ИСТИҚЛОЛИЯТ ВА ФАРДОИ РАҚАМИИ ТОҶИКИСТОН. Мулоҳизаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 17.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар арафаи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки яке аз муҳимтарин санаҳои таърихии давлатдории навини тоҷикон ба шумор меравад, бо ифтихор метавон таъкид намуд, ки тамоми дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ, пеш аз ҳама, бо барқарор гардидани сулҳу субот, таҳкими ваҳдати миллӣ, ташаккули пояҳои давлатдории муосир ва сиёсати созандаву дурбинонаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайванди ногусастанӣ доранд. Давоми солҳои Истиқлоли давлатӣ Тоҷикистон бо роҳбарии Пешвои миллат марҳилаҳои басе мураккаби таърихиро паси сар намуда, аз мамлакати гирифтори буҳрони сиёсиву иҷтимоӣ ба давлати соҳибихтиёр, сулҳпарвар, рӯ ба рушд ва дорои мавқеи устувор дар арсаи байналмилалӣ табдил ёфт.

— Таъмини сулҳу ваҳдати миллӣ, таҳкими суботи сиёсӣ, бунёди низоми муосири давлатдорӣ, рушди иқтисоди миллӣ, раҳоӣ аз бунбасти коммуникатсионӣ, таъмини истиқлоли энергетикӣ, ҳифзи амнияти озуқаворӣ, рушди саноат, кишоварзӣ, маориф, илм, тандурустӣ, фарҳанг, инфрасохтори нақлиётӣ ва иҷтимоӣ аз ҷумлаи дастовардҳое мебошанд, ки дар ин давраи таърихӣ заминаҳои устувори пешрафти минбаъдаи ҷумҳуриро фароҳам оварданд.

Махсусан дар марҳилаи нави рушди Тоҷикистон сиёсати давлатӣ таҳти роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳарчи бештар ба иқтисоди донишбунёд, рақамикунонӣ, рушди илму техника, технологияҳои муосир ва истифодаи имконияти зеҳни сунъӣ нигаронида шудааст. Ин раванд идомаи мантиқии сиёсати созандаест, ки ҳадафи асосии он баланд бардоштани сатҳу сифати зиндагии мардум, тақвияти рақобатпазирии иқтисоди миллӣ ва мутобиқ намудани ҷумҳурӣ ба талаботи ҷаҳони босуръат тағйирёбанда мебошад. Дар шароите, ки технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ ба яке аз омилҳои асосии рушди иқтисодӣ, идоракунии самаранок, пешрафти илм ва таҳкими иқтидори инсонӣ табдил ёфтаанд, таваҷҷуҳи роҳбарияти олии мамлакат ба ин самт аҳамияти стратегӣ касб менамояд.

Дар Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон «Дар бораи самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷии ҷумҳурӣ» аз 16 декабри соли 2025 низ зарурати истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ, ба роҳ мондани усулҳои муосири идоракунӣ ва истифодаи имконияти зеҳни сунъӣ ҳамчун воситаи муҳими баланд бардоштани самаранокии иқтисод ва низоми идоракунии давлатӣ махсус таъкид гардид. Чунин мавқеъ нишон медиҳад, ки рушди рақамӣ дар Тоҷикистон танҳо ҳамчун татбиқи технологияҳои нав арзёбӣ намегардад, балки чун омили ташаккули иқтисоди инноватсионӣ, давлатдории муосир ва ҷомеаи донишбунёд баррасӣ мешавад. Аз ин рӯ, рушди инфрасохтори рақамӣ, омода намудани мутахассисони баландихтисос, баланд бардоштани сатҳи саводнокии рақамии аҳолӣ, тақвияти робитаи илм бо истеҳсолот ва дастгирии навовариву ихтироъкорӣ ба вазифаҳои муҳими стратегӣ табдил ёфтаанд.

Таваҷҷуҳи пайвастаи Пешвои миллат ба рушди маориф ва илм, тарбияи насли соҳибмаърифат, омӯзиши фанҳои дақиқу табиӣ, технологияҳои иттилоотӣ, омодасозии кадрҳои муҳандисиву техникӣ ва дастгирии ҷавонони соҳибистеъдод заминаи муҳим барои ворид шудани Тоҷикистон ба марҳилаи нави рушди технологӣ мебошад. Зеро дар ҷаҳони муосир сарвати асосии давлат на танҳо захираҳои табиӣ, балки дониш, тафаккури эҷодӣ, неруи инсонӣ ва қобилияти тавлиду истифодаи технологияҳои пешрафта мебошад. Аз ҳамин нуқтаи назар, сиёсати илмпарварона ва технологиямеҳвари давлат метавонад дар солҳои оянда барои ташаккули иқтисоди рақобатпазир, таъсиси ҷойҳои нави корӣ, рушди истеҳсолоти технологӣ ва густариши мавқеи Тоҷикистон дар фазои байналмилалии илмӣ ва рақамӣ нақши калидӣ бозад.

Маҳз дар чунин фазои созанда ва бо такя ба дастовардҳои бузурги даврони соҳибистиқлолӣ Ҷумҳурии Тоҷикистон имсол ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатиро истиқбол мегирад. Ин сана на танҳо рамзи ҷамъбасти роҳи пурифтихори тайшуда, балки фурсати муҳим барои муайян намудани ҳадафҳои нави миллӣ ва гузоштани қадамҳои устувор ба сӯи ояндаи боз ҳам пешрафта мебошад. Сиву панҷ соли истиқлол собит намуд, ки сулҳу ваҳдати миллӣ, роҳбарии хирадмандона, арҷгузорӣ ба илму маърифат ва истифодаи дастовардҳои технология метавонанд ҷумҳуриро ба марҳилаҳои нави тараққиёт раҳнамун созанд. Аз ин рӯ, таҷлили ин ҷашни таърихӣ ҳамзамон бо густариши равандҳои рақамикунонӣ ва рушди зеҳни сунъӣ метавонад ҳамчун оғози марҳилаи нави пешрафти миллӣ — марҳилаи иқтисоди донишбунёд, инноватсионӣ ва рақамии Тоҷикистон арзёбӣ гардад.

Сию панҷ соли соҳибистиқлолӣ барои Тоҷикистон давраи бунёди давлатдории навин, таҳкими сулҳу субот, ташаккули ниҳодҳои мустақили сиёсӣ ва иқтисодӣ ва фароҳам овардани заминаҳои рушди устувор гардид. Агар дар солҳои аввали истиқлол вазифаҳои асосӣ барқарор намудани низоми идоракунӣ, ба эътидол овардани ҳаёти иқтисодӣ ва ҳифзи пояҳои давлатдорӣ буданд, дар марҳилаҳои баъдӣ модернизатсияи иқтисод, рушди инфрасохтор, густариши хизматрасониҳои молиявӣ ва ворид намудани технологияҳои нав ба самтҳои афзалиятнок табдил ёфтанд. Имрӯз Тоҷикистон ба марҳилае ворид шудааст, ки дар он дониш, технология, иттилоот ва сармояи инсонӣ аҳамияти ҳалкунанда пайдо мекунанд.

Дар асри рақамӣ мафҳуми истиқлолияти иқтисодӣ низ мазмуни нав мегирад. Акнун истиқлолияти устувор на танҳо ба имконияти пешбурди сиёсати мустақили молиявӣ ва иқтисодӣ, балки ба амнияти иттилоотӣ, қобилияти коркарди додаҳо, инфрасохтори боэътимоди технологӣ ва омодагии кадрҳои миллӣ низ вобаста аст. Давлате, ки захираҳои рақамӣ ва технологияҳои калидиро самаранок истифода карда метавонад, дар иқтисоди ҷаҳонии асри XXI мавқеи устувортар пайдо мекунад. Аз ин нуқтаи назар, рушди иқтисоди рақамӣ ва зеҳни сунъӣ барои Тоҷикистон идомаи мантиқии сиёсати таҳкими истиқлолияти иқтисодӣ ва институтсионалӣ мебошад.

Яке аз бахшҳое, ки имконияти технологияҳои навро бештар эҳсос мекунад, низоми бонкӣ ва молиявӣ аст. Бонкҳои муосир бо ҳаҷми бузурги маълумот — пардохтҳо, қарордодҳо, таърихи қарзӣ, маълумоти мизоҷон ва нишондиҳандаҳои бозор кор мекунанд. Дар чунин муҳит танҳо автоматикунонии одӣ дигар кофӣ нест. Зеҳни сунъӣ метавонад маълумотро зуд таҳлил намояд, қонуниятро муайян кунад, хавфҳоро пешгӯӣ намояд ва ба мутахассисон барои қабули қарорҳои асоснок мусоидат кунад. Дар натиҷа, бонк тадриҷан аз муассисаи классикии миёнарави молиявӣ ба маркази коркарди маълумот ва платформаи хизматрасониҳои рақамӣ табдил меёбад.

Барои Тоҷикистон чунин раванд имконияти назаррас фароҳам меорад. Технологияҳои интеллектуалӣ метавонанд равандҳои дохилии бонкҳоро самараноктар гардонанд, суръати хизматрасониро зиёд ва хароҷоти амалиётиро кам кунанд. Таҳлили рафтори мизоҷон имкон медиҳад, ки маҳсулоти молиявӣ ба ниёзҳои гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ бештар мутобиқ карда шавад. Дар соҳаи қарздиҳӣ низ усулҳои нави таҳлил метавонанд ба арзёбии дақиқтари қобилияти қарзии мизоҷон мусоидат намоянд. Ин махсусан барои соҳибкорони хурд, шахсони худмашғул ва шаҳрвандоне муҳим аст, ки таърихи расмии қарзии онҳо маҳдуд мебошад.

Зеҳни сунъӣ метавонад дар идоракунии хавф ва ошкор намудани қаллобӣ низ нақши муҳим бозад. Бо афзоиши шумораи амалиёти электронӣ назорати дастии ҳар транзаксия амалан ғайриимкон мегардад. Алгоритмҳои таҳлилӣ метавонанд намунаҳои ғайримуқаррариро зуд муайян намуда, ба низоми назорат дар бораи амалиёти эҳтимолан хатарнок огоҳӣ диҳанд. Ин имконият барои ҳифзи маблағҳои мизоҷон, пешгирии истифодаи ғайриқонунии кортҳою суратҳисобҳо ва таҳкими эътимод ба хизматрасониҳои рақамӣ аҳамияти махсус дорад.

Дар баробари ин, рақамикунонӣ муносибати байни бонк ва мизоҷро ба куллӣ тағйир медиҳад. Имрӯз қисми зиёди хизматрасониҳо тавассути телефони мобилӣ, интернет ва дигар каналҳои электронӣ анҷом дода мешаванд. Мобайл-банкинг, интернет-банкинг, ҳамёнҳои электронӣ, кортҳои бонкӣ ва QR-пардохтҳо ба унсурҳои муҳими ҳаёти молиявии муосир табдил ёфтаанд. Барои Тоҷикистон, ки дорои минтақаҳои кӯҳсор ва маҳалҳои аз марказҳои иқтисодӣ дур мебошад, чунин хизматрасониҳо метавонанд дастрасии аҳолиро ба низоми молиявӣ васеъ намоянд. Шаҳрванд метавонад бисёр амалиётро бе сафар ба филиали бонк анҷом диҳад, соҳибкори хурд бошад, пардохт қабул кунад, гардиши маблағро ба қайд гирад ва таърихи рақамии фаъолиятро ташаккул диҳад.

Густариши пардохтҳои ғайринақдӣ барои шаффофияти иқтисодӣ низ аҳамияти калон дорад. Амалиёти рақамӣ сабтшаванда буда, барои баҳисобгирӣ ва таҳлил имконияти бештар фароҳам меорад. Ин раванд метавонад ба беҳтар шудани интизоми молиявӣ, коҳиш ёфтани хароҷоти муомилот ва баланд гардидани самаранокии идоракунии иқтисодӣ мусоидат намояд. Маълумоте, ки дар натиҷаи амалиёти рақамӣ ба вуҷуд меояд, дар ҳолати риояи талаботи қонунӣ ва махфият метавонад барои таҳлили рафтори истеъмолкунанда, фаъолияти соҳибкорӣ ва тамоюлҳои бозор истифода шавад.

Аммо рушди молияи рақамӣ дар баробари имконият масъулияти нав низ ба миён меорад. Бо зиёд шудани хизматрасониҳои онлайн хавфи ҳамлаҳои киберӣ, фишинг, дуздии маълумот ва воридшавии ғайриқонунӣ ба ҳисобҳо меафзояд. Аз ин рӯ, киберамният бояд яке аз пояҳои асосии рақамикунонӣ бошад. Ҳифзи маълумоти шахсӣ, назорати дастрасӣ, омодагии кормандон, баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ ва масъулияти равшани муассисаҳо барои амнияти иттилоотӣ шартҳои муҳими эътимоди ҷомеа ба иқтисоди рақамӣ мебошанд.

Истифодаи зеҳни сунъӣ ҳамчунин масъалаи шаффофияти қарорҳоро ба миён мегузорад. Агар алгоритм барои арзёбии қарз, хавф ё дигар имконияти иқтисодии шаҳрванд истифода шавад, натиҷаи он набояд барои мизоҷ нофаҳмо ва санҷиданашаванда бошад. Технология бояд инсонро дастгирӣ кунад, на масъулияти инсонро аз байн барад. Дар масъалаҳои ҳассос назорати мутахассис, имконияти шарҳи қарор ва ҳифзи ҳуқуқи мизоҷ бояд нигоҳ дошта шавад. Инсонмеҳварӣ бояд яке аз принсипҳои асосии истифодаи зеҳни сунъӣ дар низоми молиявии давлат бошад.

Рушди технологияҳои рақамӣ бе сармояи инсонӣ имконнопазир аст. Барои Тоҷикистон омодасозии мутахассисон дар самтҳои зеҳни сунъӣ, таҳлили додаҳо, киберамният, барномасозӣ, молияи рақамӣ ва идоракунии системаҳои иттилоотӣ аҳамияти стратегӣ дорад. Дар ин раванд нақши донишгоҳҳо ва муассисаҳои илмӣ махсус аст. Барномаҳои таълимӣ бояд ба тағйироти босуръати бозори меҳнат мутобиқ шаванд, ҳамкории донишгоҳҳо бо бонкҳо, ширкатҳои технологӣ ва мақомоти давлатӣ густариш ёбад ва барои ҷавонон имконияти бештари таҷрибаомӯзӣ ва иштирок дар лоиҳаҳои амалӣ фароҳам оварда шавад.

Ҳамзамон саводнокии рақамӣ ва молиявии аҳолӣ бояд баланд бардошта шавад. Хизматрасонии электронӣ танҳо вақте фарогир ва самаранок мегардад, ки истифодабаранда онро дуруст ва бехатар истифода карда тавонад. Ин масъала барои минтақаҳои дурдаст, шаҳрвандони калонсол ва гурӯҳҳое, ки дастрасии онҳо ба технология маҳдудтар аст, аҳамияти махсус дорад. Рақамикунонӣ набояд боиси нобаробарии нав гардад. Баръакс, он бояд барои васеъ намудани имконияти иқтисодӣ ва беҳтар кардани дастрасӣ ба хизматрасониҳо хизмат кунад.

Барои ҷумҳурии мо муҳим аст, ки таҷрибаи байналмилалӣ омӯхта шавад, аммо технологияҳо бо назардошти хусусияти миллӣ мутобиқ гарданд. Сохтори иқтисодӣ, ҷуғрофия, фарҳанги молиявӣ ва забон дар ҳар давлат хусусияти худро дорад. Аз ҷумла, рушди захираҳои рақамии забони тоҷикӣ, луғатҳои соҳавӣ ва моделҳое, ки забони тоҷикиро хуб дарк мекунанд, метавонад барои ташкили чатботҳо, ёварони рақамӣ ва дигар хизматрасониҳои интеллектуалӣ заминаи муҳим фароҳам оваранд. Ин на танҳо масъалаи техникӣ, балки ҷузъи рушди фазои миллии иттилоотӣ низ мебошад.

Дар марҳилаи нави рушди мамлакат ҳамкории давлат, бонкҳо, ширкатҳои fintech, операторони алоқа, донишгоҳҳо ва марказҳои илмӣ аҳамияти бештар пайдо мекунад. Давлат бояд ҳам амният ва ҳуқуқи шаҳрвандонро ҳифз кунад ва ҳам барои озмоиш ва татбиқи навовариҳои муфид шароит фароҳам оварад. Бонкҳо таҷрибаи молиявӣ ва инфрасохтор доранд, ширкатҳои технологӣ суръат ва чандирӣ меоранд, муассисаҳои таълимӣ манбаи кадр ва таҳқиқот мебошанд. Ҳамгироии ин имконият метавонад ба ташаккули экосистемаи миллии молияи рақамӣ мусоидат кунад.

Дар остонаи 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ ин масъалаҳо маънои хос пайдо мекунанд. Соҳибистиқлолӣ ба Тоҷикистон имконият дод, ки пояҳои давлатдорӣ ва низоми мустақили иқтисодиву молиявии худро бунёд намояд. Акнун вазифаи марҳилаи нав аз он иборат аст, ки ин дастовардҳо бо имконияти иқтисоди рақамӣ, зеҳни сунъӣ ва технологияҳои муосир пайваст карда шаванд. Таъкидҳои пайвастаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рушди илму технология, иқтисоди рақамӣ ва истифодаи зеҳни сунъӣ ба ин раванд самти стратегӣ мебахшанд ва масъулияти ниҳодҳои давлатӣ, бахши хусусӣ ва ҷомеаи илмиро барои татбиқи ҳадафҳои нав бештар мекунанд.

Модели миллии молияи рақамии Тоҷикистон бояд ба чор поя такя намояд: инсонмеҳварӣ, амният, навоварӣ ва ҳифзи манфиатҳои миллӣ. Технология бояд вақти шаҳрвандро сарфа кунад, дастрасиро ба хизматрасонӣ васеъ намояд, шаффофият ва амнияти молиявиро тақвият бахшад ва барои соҳибкорӣ имконияти нав эҷод кунад.

Давоми 35 соли Истиқлолияти давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти ташаккули низоми мустақили иқтисодиву молиявӣ, рушди инфрасохтори иттилоотӣ ва коммуникатсионӣ, густариши хизматрасониҳои электронӣ, ҷорӣ намудани пардохтҳои ғайринақдӣ, таҳкими низоми бонкӣ, рушди соҳибкорӣ ва фароҳам овардани заминаҳои иқтисоди рақамӣ корҳои назаррас анҷом дода шуданд. Дар ин давра барои истифодаи васеи технологияҳои муосир, баланд бардоштани самаранокии идоракунӣ, беҳтар намудани сифати хизматрасониҳо ва тақвияти имконияти иқтисодии аҳолӣ шароити мусоид фароҳам оварда шуд. Имрӯз ин дастовардҳо ба пояи устуворе табдил ёфтаанд, ки метавонанд ҷумҳуриро ба марҳилаи нави рушди рақамӣ, донишбунёд ва инноватсионӣ ворид созанд.

Дар солҳои оянда зарур аст, ки ин раванд бо суръат ва фарогирии бештар идома ёфта, рушди сармояи инсонӣ, омода намудани мутахассисони баландихтисос, таҳкими инфрасохтори рақамӣ, таъмини киберамният, рушди технологияҳои молиявӣ, васеъ намудани истифодаи зеҳни сунъӣ ва ҷорӣ намудани қарорҳои инноватсионӣ дар бахшҳои гуногуни иқтисод ба самтҳои афзалиятнок табдил дода шаванд. Ҳамзамон дастгирии илму маориф, таҳқиқоти амалӣ, соҳибкории инноватсионӣ ва ҳамкории муассисаҳои давлатӣ, бахши хусусӣ ва донишгоҳҳо метавонад барои ташаккули иқтисоди муосири рақобатпазир заминаи боз ҳам устувортар фароҳам оварад.

Бо такя ба таҷриба ва дастовардҳои даврони соҳибистиқлолӣ ва идомаи пайгиронаи сиёсати рақамикунонӣ мо метавонем самаранокии иқтисодро баланд бардорем, имкониятҳои нави шуғл ва соҳибкориро фароҳам созем, сифати хизматрасониҳоро беҳтар намоем, амнияти иқтисодиву иттилоотиро таҳким бахшем ва сатҳу сифати зиндагии мардумро пайваста баланд бардорем. Маҳз бо ҳамин роҳ метавон рушди устувор ва бемайлони Ҷумҳурии Тоҷикистонро таъмин намуда, рақобатпазирии ҷумҳуриро дар арсаи байналмилалӣ тақвият бахшид ва барои наслҳои оянда заминаи боэътимоди иқтисоди донишбунёд ва давлати пешрафтаро фароҳам овард.

Муқаддас КИЛИЧЕВА,
дотсенти кафедраи «Системаҳои иттилоотӣ дар иқтисодиёт»-и
факултети баҳисобгирии бухгалтерӣ ва иқтисоди рақамии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон,
номзади илмҳои иқтисодӣ

АКС аз манбаъҳои боз