35 СОЛИ СОҲИБИСТИҚЛОЛИИ ТОҶИКИСТОН. Рушди илмро дар ин давра метавон яке аз муҳимтарин дастовардҳои сиёсати давлатии Тоҷикистон арзёбӣ намуд

ДУШАНБЕ, 25.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Давоми 35 соли Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон фаъолияти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун маркази асосии таҳқиқоти бунёдӣ ва амалӣ мазмуну муҳтавои тоза касб намуд. Бо такмили сохтори идоракунӣ, таъсиси озмоишгоҳҳои муосир, ҷалби олимони ҷавон ва густариши ҳамкории байналмилалӣ барои рушди самтҳои афзалиятноки илм шароити мусоид муҳайё гардид. Тадқиқоти анҷомёфта дар соҳаҳои физика, химия, биология, геология, энергетика, технологияҳои иттилоотӣ, математика, тиб, кишоварзӣ, инчунин илмҳои ҷомеашиносӣ ва гуманитарӣ имконият дод, ки масъалаҳои муҳими рушди миллӣ аз нигоҳи илмӣ мавриди омӯзиш қарор гиранд.

— Истиқлолияти давлатӣ барои Ҷумҳурии Тоҷикистон на танҳо оғози марҳилаи нави давлатдорӣ, балки заминаи воқеии эҳёи илму маърифат ва ташаккули сиёсати мустақили илмӣ гардид. Дар шароите, ки ҷумҳурӣ дар оғози солҳои навадум бо мушкилоти ҷиддии сиёсӣ, иқтисодӣ ва иҷтимоӣ рӯ ба рӯ буд, нигоҳ доштани неруи илмӣ ва ҳифзи мактабҳои илмии миллӣ яке аз вазифаҳои муҳим ба ҳисоб мерафт. Маҳз дар ҳамин давра аҳаммияти илм ҳамчун омили калидии рушди устувори давлат, таъмини амнияти миллӣ ва пешрафти иҷтимоию иқтисодӣ бештар эҳсос гардид.

Таҷрибаи давлатҳои пешрафтаи ҷаҳон нишон медиҳад, ки рушди иқтисодиёти муосир бе такя ба дастовардҳои илмӣ, технологияҳои нав ва истифодаи самараноки неруи зеҳнӣ имконнопазир аст. Тоҷикистон низ аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ сиёсати худро дар самти ташаккули иқтисодиёти донишбунёд ва баланд бардоштани иқтидори илмӣ ба роҳ монда, барои фаъолияти муассисаҳои илмӣ, тайёр намудани мутахассисони баландихтисос ва татбиқи натиҷаҳои таҳқиқот дар истеҳсолот тадбирҳои пайгиронаро амалӣ намуд.

Дар даврони соҳибистиқлолӣ илм тадриҷан ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфт. Қабули санадҳои меъёрии ҳуқуқӣ, стратегияҳо ва барномаҳои давлатӣ имкон фароҳам овард, ки низоми идоракунии фаъолияти илмӣ мутобиқ ба талаботи замони муосир такмил дода шавад. Ҳамзамон рушди ҳамкории байналмилалӣ, густариши робитаҳои илмӣ бо марказҳои бонуфузи ҷаҳон ва иштироки олимони тоҷик дар лоиҳаҳои муштарак ба боло рафтани нуфузи илми миллӣ мусоидат намуд.

Дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон илм ҳамчун яке аз сарчашмаҳои асосии рушди ҷомеа арзёбӣ мегардад. Бо роҳнамоии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаи дастгирии илм, рушди иқтидори зеҳнӣ ва тарбияи насли нави муҳаққиқон пайваста дар маркази таваҷҷуҳи давлат қарор дорад. Дар паёмҳо ва суханрониҳои Сарвари давлат борҳо таъкид шудааст, ки рушди устувори мамлакат аз сатҳи рушди илму маориф, навоварӣ ва омодасозии мутахассисони рақобатпазир вобастагии мустақим дорад. Ин мавқеи сиёсӣ боиси он гардид, ки фаъолияти муассисаҳои илмӣ марҳила ба марҳила густариш ёфта, имконияти нави таҳқиқотӣ фароҳам оварда шавад.

Яке аз хусусияти муҳими рушди илм дар даврони истиқлол тағйир ёфтани муносибат ба арзиши дониш мебошад. Агар қаблан фаъолияти илмӣ бештар ба иҷрои вазифаҳои соҳавӣ равона гардида бошад, имрӯз илм ҳамчун воситаи муҳими баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ, рушди технологияҳои нав, истифодаи самараноки захираҳои табиӣ, таъмини амнияти озуқаворӣ, ҳифзи муҳити зист ва беҳтар намудани сатҳи зиндагии аҳолӣ арзёбӣ мешавад. Ин тағйирот нишон медиҳад, ки илми тоҷик тадриҷан ба талаботи рушди ҷаҳони муосир мутобиқ гардида, нақши он дар пешрафти давлат сол аз сол бештар мегардад.

Бо вуҷуди дастовардҳои назаррас рушди илм имрӯз низ тақозо менамояд, ки сатҳи рақобатпазирии таҳқиқот, сифати омодасозии кадрҳои илмӣ, сатҳи ҳамгироии илм бо истеҳсолот ва ҷалби сармоягузорӣ ба корҳои илмӣ боз ҳам тақвият дода шавад. Дар шароити рушди босуръати технологияҳои рақамӣ, зеҳни сунъӣ, биотехнология ва энергетикаи «сабз» зарур аст, ки муассисаҳои илмии ҷумҳурӣ самти фаъолиятро мутобиқ ба талаботи иқтисодиёти инноватсионӣ такмил диҳанд. Маҳз чунин муносибати илммеҳвар метавонад барои таҳкими мавқеи Тоҷикистон дар фазои илмии байналмилалӣ ва таъмини рушди устувори миллӣ заминаи воқеӣ фароҳам оварад.

Марҳилаи истиқлолият барои илми тоҷик танҳо давраи нигоҳ доштани иқтидори илмӣ набуд, балки ба давраи таҷдиди сохторӣ ва мазмунии фаъолияти илмӣ табдил ёфт. Агар дар солҳои аввали соҳибистиқлолӣ масъалаи асосӣ ҳифзи муассисаҳои илмӣ ва неруи кадрӣ ба ҳисоб мерафт, пас дар солҳои минбаъда таваҷҷуҳи давлат бештар ба баланд бардоштани сифати таҳқиқоти илмӣ, муҷаҳҳаз гардонидани озмоишгоҳҳо, омодасозии кадрҳои ҷавон ва мутобиқ намудани фаъолияти илмӣ ба талаботи рушди иқтисоди миллӣ равона гардид. Ин тағйирот имкон фароҳам овард, ки илм тадриҷан аз доираи фаъолияти назариявӣ берун омада, ба омили муҳими ҳалли масъалаҳои амалии давлат табдил ёбад.

Дар ин раванд Академияи миллии илмҳо ҳамчун маркази асосии таҳқиқоти илмӣ нақши меҳварӣ дорад. Солҳои охир дар сохтори академия якчанд озмоишгоҳҳои муосир таъсис ва таҷдид гардида, бо таҷҳизоти замонавии таҳқиқотӣ таъмин шуданд. Бо дастгирии Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон танҳо дар ду соли охир дар муассисаҳои илмии академия 57 озмоишгоҳи нави муосир таъсис ва бо таҷҳизоти пешрафтаи илмӣ муҷаҳҳаз гардиданд. Ин иқдом имконият фароҳам овард, ки олимони тоҷик доираи таҳқиқотро васеъ намуда, натиҷаҳои илмии ҷавобгӯ ба талаботи ҷомеаи муосир пешниҳод намоянд.

Ҳамзамон рушди инфрасохтори илмӣ боиси фаъол гардидани таҳқиқот дар самтҳои афзалиятноки мамлакат гардид. Омӯзиши сарватҳои табиӣ, коркарди технологияҳои нави саноатӣ, таҳқиқоти гидроэнергетикӣ, истифодаи манбаъҳои барқароршавандаи энергия, ҳифзи муҳити зист, омӯзиши тағйирёбии иқлим, биотехнология, селексияи зироати кишоварзӣ, технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ аз ҷумлаи самтҳое мебошанд, ки имрӯз дар маркази таваҷҷуҳи муассисаҳои илмии мамлакат қарор доранд. Дар баробари ин, илмҳои ҷомеашиносӣ ва гуманитарӣ низ бо омӯзиши масъалаҳои давлатдорӣ, ҳуқуқ, иқтисод, таърих, забон, адабиёт ва фарҳанги миллӣ дар таҳкими пояҳои маънавии ҷомеа саҳми арзанда мегузоранд.

Яке аз дастовардҳои муҳими даврони истиқлол густариши ҳамкории байналмилалии илмӣ мебошад. Муассисаҳои илмии Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз бо марказҳои бонуфузи илмии Осиё, Аврупо ва дигар минтақаҳои ҷаҳон ҳамкории судманд ба роҳ мондаанд. Амалӣ гардидани лоиҳаҳои муштараки илмӣ, табодули таҷрибаи олимон, иштироки муҳаққиқони тоҷик дар форумҳои байналмилалӣ ва истифодаи таҷҳизоти пешрафтаи озмоишгоҳӣ барои боло бурдани сифати таҳқиқот заминаи мусоид фароҳам овардааст. Ин ҳамкорӣ на танҳо имконияти дастрасӣ ба технологияҳои навро васеъ намуд, балки нуфузи илми тоҷикро дар арсаи байналмилалӣ низ таҳким бахшид.

Дар баробари рушди таҳқиқоти бунёдӣ солҳои охир таваҷҷуҳ ба илмҳои амалӣ ва инноватсионӣ низ афзоиш ёфтааст. Имрӯз вазифаи муҳими илм танҳо ба даст овардани натиҷаҳои назариявӣ нест, балки татбиқи онҳо дар истеҳсолот, иқтисодиёт ва идоракунии давлатӣ мебошад. Маҳз аз ҳамин лиҳоз ҳамгироии илм бо истеҳсолот яке аз самтҳои калидии сиёсати илмии давлат ба ҳисоб меравад. Истифодаи натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар соҳаҳои энергетика, саноати кӯҳӣ, кишоварзӣ, дорусозӣ, технологияҳои иттилоотӣ ва ҳифзи муҳити зист метавонад барои баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ ва рушди устувори Ҷумҳурии Тоҷикистон нақши муассир бозад.

Тоҷикистон имрӯз дар шароите қарор дорад, ки рушди босуръати технологияҳои рақамӣ ва иқтисодиёти донишбунёд ба нисбат ба фаъолияти илмӣ муносибати нав талаб мекунад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки давлатҳое, ки ба рушди илм, навоварӣ ва технология сармоягузории бештар мекунанд, дар рақобати байналмилалӣ мавқеи устувортар пайдо менамоянд. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон низ афзоиши сармоягузорӣ ба илм, густариши фаъолияти фондҳои дастгирии таҳқиқот, рушди соҳибкории инноватсионӣ ва таҳкими робитаи донишгоҳҳо бо муассисаҳои илмӣ аҳаммияти стратегӣ дорад. Ин раванд метавонад барои ташаккули иқтисодиёти рақобатпазир, баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат ва истифодаи самараноки захираҳои миллӣ заминаи устувор гузорад.

Ҳамин тавр, таҷрибаи беш аз се даҳсолаи истиқлол нишон медиҳад, ки илми тоҷик марҳилаи навини рушдро оғоз кардааст. Имрӯз имконияти мавҷуда, сиёсати пайгиронаи давлатӣ, рушди инфрасохтори илмӣ ва афзоиши ҳамкории байналмилалӣ барои ташаккули муҳити нави илмӣ заминаи мусоид фароҳам овардаанд. Дар айни замон нигоҳ доштани ин суръати рушд, ҷалби ҷавонони соҳибистеъдод ба илм, истифодаи васеи технологияҳои муосир ва тақвияти робитаи илм бо истеҳсолот аз ҷумлаи омилҳое мебошанд, ки метавонанд дар солҳои оянда сатҳи рушди илмро ба марҳилаи сифатан нав расонанд.

Дар баробари дастовардҳои назаррас рушди илми тоҷик дар марҳилаи кунунӣ бо якчанд вазифаҳои стратегӣ низ рӯ ба рӯ мебошад. Аввалан, таҳкими ҳамгироии илм бо бахши воқеии иқтисодиёт зарурати аввалиндараҷа дорад. Натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ танҳо дар ҳолате метавонанд арзиши воқеии худро нишон диҳанд, ки онҳо ба технологияҳои нав, истеҳсолоти саноатӣ, соҳаи кишоварзӣ, тандурустӣ ва дигар бахшҳои иқтисоди миллӣ ворид гарданд. Дар бисёр давлатҳои пешрафтаи ҷаҳон нишондиҳандаи асосии самаранокии фаъолияти муассисаҳои илмӣ на танҳо шумораи мақолаҳои илмӣ, балки ҳаҷми технологияҳои татбиқшуда, ихтироот, патентҳо ва маҳсулоти рақобатпазир ба ҳисоб меравад. Аз ин рӯ, барои Тоҷикистон низ муҳим аст, ки механизми самараноки пайванди илм, истеҳсолот ва соҳибкорӣ боз ҳам такмил дода шавад.

Самти дигари муҳим рушди сармояи инсонӣ мебошад. Пешрафти илм, пеш аз ҳама, ба фаъолияти муҳаққиқони соҳибкасб, ҷавонони лаёқатманд ва муҳити мусоиди илмӣ вобаста аст. Солҳои охир барои ҷалби ҷавонон ба фаъолияти илмӣ, баланд бардоштани сатҳи таҳсилоти баъдидипломӣ, дастгирии унвонҷӯён ва рушди мактабҳои илмӣ тадбирҳои муҳим амалӣ гардидаанд. Бо вуҷуди ин, рақобати шадиди ҷаҳонӣ дар соҳаи илм тақозо менамояд, ки сатҳи омодасозии кадрҳои илмӣ пайваста такмил дода шуда, имконияти бештари иштирок дар лоиҳаҳои байналмилалӣ, барномаҳои табодули илмӣ ва таҳқиқоти муштарак фароҳам оварда шаванд. Маҳз сармоягузорӣ ба неруи инсонӣ метавонад омили асосии рушди устувори илм дар даҳсолаҳои оянда гардад.

Дар замони муосир рақамикунонӣ, зеҳни сунъӣ, ҳисоббарории баландмаҳсул, биотехнология, нанотехнология ва иқтисодиёти «сабз» самтҳои муайянкунандаи пешрафти ҷаҳонӣ ба ҳисоб мераванд. Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бояд бо истифода аз имконияти мавҷуда ҷойгоҳи худро дар ин равандҳо таҳким бахшад. Барои расидан ба ин ҳадаф зарур аст, ки фаъолияти муассисаҳои илмӣ бештар ба самтҳои афзалиятноки миллӣ, аз ҷумла амнияти озуқаворӣ, энергетика, истифодаи оқилонаи захираҳои обӣ, ҳифзи пиряхҳо, рақамикунонии иқтисодиёт, амнияти киберӣ ва рушди технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ равона карда шавад. Чунин равиш на танҳо ба ҳалли масъалаҳои дохилии ҷумҳурӣ мусоидат мекунад, балки имконияти иштироки фаъоли олимони тоҷикро дар барномаҳои илмии байналмилалӣ низ афзоиш медиҳад.

Ҳамзамон тақвияти фарҳанги илмӣ дар ҷомеа низ аҳаммияти калон дорад. Имрӯз ҷомеа беш аз ҳар вақти дигар ба маълумоти илмии боэътимод ниёз дорад. Баланд бардоштани мақоми олим, густариши маърифати илмӣ байни ҷавонон, ташвиқи фаъолияти ихтироъкорӣ ва навоварӣ метавонад ба ташаккули ҷомеаи донишбунёд мусоидат намояд. Дар чунин шароит илм на танҳо ба рушди иқтисодиёт, балки ба таҳкими ҷаҳонбинии илмӣ, рушди фарҳанги миллӣ ва баланд бардоштани сифати зиндагии аҳолӣ низ таъсири мусбат мерасонад.

Бо таҳлили таҷрибаи беш аз сию панҷ соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон метавон ба чунин хулоса расид, ки илми тоҷик марҳилаи муҳими рушдро тай намудааст. Аз нигоҳ доштани иқтидори илмӣ дар солҳои аввали истиқлол то ташаккули инфрасохтори нави илмӣ, густариши ҳамкории байналмилалӣ ва ворид гардидани технологияҳои муосир роҳи назаррасе тай шудааст. Ин дастовардҳо нишон медиҳанд, ки сиёсати давлатии Тоҷикистон дар самти дастгирии илм ва рушди иқтидори зеҳнӣ тадриҷан натиҷаҳои амалӣ ба бор овардааст.

Хулоса, рушди минбаъдаи Ҷумҳурии Тоҷикистон бе илми рақобатпазир, таҳқиқоти босифат ва истифодаи васеи технологияҳои муосир ғайриимкон мебошад. Дар шароити ташаккули иқтисодиёти донишбунёд илм бояд ба яке аз муҳаррикҳои асосии рушди иҷтимоию иқтисодӣ табдил ёбад. Таҳкими заминаҳои моддию техникӣ, дастгирии олимони ҷавон, тавсеаи ҳамкории байналмилалӣ, рушди фаъолияти инноватсионӣ ва татбиқи натиҷаҳои таҳқиқоти илмӣ дар истеҳсолот метавонанд заминаи боэътимодро барои пешрафти устувори мамлакат фароҳам оваранд. Аз ин рӯ, рушди илм дар даврони истиқлолиятро метавон яке аз муҳимтарин дастовардҳои сиёсати давлатии Тоҷикистон арзёбӣ намуд. Нақши он дар таҳкими давлатдорӣ, баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ ва таъмини зиндагии шоистаи шаҳрвандон дар солҳои оянда боз ҳам афзун мегардад.

Қобилҷон ХУШВАХТЗОДА,
президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик

АКС: АМИТ «Ховар»