«МАН АВВАЛ ТОҶИКАМ, БАЪД МУСАЛМОН!». Андешаҳо оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ дар фарҳанги тоҷикон

ДУШАНБЕ, 06.01.2026 /АМИТ «Ховар»/. Президенти Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар суханрониҳояшон борҳо гуфтаанд, ки «Ман аввал тоҷикам, баъд мусалмон!». Дар мулоқот бо фаъолон, намояндагони ҷомеа ва ходимони дини ҷумҳурӣ 9 марти соли 2024 Сарвари давлат иброз доштанд, ки «… мардуми Тоҷикистон, хусусан ҷавонону наврасон, ки худро мусулмон ва пайрави мазҳаби ақлгарои ҳанафӣ меҳисобанд, ҳуқуқи маънавӣ доранд, ки аз меросбари шахсиятҳои оламшумули илмию ахлоқӣ будани хеш ифтихор кунанд. Ҳар фарди ин сарзамин ва ҳар наврасу ҷавони он, ки бо решаҳои таърихиву забонӣ ва фарҳангиву маънавӣ бо миллат ва халқи тоҷик пайванди ногусастанӣ дорад, бояд бо ифтихор иброз намояд, ки ман тоҷикам, набера ва меросдори аҷдоди бофарҳанге ҳастам, ки барои рушди илму фарҳанг ва тамаддуни башарӣ, инчунин ҳифзи асолати дини мубини ислом хизмати басе арзишманд карда, дар олами ислом ҷойгоҳи сазоворро соҳиб гардидаанд».

Муовини директори Институти фалсафа ва сиёсатшиносии ба номи А. Баҳоуддинови Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, доктори илмҳои фалсафа, профессор Хуршед Зиёӣ дар суҳбат бо АМИТ «Ховар» оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ дар фарҳанги тоҷикон чунин ибрози назар намуд:

— Дар илмҳои ҷомеашиносӣ чунин қабул шудааст, ки миллатҳо дар раванди пайдоиши худ аз ташаккули қавмӣ-этникӣ ва динию мазҳабӣ мегузаранд, аммо барои муайян сохтани миллияти ҳар халқ чунин унсурҳо муҳим ба ҳисоб мераванд, ки асосан заминаи қавмию этникӣ доранд: фарҳанги ба худ хосу беназир ва ҳифзи он, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳанг, арзишҳову психологияи миллӣ ва амсоли он. Аз ин рӯ, тааллуқ ба ин ё он миллат, аз ҷумла тоҷикият низ, ки ба миллати тоҷик мутааллиқ буданро мефаҳмонад, ба ҳар шахсе дахл дошта метавонад, ки худро сидқан, самимона, аз таҳти дил, на муғризона ё барои дастёбӣ ба ягон ҳадафу манфиати нопоке мутааллиқ ба фарҳанги миллати тоҷик медонад.

Мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикиятро метавон бо унсурҳои гуногуну хеле зиёд шарҳ дод, вале баъзе аз муҳимтарини онҳо, аз нуқтаи назари мо чунинанд:

— такя ба чунин хосиятҳои анъанавию иҷтимоию ахлоқӣ, ки дар онҳо нармӣ, дақиқназарӣ ва напазируфтани бадию зӯроварӣ дар мадди аввал меистанд, ки инҳо бо сабаби аз замони қадим пайравӣ доштан ба пиндори нек, гуфтори нек ва рафтори нек маншаъ мегиранд;

— арҷгузорӣ ба оила ва муносибатҳои оилавӣ, эҳтиром ба падару модар ва дигар пайвандону наздикон, ба калонсолон;

— арҷгузорӣ ба донишу маърифат ва бо сабаби ин муносибати эҳсосотӣ доштан ба олим, адиб ва амсоли он, ҷаҳонфаҳмии образию эстетикӣ, ривоятию идеалӣ, на воқеӣ;

— принсип ё кодекси хеле қавии меҳмоннавозӣ;

— муҳаббат ба диёр, Ватан, тоқатнопазирӣ ба ғарибӣ;

— пойбандӣ ба анъанаҳо ва урфу одатҳо ва ғайра.

Чунонки мебинем, барои рушди тоҷикияти худ мо бояд ба ҳифзи фарҳанги ба худ хосу беназир, руҳия ё ҳолати руҳӣ, психология, ҳувият, тарзи ҳаёт, характер, муҳаббати самимӣ ба Ватан ва фарҳангу психологияи миллиамон таваҷҷуҳи хосса дошта бошем. Дар ин роҳ такя ба арзишҳои миллӣ бояд дар мадди аввали таваҷҷуҳи мо қарор дошта бошад.

Дар маҷмуъ тоҷикият дар дохили фарҳангу психологияи тоҷикӣ ба воя расиданро фаро гирифта, маънии онро дорад, ки бо бузург гаштан дар синну сол шахс аз онҳо канда намешавад ва ё бо баланд гаштани сатҳи таҳсилоту маърифати худ шахс онҳоро рад намекунад ва ба он, ки ӯ ин фарҳангу психологияро ба мерос гирифтааст, ҳаргиз муқобил намеистад. Ба ибораи дигар, агар мо касе ё чизеро бо ягон сабабе дӯст медорем, лек Ватан ва миллатро танҳо ва фақат бо сабаби он дӯст медорем, ки Ватану миллати мо ҳастанд.

Гуфтаҳои боло нишон медиҳанд, ки дар заминаи ҳар гуна миллият, аз ҷумла дар тоҷикият, қабл аз ҳама, арзишҳои миллӣ меистанд, вале ин ҷо савол оид ба таносуби арзишҳои миллӣ ва динӣ ба миён меояд, яъне дар ибтидо шахс ба миллат тааллуқ дорад ё дину мазҳаб? Ба ин савол ду посух вуҷуд дорад: 1) шахс, ҳамеша, дар оғози ҳаёти худ ба миллате тааллуқ дорад, ки волидонаш ба ӯ додаанд, ин на интихоби бошууронаи инсон, балки далели таваллуди ӯ дар муҳити муайяни фарҳанги миллӣ аст; 2) дин, дар муқоиса бо миллат, баъдтар дар ташаккули шахсият мавқеъ пайдо карда, натиҷаи интихоби огоҳона ё ҳадди ақалл, амиқтар фурӯ рафтан ба маънию ҳадафҳои низоми муайяни эътиқодҳо аст. Дар баробари ин, дин инчунин роҳи ҷустуҷӯи руҳонӣ аст, зеро инсон метавонад дар синни балоғат ба ягон мазҳабу дин эътиқод пайдо кунад, тавассути ба таври огоҳона интихоб кардан бо роҳи динию эътиқодие раҳсипар гардад, ки барои ӯ дуруст ба назар мерасад, яъне ҳатто дини худро иваз кунад, аммо миллати худро ӯ иваз карда наметавонад.

Тавре ки муҳаққиқони ҷомеашинос иброз доштаанд, миллат ва арзишҳои миллӣ шакл ё қолаби нахустини руҳияи инсонанд. Дин метавонад танҳо баъд аз миллат шакл ё қолаби дуюмдараҷаи руҳияи инсонӣ бошад.

Ҳанӯз дар даврони давлати Тоҳириён (821-873) ва Саффориён (873- 900) байни ниёгони тоҷикон андешаҳо оид ба муқаддамияти арзишҳои миллӣ ба арзишҳои динӣ вуҷуд доштанд. Аз ҷумла, сарвари давлати Саффориён — Ёқуб ибни Лайс, ба андешаи академик Бобоҷон Ғафуров, чунин шиор дошт: «Мо ба ҷойи Каъба парастиши Офтобро ҷорӣ мекунем», ки маънои бозгашт ба асли худ, ба арзишҳои миллиро дошт, на диниро. Ва ин андешаро дар бораи эҳёи арзишҳои миллии ориёӣ дар даврони Сомониён, алалхусус дар «Шоҳнома»-и Абулқосим Фирдавсӣ ниёгони мо ба авҷи аълояш расониданд.

Ё мисолҳои дигар: масеҳиён, хусусан русҳо, дини масеҳиятро қабул карда, ба он унсурҳои бутпарастиро илова намуданд, ки аз ҷумлаи арзишҳои миллии онҳо буданд. Пайдоиши мазҳаби ҳанафия дар ислом низ ба ҳамин омил робита дошт. Имоми Аъзам ба таълимоти фиқҳӣ принсипи урфро илова намуд, ки ба истифодаи баъзе омилҳо ё анъанаҳои миллии тоҷикӣ дар ислом рабт доштанд, яъне қироати нияту дуоҳо бо забони тоҷикӣ ва ғайра.

Дар маҷмуъ, мутааллиқӣ ба фарҳанги тоҷик ё худ тоҷикият- ин боифтихор «Ман тоҷикам!» гуфтан аст, ки зимни он бо сабабҳои табиию воқеӣ миллати шахс аз мутааллиқии ӯ ба ин ё он дин ҳамеша муқаддамтар аст. Аз ин рӯ, ба забон овардани суханон дар бораи он, ки «Ман аввалан тоҷикам ва баъдан мусулмон» асосҳои мустаҳками таърихӣ ва илмию фарҳангӣ дошта, эътирофи он дар ташаккули ҳувияти миллии шахс ва ҷомеаи муосири мо имрӯз танҳо нақши созандаро ба иҷро мерасонад.

Барои расидан ба ин ҳадафи воло — ифтихор аз «Ман тоҷик!» гуфтанамон мо бояд тавассути худогоҳӣ ва эҳёи ахлоқӣ бо истифода аз забону мероси маънавии худ самимона тоҷик бошем, тоҷикияти худро нигоҳ дорем, давлати миллии худро бунёд карда, рушд диҳем, онро аз таъсири маънавиёти бегонагон, махсусан ақидаҳои ифротию хурофотии динию мазҳабӣ ҳифз намоем.

АКС: АМИТ «Ховар»