ТАШАББУСИ ҶАҲОНИИ ТОҶИКИСТОН: аз фарҳанги сулҳ то амнияти наслҳои оянда

ДУШАНБЕ, 02.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Қабул гардидани қатъномаи махсуси Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)», ки бо ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пешниҳод гардид, аз рӯйдодҳои муҳими дипломатияи муосир ва низоми муносибатҳои байналмилалӣ ба ҳисоб меравад. Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон мебошад, ки дар меҳвари он масъалаҳои сулҳ, амният, ҳамкорӣ ва рушди устувор қарор доранд. Инчунин қабул гардидани чунин қатънома на танҳо муваффақияти дипломатияи Тоҷикистон, балки саҳми арзишманд дар рушди сиёсати ҷаҳонии сулҳ ба ҳисоб меравад.

— Моҳияти асосии қатънома аз он иборат аст, ки сулҳ бояд ҳамчун арзиши умумии инсоният қабул гардида, барои ҳифзи он механизмҳои нави байналмилалӣ ташаккул дода шаванд. Агар дар гузашта таваҷҷуҳи асосӣ бештар ба ҳалли муноқишаҳои баамаломада равона мешуд, имрӯз ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳарчи бештар ба пешгирии низоъҳо, таҳкими эътимод байни давлатҳо, рушди муколама ва дипломатияи пешгирикунанда аҳамият медиҳад. Маҳз ҳамин равиш дар ташаббуси Тоҷикистон таҷассум ёфтааст. Қатънома давлатҳоро водор месозад, ки на танҳо дар замони сар задани буҳронҳо, балки пеш аз пайдоиши онҳо барои нигоҳдории сулҳ тадбирҳои мушаххас андешанд.

Таҷрибаи фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид нишон медиҳад, ки бисёр санадҳое, ки дар ибтидо ҳамчун тавсия қабул гардида буданд, баъдан ба меъёрҳои эътирофшудаи байналмилалӣ табдил ёфтанд. Аз ҳамин нуқтаи назар, қабул гардидани «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» метавонад заминаи ташаккули барномаҳои нави ҷаҳонӣ дар самти таҳкими сулҳ ва амнияти байналмилалӣ гардад.

Ин ташаббус бо принсипҳои асосии Оинномаи Созмони Милали Муттаҳид мутобиқати комил дорад. Дар Оиннома ҳифзи сулҳ ва амнияти байналмилалӣ ҳамчун ҳадафи аввалиндараҷаи созмон муайян гардидааст. Қатъномаи пешниҳоднамудаи Тоҷикистон ҳамин принсипҳоро дар шароити муосир такмил дода, аҳамияти дипломатияи пешгирикунанда, муколамаи сиёсӣ, ҳамкории минтақавӣ ва эҳтироми ҳуқуқи байналмилалиро тақвият мебахшад. Аз ин рӯ, ташаббуси мазкурро метавон ҳамчун идомаи амалии ҳадафҳои асосии Созмони Милали Муттаҳид арзёбӣ намуд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ роҳи мушкили давлатсозиро тай намуд. Таҷрибаи барқарор намудани сулҳ ва ризоияти миллӣ баъди ҷанги шаҳрвандӣ имрӯз ҳамчун намунаи муҳими ҳалли мусолиматомези низоъҳо дар сатҳи байналмилалӣ эътироф шудааст. Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ имконият дод, ки Тоҷикистон масъалаҳои сулҳу суботро ҳамчун самти афзалиятноки сиёсати хориҷии худ интихоб намояд. Пешниҳоди чунин ташаббус дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид далели он аст, ки таҷрибаи сулҳи тоҷикон имрӯз ба таҷрибаи байналмилалӣ табдил ёфтааст.

Дар сиёсати хориҷии Тоҷикистон масъалаҳои об, иқлим, рушди устувор, мубориза бо терроризм ва таҳкими сулҳ ҳамеша ҷойгоҳи марказӣ доранд. Дар натиҷаи сиёсати пайгиронаи роҳбарияти давлат Тоҷикистон тавонист эътибори баланди байналмилалӣ пайдо намояд. Қабули якчанд қатъномаҳои Созмони Милали Муттаҳид оид ба масъалаҳои об ва иқлим нишон дод, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ ба ташаббусҳои Тоҷикистон эътимод дорад. Қатъномаи нав низ идомаи ҳамин сиёсати созанда мебошад ва мавқеи байналмилалии Тоҷикистонро боз ҳам таҳким мебахшад.

Аҳамияти дигари ташаббус дар он аст, ки он сулҳро танҳо ҳамчун набудани ҷанг шарҳ намедиҳад. Дар фаҳмиши муосири илмҳои сиёсӣ сулҳи устувор танҳо дар шароите таъмин мегардад, ки рушди иқтисодӣ, адолати иҷтимоӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон, таъмини имконияти баробар ва рушди ҳамкории байналмилалӣ вуҷуд дошта бошад. Аз ҳамин сабаб, татбиқи ҳадафҳои даҳсолаи байналмилалӣ метавонад ба рушди иқтисодӣ, коҳиши сатҳи камбизоатӣ, рушди маориф, таҳкими фарҳанги ҳуқуқӣ ва болоравии сатҳи зиндагии мардум мусоидат намояд.

Дар сатҳи байналмилалӣ ташаббуси мазкур аҳамияти геополитикӣ низ дорад. Солҳои охир муносибатҳои байналмилалӣ бо рақобатҳои шадиди сиёсӣ, таҳримҳои иқтисодӣ ва коҳиши сатҳи эътимоди байни давлатҳо тавсиф мешаванд. Дар чунин шароит пешниҳоди рӯзномаи нави сулҳ аз ҷониби як давлати рӯ ба рушд нишон медиҳад, ки давлатҳои миёна ва хурд низ метавонанд дар ташаккули тартиботи байналмилалии муосир нақши муассир дошта бошанд. Тоҷикистон тавассути ин ташаббус нишон дод, ки дипломатияи созанда метавонад ҳатто дар шароити мураккаби байналмилалӣ воситаи муҳими наздиксозии мавқеи давлатҳо гардад.

Ҷиҳати муҳими дигари қатънома таваҷҷуҳ ба наслҳои оянда мебошад. Дар муносибатҳои байналмилалии муосир ҳарчи бештар мафҳуми масъулияти байнинаслӣ истифода мешавад. Ин маънои онро дорад, ки давлатҳо бояд ҳангоми қабули қарорҳои сиёсӣ на танҳо манфиатҳои имрӯз, балки манфиатҳои наслҳои ояндаро низ ба назар гиранд. Агар имрӯз барои ҳифзи сулҳ, муҳити зист, амният ва рушди устувор тадбирҳои муассир андешида нашаванд, наслҳои оянда бо мушкилоти боз ҳам мураккабтар рӯ ба рӯ хоҳанд шуд. Аз ҳамин нуқтаи назар, қатъномаи мазкур дорои аҳамияти стратегӣ мебошад.

Таҳлили таҷрибаи муносибатҳои байналмилалӣ нишон медиҳад, ки сулҳи устувор танҳо тавассути иштироки фаъоли тамоми ҷомеа таъмин мегардад. Аз ин рӯ, татбиқи ҳадафҳои даҳсолаи байналмилалӣ бояд бо иштироки давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, муассисаҳои илмӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ, ҷавонон, занон ва воситаҳои ахбори омма амалӣ карда шавад. Маҳз ҳамкории фарогир метавонад ба ташаккули фарҳанги сулҳ ва таҳаммулпазирӣ мусоидат намояд.

Бо вуҷуди аҳамияти бузурги ташаббус татбиқи амалии он ба якчанд омил вобаста хоҳад буд. Пеш аз ҳама, иродаи сиёсии давлатҳо, эҳтироми принсипҳои ҳуқуқи байналмилалӣ, дастгирии молиявии барномаҳои марбут ба сулҳ ва фаъолияти муассири созмонҳои байналмилалӣ нақши ҳалкунанда доранд. Агар давлатҳо танҳо ба қабул намудани санадҳои сиёсӣ маҳдуд шаванд, натиҷаҳои назаррас ба даст нахоҳанд омад. Аз ин рӯ, муҳим аст, ки қатъномаи мазкур бо барномаҳои мушаххаси амалӣ, таҳқиқоти илмӣ, омӯзиши таҷрибаи пешқадам ва рушди ҳамкории байналмилалӣ пайваст гардад.

Дар маҷмуъ, қабул гардидани қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» нишон медиҳад, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз ба яке аз давлатҳои фаъолу ташаббускори низоми муносибатҳои байналмилалӣ табдил ёфтааст. Ин санад на танҳо эътирофи нақши дипломатияи Тоҷикистон, балки эътирофи зарурати ташаккули фарҳанги нави сулҳ дар муносибатҳои байналмилалӣ мебошад. Дар шароити ҷаҳони пуртазод ва пур аз таҳдидҳои муосир чунин ташаббус метавонад барои таҳкими ҳамкории байналмилалӣ, баланд бардоштани сатҳи эътимоди байни давлатҳо ва таъмини рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ саҳми назаррас гузорад. Аз ҳамин рӯ, аҳамияти минтақавӣ ва байналмилалии ин қатънома танҳо ба давраи солҳои 2027–2036 маҳдуд намешавад, балки метавонад ҳамчун яке аз асосҳои ташаккули низоми нави ҳамкории байналмилалӣ дар самти ҳифзи сулҳ, амнияти дастҷамъӣ ва рушди инсондӯстона барои даҳсолаҳои минбаъда хизмат намояд.

Дар таърихи фаъолияти Созмони Милали Муттаҳид ва умуман муносибатҳои байналмилалӣ ташаббусҳои монанд вуҷуд доштанд. Аммо ташаббуси Тоҷикистон бо он фарқ мекунад, ки он ба даҳсолаи махсуси таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда бахшида шуда, дар шароити хеле мураккаби геополитикии асри XXI қабул гардидааст.

Аз ҷумла, ташаббусҳои зерин ба мавзуи сулҳ ва фарҳанги сулҳ наздик мебошанд:

Соли байналмилалии фарҳанги сулҳ. Бо ташаббуси ҷомеаи байналмилалӣ соли 2000 Соли байналмилалии фарҳанги сулҳ эълон гардид. Ҳадафи он рушди таҳаммулпазирӣ, муколама ва пешгирии низоъҳо буд.

Даҳсолаи байналмилалӣ барои фарҳанги сулҳ ва зӯроварӣ накардан ба манфиати кӯдакони ҷаҳон. Ин яке аз ташаббусҳои машҳури Созмони Милали Муттаҳид мебошад, ки давлатҳоро ба тарбияи фарҳанги сулҳ, рушди маориф ва ҳифзи ҳуқуқи кӯдакон даъват мекард.

Даҳсолаи байналмилалии наздикшавии фарҳангҳо. Ҳадафи он таҳкими ҳамдигарфаҳмӣ байни тамаддунҳо, динҳо ва миллатҳо буд. Ин ташаббус низ сулҳро тавассути муколамаи фарҳангӣ тақвият медод.

Дар рӯзномаи 2030 барои рушди устувор махсусан Ҳадафи 16 ба сулҳ, адолат ва ниҳодҳои муассир бахшида шудааст. Аммо он танҳо яке аз 17 ҳадаф аст, на барномаи алоҳидаи даҳсола оид ба сулҳ.

Фарқияти асосии ташаббуси Тоҷикистон аз ташаббусҳои қаблӣ дар чанд ҷиҳат зоҳир мешавад:

— Он дар замоне пешниҳод гардид, ки ҷаҳон ҳамзамон бо якчанд низоъҳои бузурги ҳарбӣ ва буҳронҳои геополитикӣ рӯбарӯст.

— Меҳвари асосии он наслҳои оянда мебошанд, яъне сулҳ ҳамчун сармоягузорӣ ба ояндаи инсоният арзёбӣ мешавад.

— Он ба пешгирии низоъҳо ва таҳкими фарҳанги сулҳ таваҷҷуҳ дорад, на танҳо ба ҳалли ҷангҳои аллакай оғозшуда.

— Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати байналмилалии Тоҷикистон аст, ки қаблан бо ташаббусҳои ҷаҳонӣ оид ба об, иқлим ва рушди устувор низ эътироф гардидааст.

Аз нигоҳи илмӣ метавон хулоса кард, ки қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» беҳамто нест, зеро дар таърихи Созмони Милали Муттаҳид ташаббусҳои шабеҳ оид ба фарҳанги сулҳ мавҷуд буданд. Вале он навоварона аст, зеро бори аввал масъалаи таҳкими сулҳ барои наслҳои оянда дар шакли як даҳсолаи байналмилалии алоҳида ва дар шароити мураккаби сиёсии асри XXI ба рӯзномаи ҷаҳонӣ бароварда шуд. Ин хусусият ба ташаббуси Тоҷикистон аҳамияти махсуси сиёсӣ, ҳуқуқӣ ва илмӣ мебахшад.

Аз нуқтаи назари илмӣ татбиқи «Даҳсолаи байналмилалӣ оид ба таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» танҳо бо қабули қатънома анҷом намеёбад. Барои амалӣ гардидани он бояд низоми мукаммали институтсионалӣ, ҳуқуқӣ, сиёсӣ, иқтисодӣ ва фарҳангӣ ташаккул дода шавад.

Аввал, дар сатҳи байналмилалӣ бояд Нақшаи ҷаҳонии амал таҳия гардад. Ин нақша бояд самтҳои асосии фаъолияти давлатҳо, сохторҳои Созмони Милали Муттаҳид, созмонҳои минтақавӣ ва ҷомеаи шаҳрвандиро муайян намояд. Дар он нишон дода шавад, ки ҳар давлат барои таҳкими сулҳ кадом тадбирҳоро амалӣ мекунад ва натиҷаҳо аз рӯи кадом нишондиҳандаҳо арзёбӣ карда мешаванд.

Дуюм, таҳкими дипломатияи пешгирикунанда бояд ба самти асосии фаъолияти байналмилалӣ табдил дода шавад. Яъне, давлатҳо бояд пеш аз ба вуҷуд омадани буҳронҳо тавассути гуфтушунид, миёнаравӣ, эҷоди чораҳои эътимодсоз ва ҳамкории бисёрҷониба сабабҳои муноқишаҳоро бартараф намоянд. Дар ин раванд нақши миёнаравии Созмони Милали Муттаҳид ва созмонҳои минтақавӣ бояд тақвият дода шавад.

Сеюм, амалисозии ташаббус бе ислоҳоти низоми маориф ғайриимкон аст. Дар барномаҳои таълимии мактабҳо ва донишгоҳҳо бояд фанҳо ва мавзуъҳои марбут ба фарҳанги сулҳ, таҳаммулпазирӣ, ҳуқуқи инсон, дипломатия, муколамаи тамаддунҳо ва пешгирии ифротгароӣ ҷой дода шаванд. Ба ибораи дигар, сулҳ бояд на танҳо ҳадафи сиёсӣ, балки арзиши иҷтимоӣ ва фарҳангӣ гардад.

Чорум, ҷавонон бояд ба субъекти асосии татбиқи даҳсола табдил ёбанд. Барои ин таъсиси шабакаҳои байналмилалии ҷавонон, форумҳои мунтазами ҷавонон оид ба сулҳ, барномаҳои мубодилаи академӣ, рушди ихтиёрӣ ва дастгирии ташаббусҳои ҷавонон аҳамияти муҳим доранд. Агар насли ҷавон фарҳанги сулҳро қабул намояд, эҳтимоли пайдоиши муноқишаҳо дар оянда коҳиш меёбад.

Панҷум, истифодаи имконияти технологияҳои рақамӣ зарур аст. Имрӯз шабакаҳои иҷтимоӣ метавонанд ҳам воситаи густариши ифротгароӣ ва ҳам воситаи тарғиби сулҳ бошанд. Аз ин рӯ, таҳияи платформаҳои рақамии байналмилалӣ барои омӯзиши фарҳанги сулҳ, мубодилаи таҷриба ва пешгирии паҳншавии суханони нафратангез яке аз самтҳои муҳими амалисозии ташаббус мебошад.

Шашум, илм бояд ба яке аз сутунҳои асосии татбиқи даҳсола табдил ёбад. Дар донишгоҳҳо ва марказҳои таҳқиқотӣ таъсиси лабораторияҳо ва марказҳои омӯзиши сулҳ, таҳқиқи сабабҳои муноқишаҳо, таҳияи моделҳои пешгӯии буҳронҳо ва пешниҳоди тавсияҳои илмӣ барои сиёсатгузорон аҳамияти калон дорад. Бе дастгирии илм, татбиқи ҳар гуна барномаи байналмилалӣ маҳдуд хоҳад буд.

Ҳафтум, зарур аст, ки низоми мониторинг ва баҳодиҳӣ таъсис дода шавад. Дар ҳар ду ё се сол давлатҳо метавонанд гузоришҳои миллӣ оид ба татбиқи даҳсоларо пешниҳод кунанд. Дар асоси ин гузоришҳо сатҳи пешрафт, мушкилот ва роҳҳои такмил муайян карда мешаванд. Ин низом шаффофият ва масъулияти давлатҳоро зиёд мекунад.

Ҳаштум, ҳамкории созмонҳои байналмилалӣ бояд густариш ёбад. Амалисозии даҳсола танҳо вазифаи Созмони Милали Муттаҳид нест. Муассисаҳои махсусгардонидаи он, инчунин созмонҳои минтақавӣ, муассисаҳои молиявии байналмилалӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ низ бояд дар таҳияи барномаҳо ва маблағгузории онҳо иштирок намоянд.

Барои татбиқи самараноки ин ташаббус зарур аст, ки дар назди Созмони Милали Муттаҳид «Маркази байналмилалии мониторинги фарҳанги сулҳ ва амнияти наслҳои оянда» таъсис дода шавад. Вазифаи ин марказ таҳлили вазъи сулҳ, арзёбии сиёсати давлатҳо, таҳияи гузоришҳои илмӣ ва пешниҳоди тавсияҳо оид ба пешгирии муноқишаҳо хоҳад буд. Ин гуна ниҳод метавонад робитаи байни илм, сиёсат ва амалияро таъмин намояд.

Самаранокии Даҳсолаи байналмилалӣ на аз шумораи чорабиниҳои баргузоршуда, балки аз он вобаста хоҳад буд, ки то чӣ андоза давлатҳо метавонанд фарҳанги сулҳро ба унсури ҷудонашавандаи сиёсати дохилӣ, сиёсати хориҷӣ ва низоми маорифи худ табдил диҳанд. Агар сулҳ танҳо ҳамчун шиори сиёсӣ боқӣ монад, натиҷаи устувор ба даст намеояд. Аммо агар он ба арзиши институтсионалӣ, ҳуқуқӣ ва фарҳангии ҷомеаи ҷаҳонӣ мубаддал гардад, ин ташаббус метавонад яке аз муҳимтарин дастовардҳои байналмилалии даҳсолаи оянда бошад.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ,
ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: АМИТ «Ховар»