суботи дохилӣ Тоҷикистон давоми ду даҳсолаи охир ҳамчун давлати ташаббускори масъалаҳои ҳаётан муҳими ҷаҳонӣ низ нуфузи назаррас касб кардааст. Хусусан, ташаббусҳои байналмилалии Пешвои миллат дар соҳаи об ва иқлим мавқеи Тоҷикистонро дар сиёсати ҷаҳонӣ ба сатҳи нав бардоштанд.

Бо пешниҳоди Тоҷикистон Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид пайдарпай якчанд қатъномаҳои муҳими байналмилалӣ  қабул намуд. Эълон гардидани Соли байналмилалии оби тоза (2003), Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои ҳаёт» (2005–2015), Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об (2013) ва Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (2018–2028), Соли 2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва эълон шудани 21 март Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо аз ҷумлаи онҳост. Ин ташаббусҳо масъалаи истифодаи оқилонаи захираҳои обро ба яке аз меҳварҳои асосии рӯзномаи ҷаҳонии рушди устувор табдил доданд. Ин иқдомҳо бори дигар нишон доданд, ки Тоҷикистон танҳо аз манфиатҳои миллии худ дифоъ намекунад, балки худро дар назди ояндаи инсоният низ масъул меҳисобад.

Ҳамаи ин ташаббусҳо бо ҳам робитаи мантиқӣ доранд. Агар масъалаҳои об, иқлим ва ҳифзи пиряхҳо ба таъмини амнияти экологӣ ва рушди устувор равона шуда бошанд, ташаббуси нави Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда барои солҳои 2027–2036» идомаи табиии ҳамин сиёсати башардӯстона мебошад. Зеро сулҳ, об, иқлим, амнияти озуқаворӣ ва рушди устувор аз ҳамдигар ҷудонашавандаанд. Дар ҷаҳоне, ки ҷанг идома дорад, ҳеҷ як барномаи экологӣ, иқтисодӣ ё иҷтимоӣ наметавонад ба таври пурра амалӣ гардад.

Қабули ин қатънома аз ҷониби Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид далели равшани он аст, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба сиёсати сулҳҷӯёна ва ташаббусҳои созандаи Тоҷикистон эътимод дорад. Ин санади муҳим на танҳо дастоварди навбатии дипломатияи тоҷик мебошад, балки нишон медиҳад, ки таҷрибаи сулҳофарини Тоҷикистон метавонад ҳамчун сарчашмаи андешаҳои нав барои таҳкими сулҳи ҷаҳонӣ хизмат намояд.

Нимаи аввали асри XXI бо пешрафтҳои бузурги илму техника ва ҳамзамон бо афзоиши бесобиқаи таҳдидҳои амниятӣ тавсиф мешавад. Агар дар охири асри гузашта чунин мепиндоштанд, ки бо анҷоми «ҷанги сард» ҷаҳон ба марҳилаи сулҳу ҳамкорӣ ворид мегардад, воқеияти имрӯз баръакси онро нишон медиҳад. Дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон низоъҳои мусаллаҳона, рақобатҳои геополитикӣ, терроризм, ифротгароӣ, ҷинояткории фаромиллӣ, ҳамлаҳои киберӣ ва буҳронҳои гуманитарӣ ба масъалаҳои доимии рӯзномаи байналмилалӣ табдил ёфтаанд.

Тибқи маълумоти Созмони Милали Муттаҳид, имрӯз миллионҳо нафар бар асари ҷанг ва даргириҳо маҷбур шудаанд макони зисти худро тарк намоянд. Ҳазорон кӯдак аз таҳсил, хизматрасонии тиббӣ ва зиндагии осоишта маҳрум гардида, даҳҳо кишвар бо буҳрони инсонӣ рӯ ба рӯ мебошанд. Дар чунин шароит масъалаи сулҳ дигар танҳо вазифаи дипломатҳо нест, балки масъулияти муштараки тамоми инсоният ба ҳисоб меравад.

Дар баробари ин, тағйирёбии иқлим, хушксолӣ, коҳиши захираҳои об, обшавии пиряхҳо ва афзоиши офатҳои табиӣ нишон медиҳанд, ки амнияти ҷаҳонӣ танҳо бо роҳи ҳалли масъалаҳои низомӣ таъмин намешавад. Имрӯз мафҳуми «сулҳ» фаротар аз набудани ҷанг маънидод мешавад. Сулҳи воқеӣ танҳо дар ҳолате устувор хоҳад буд, ки адолати иҷтимоӣ, рушди иқтисодӣ, ҳифзи муҳити зист, эҳтироми ҳуқуқи инсон ва ҳамкории созандаи байни давлатҳо таъмин гардад.

Маҳз дар ҳамин замина ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон намудани «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» аҳаммияти махсус пайдо мекунад. Ин ташаббус бар он асос ёфтааст, ки сулҳ бояд ҳамчун арзиши умумии башарӣ на танҳо ҳифз, балки пайваста таҳким дода шавад. Агар ҷомеаи ҷаҳонӣ имрӯз барои сулҳ сармоягузорӣ накунад, наслҳои оянда бо мушкилоти боз ҳам мураккабтар рӯ ба рӯ хоҳанд шуд.

Тоҷикистон худ таҷрибаи нодири гузаштан аз ҷанги шаҳрвандӣ ба сулҳу ваҳдати миллиро дорад. Имзои Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ дар соли 1997 барои давлатдории навини тоҷикон нуқтаи гардиши таърихӣ гардид. Дар давоми солҳои минбаъда маҳз сулҳу субот заминаи рушди иқтисодӣ, таҳкими давлатдорӣ, эҳёи фарҳанг ва болоравии обрӯи байналмилалии кишварро фароҳам овард.

Аз ҳамин таҷриба бармеояд, ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон борҳо дар суханрониҳои худ таъкид намудаанд: “Сулҳ худ ба худ пойдор намемонад, онро бояд ҳамарӯза ҳифз кард ва таҳким бахшид”. Ин андеша имрӯз ба яке аз меҳварҳои сиёсати хориҷии Тоҷикистон табдил ёфтааст.

Дар сиёсати байналмилалӣ истилоҳи «дипломатияи об» маҳз бо ташаббусҳои Тоҷикистон густариш пайдо кард. Имрӯз метавон гуфт, ки Тоҷикистон қадами дигаре ба пеш гузошта, ба рушди «дипломатияи сулҳ» мусоидат мекунад.

Агар ташаббусҳои об ба муттаҳид сохтани давлатҳо барои ҳалли мушкилоти экологӣ мусоидат карда бошанд, ташаббуси нав ҳадафи боз ҳам фарохтар дорад – муттаҳид намудани ҷомеаи ҷаҳонӣ дар атрофи арзиши олии башарӣ, яъне сулҳ.

Чаро маҳз “ба хотири наслҳои оянда” сулҳро бояд таҳким бахшид? Ин ибора дорои маънои амиқи сиёсӣ ва ахлоқӣ мебошад. Дар санадҳои байналмилалӣ солҳои охир бештар масъалаи масъулияти давлатҳо дар назди наслҳои оянда матраҳ мегардад. Ҳифзи табиат, коҳиши партовҳои карбонӣ, истифодаи оқилонаи об ва ҳифзи гуногунии биологӣ ҳама ба хотири фарзандони фардо анҷом дода мешаванд.

Ташаббуси Тоҷикистон ҳамин мантиқро нисбат ба сулҳ низ татбиқ менамояд. Яъне, агар имрӯз барои пешгирии низоъҳо, густариши фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва муколама тадбирҳои ҷиддӣ андешида нашаванд, наслҳои оянда бо ҷаҳоне рӯ ба рӯ хоҳанд шуд, ки дар он хатари ҷанг, муҳоҷират, гуруснагӣ ва буҳронҳои экологӣ боз ҳам бештар мегардад. Аз ин рӯ, мафҳуми «сулҳ ба хотири наслҳои оянда» танҳо як шиори сиёсӣ нест. Он даъват ба масъулияти муштараки тамоми кишварҳо барои сохтани ҷаҳони амнтар, одилонатар ва устувортар мебошад.

Дар сиёсати байналмилалии чанд даҳсолаи охир давлатҳое тавонистаанд ҷойгоҳи устувор касб намоянд, ки на танҳо манфиатҳои миллии худро ҳимоя мекунанд, балки барои ҳалли масъалаҳои умумибашарӣ низ пешниҳодҳои созанда манзур менамоянд. Ҷумҳурии Тоҷикистон маҳз бо ҳамин роҳ эътибори байналмилалии худро тақвият бахшидааст.

Аз оғози солҳои 2000-ум сиёсати хориҷии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба дипломатияи фаъол ва ташаббускор табдил ёфт. Агар дар ибтидо таваҷҷуҳ бештар ба таҳкими сулҳу суботи дохилӣ ва барқарорсозии иқтисоди миллӣ равона шуда бошад, пас дар марҳилаи баъдӣ Тоҷикистон ба пешниҳоди масъалаҳое пардохт, ки аҳаммияти воқеан ҷаҳонӣ доранд.

Яке аз хусусиятҳои муҳими ин ташаббус дар он аст, ки он танҳо бар пояи назарияҳои сиёсӣ бунёд наёфтааст. Тоҷикистон таҷрибаи воқеии гузариш аз ҷанги шаҳрвандӣ ба сулҳу ризоияти миллиро дорад.

Дар натиҷаи гуфтушунидҳои тӯлонӣ ва иродаи сиёсӣ соли 1997 сулҳи тоҷикон барқарор гардид. Ин таҷриба нишон дод, ки ҳатто мушкилтарин ихтилофҳоро метавон тавассути муколама, созиш ва эҳтироми манфиатҳои тарафҳо ҳал намуд.

Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ ба Тоҷикистон ҳуқуқи маънавӣ медиҳад, ки имрӯз дар сатҳи байналмилалӣ аз сулҳ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкорӣ сухан гӯяд. Вақте кишвари аз ҷанг гузашта ҷомеаи ҷаҳониро ба сулҳ даъват мекунад, ин даъват дорои таъсири бештар аст, зеро аз таҷрибаи воқеӣ сарчашма мегирад.

Яке аз андешаҳои меҳварии сиёсати Пешвои миллат дар он ифода меёбад, ки рушди устувор бе сулҳу субот ғайриимкон аст. Дар солҳои охир ин мавқеъ дар аксари суханрониҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бозтоб ёфтааст.

Дар ҳақиқат, ҳеҷ давлате дар шароити ҷанг наметавонад иқтисоди рақобатпазир бунёд намояд, сатҳи зиндагии мардумро беҳтар созад ё мушкилоти экологиро ҳал кунад. Низоъҳои мусаллаҳона захираҳои бузурги молиявиро ба хароҷоти низомӣ равона намуда, имконияти сармоягузорӣ ба маориф, тандурустӣ, илм ва ҳифзи муҳити зистро маҳдуд месозанд.

Аз ҳамин ҷиҳат, ташаббуси Тоҷикистон сулҳро на ҳамчун ҳадафи алоҳида, балки ҳамчун асоси ҳамаи Ҳадафҳои рушди устувор муаррифӣ мекунад. Ин дидгоҳ бо руҳияи рӯзномаи ҷаҳонии рушди устувор мувофиқат дошта, ба таҳкими ҳамкории байналмилалӣ мусоидат менамояд.

Қабул гардидани Қатъномаи «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» на танҳо муваффақияти навбатии дипломатӣ, балки оғози марҳилаи нави сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат Қатъномаи мазкур на танҳо санади рамзӣ, балки даъват ба тағйири тарзи тафаккур дар сиёсати байналмилалӣ мебошад. Ин раванд метавонад дар солҳои наздик нақши Тоҷикистонро дар фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид, созмонҳои минтақавӣ ва дигар ниҳодҳои байналмилалӣ боз ҳам тақвият бахшад.

Ташаббуси нави Тоҷикистон таҷрибаи сулҳро аз сатҳи минтақавӣ ба сатҳи ҷаҳонӣ мебарорад. Дар асл он пешниҳод мекунад, ки фарҳанги пешгирии низоъҳо ба яке аз самтҳои афзалиятноки фаъолияти ҷомеаи байналмилалӣ табдил дода шавад. Дар ин раванд Тоҷикистон метавонад нақши ҳамоҳангсоз ва ташаббускори барномаҳои байналмилалии сулҳофаринро иҷро намояд. Бо истифода аз таҷрибаи муваффақи баргузории конфронсҳои сатҳи баланди байналмилалӣ оид ба об ва иқлим кишвари мо метавонад минбаъд ҳамоишҳои ҷаҳонӣ оид ба масъалаҳои сулҳ, дипломатияи пешгирикунанда ва муколамаи тамаддунҳоро низ мунтазам баргузор намояд.

Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон қабули ин қатънома чанд паёми муҳим дорад. Аввалан, он нишон медиҳад, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба дипломатияи ташаббускор ва созанда табдил ёфтааст. Агар дар солҳои аввали истиқлол ҳадафи асосӣ муаррифии давлат ва таҳкими мавқеи он дар ҷомеаи байналмилалӣ буд, имрӯз Тоҷикистон ба яке аз давлатҳои ташаккулдиҳандаи рӯзномаи байналмилалӣ мубаддал гардидааст.

Дуюм, ин ташаббус обрӯ ва нуфузи байналмилалии Тоҷикистонро боз ҳам таҳким мебахшад. Давлатҳое, ки масъалаҳои умумибашариро пешниҳод ва пайгирӣ мекунанд, ҳамчун шарикони боэътимод ва масъули ҷомеаи ҷаҳонӣ шинохта мешаванд.

Сеюм, чунин ташаббусҳо ба рушди «қудрати нарм»-и Тоҷикистон мусоидат менамоянд. Имрӯз нуфузи давлатҳо танҳо бо имконияти иқтисодӣ ё ҳарбӣ муайян намешавад. Пешниҳоди идеяҳои созанда, ташкили муколамаи байналмилалӣ ва саҳмгузорӣ дар ҳалли масъалаҳои глобалӣ низ яке аз муҳимтарин омилҳои таъсиргузорӣ дар сиёсати ҷаҳонӣ мебошад.

Қабули Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» на танҳо рӯйдоди муҳими дипломатӣ, балки падидаи дорои аҳамияти стратегии байналмилалӣ мебошад. Он нишон медиҳад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳарчи бештар ба зарурати таҳкими сулҳ ҳамчун шарти асосии рушди устувор, амнияти иҷтимоӣ ва пешрафти тамаддуни башарӣ таваҷҷуҳ зоҳир менамояд.

Хушвахт ШАРИФЗОДА,
сардори Раёсати тандурустии шаҳри Душанбе