ҲУҚУҚИ БАЙНАЛМИЛАЛИИ ОБ, ДИПЛОМАТИЯИ ОБ ВА «ЧАҲОРЧӮБИ ДУШАНБЕ» ДАР МАРҲАЛАИ НАВ. Дар ҳошияи суханронии Пешвои миллат дар Конфронси байналмилалии об

ДУШАНБЕ, 26.05.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар шароити муосири муносибатҳои байналмилалӣ, масъалаи захираҳои об аз категорияи проблемаҳои иқтисодию экологӣ ба самти муҳимтарини амнияти глобалӣ ва ҳуқуқи байналмилалии устувор табдил ёфтааст. Суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси чоруми байналмилалии сатҳи баланд оид ба Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор» (26 майи соли 2026, шаҳри Душанбе) на танҳо як муроҷиати сиёсӣ, балки ҳуҷҷати консептуалие мебошад, ки ба рушди илми ҳуқуқи байналмилалии об такони ҷиддӣ медиҳад.

Мубрамии мавзӯъ бо он асоснок карда мешавад, ки сарфи назар аз мавҷудияти санадҳои сершумори байналмилалӣ, аз ҷумла Ҳадафи шашуми рушди устувор (SDG-6), Конвенсияи СММ оид ба ҳуқуқи истифодаи ҷараёнҳои обии ғайрибаҳрӣ (1997) ва Рӯзномаи амали об (2023), низоми муосири идоракунии об то ҳол пароканда боқӣ мондааст. Дар ин замина, пешниҳоди таъсиси «Чаҳорчӯби Душанбе барои об» (Dushanbe Water Framework) ҳамчун механизми ҳамоҳангсози равандҳои глобалӣ дар соҳаи об, иқдоме инноватсионӣ ва саривақтӣ маҳсуб меёбад.

Суханронии Президенти мамлакат ифодагари таҳаввулоти ҷиддии фалсафаи ҳуқуқи об мебошад. Гузариш аз парадигмаи «идоракунии захираҳо» ба консепсияи «идоракунии ҳамгирои захираҳои об» (IWRM) замоне дар сатҳи байналмилалӣ эътироф гардид, вале амалишавии он то ҳол бо монеаҳои институтсионалӣ рӯбарӯст. Дар паём қайд карда мешавад, ки «Тоҷикистон ҳамоно ҷонибдори бархурди мутавозин, фарогир ва ба самараи амалӣ нигаронидашуда мебошад». Ин муносибат ба принсипҳои асосии ҳуқуқи муосири байналмилалии экологӣ, аз ҷумла принсипи истифодаи одилона ва оқилона (equitable and reasonable utilization), принсипи пешгирӣ (precautionary principle) ва принсипи ҳамкории фаромарзӣ мувофиқат мекунад.

Дар матни суханронӣ таваҷҷуҳи хоса ба се марҳилаи муҳимми хронологии раванди глобалӣ зоҳир шуд:

1. Даҳсолаи байналмилалии амал (2018-2028) – ҳамчун катализатори сиёсатгузорӣ дар соҳаи об;
2. Соли 2028 (Конфронси оби СММ дар Душанбе) – нуқтаи авҷи ҷамъбаст ва натиҷагирӣ аз даҳсолаи мазкур;
3. Давраи пас аз соли 2030 – марҳилаи нави меъмории ҳуқуқӣ, ки дар он «Чаҳорчӯби Душанбе» бояд муҳаррики асосӣ гардад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқӣ, «Чаҳорчӯби Душанбе»-ро метавон ҳамчун як созишномаи чаҳорчӯбии оянда арзёбӣ кард, ки дар марҳилаи аввал хусусияти «қонуни нарм» (soft law) дошта, тадриҷан метавонад барои ташаккули меъёрҳои «сахт» (hard law) замина гузорад. Ин иқдом идомаи мантиқии сиёсати ҳуқуқии Тоҷикистон дар самти рушди меъёрҳои об ба ҳисоб меравад. Таҷрибаи қабули Конвенсияи обии Хелсинки (1992), ки ибтидо дар доираи минтақавии Комиссияи иқтисодии Созмони Милали Муттаҳид барои Аврупо (UNECE) таҳия шуда, баъдан дар соли 2013 барои пайвастани ҳамаи давлатҳо боз гардид ва Конвенсияи Ню-Йорк (1997), ки ҳамчун санади глобалӣ қабул шуд, нишон медиҳад, ки созишномаҳои чаҳорчӯбӣ новобаста аз фарқияти доираи амали аввалаи худ, муҳимтарин василаи рафъи ихтилофот ва ҳамоҳангсозии иродаи давлатҳо мебошанд.

Зикр намудан зарур аст, ки Президенти кишвар ба масоили амнияти обию энергетикӣ таваҷҷуҳи хосса зоҳир намуда, пешниҳоди таъсиси Комиссияи байнидавлатии энергетикӣ дар чорчӯби Фонди байналмилалии наҷоти баҳри Аралро (ФБНА) мантиқан асоснок карданд. Ин пешниҳод аз лиҳози ҳуқуқи байналмилалии минтақавӣ хеле навоварона аст, зеро то кунун ФБНА асосан ба ҷанбаҳои экологӣ ва иҷтимоӣ равона шуда буд. Воқеият ин аст, ки ҳамаи обанборҳои бузурги минтақа хусусияти энергетикӣ доранд ва ҳамоҳангсозии сиёсати обу энергетика бидуни як ниҳоди доимии байниҳукуматӣ ғайриимкон менамояд. Ин пешниҳоди Тоҷикистон, ки дар сатҳи олии сиёсӣ садо дод, ба рушди навъи нави муносибатҳои ҳуқуқӣ – «муколамаи обию энергетикӣ» – замина мегузорад.

Дар суханронӣ таъкид шуд, ки «миллиардҳо нафар одамон ба оби нӯшокии бехатар ва хизматрасониҳои беҳдоштӣ дастрасӣ надоранд». Дар илми муосири ҳуқуқи байналмилалӣ, ҳуқуқ ба об ҳамчун ҷузъи таркибии ҳуқуқ ба сатҳи кофии зиндагӣ, ки дар моддаи 11 Паймони байналмилалӣ дар бораи ҳуқуқҳои иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангӣ (1966) мустаҳкам шудааст, тавассути тафсири расмии Кумитаи дахлдор дар Шарҳи умумии №15 (2002) эътироф гардидааст. Ин равиши тафсирӣ минбаъд дар Қатъномаи Маҷмаи Умумии СММ № 64/292 аз 28 июли соли 2010 инкишоф ёфта, Маҷмаи Умумӣ дар он ҳуқуқ ба оби тоза ва беҳдоштро ҳамчун ҳуқуқи инсон эътироф намуд. Бояд қайд кард, ки қатъномаҳои Маҷмаи Умумӣ дар ин самт хусусияти тавсиявӣ дошта, бештар инъикоскунандаи як консенсуси сиёсӣ ва самти рушди прогрессивии ҳуқуқи байналмилалӣ мебошанд.

Пешниҳодоти Президенти Тоҷикистон аз доираи эъломияҳои умумӣ фаротар рафта, ба механизмҳои амалии кафолати ин ҳуқуқ дар сатҳи миллӣ нигаронида шудаанд. Ин ирода тавассути ташаббусҳои зерин амалӣ мегардад:

—   Стратегияи миллии об то соли 2040 – санади барномавӣ-ҳуқуқӣ, ки афзалиятҳои дарозмуддатро муайян мекунад.

—   Барномаи давлатии таъминоти оби нӯшокӣ ва беҳдошт барои солҳои 2025–2029 – воситаи молиявию техникӣ барои расидан ба ҳадафи дастрасии умумӣ.

— Рақамикунонии мудирияти об – ҳадафи расидан ба 80% рақамикунонӣ то соли 2040, ки ин кафолати шаффофияти ҳуқуқии идоракунӣ ва мубориза бо коррупсия мебошад.

Хусусан муҳим аст, ки ҳадафи «таъмини дастрасии ҳар як шаҳрванд ба оби тозаи ошомиданӣ» дар сатҳи сиёсати олии давлатӣ қарор дода шудааст. Ин маънои онро дорад, ки давлат на танҳо ӯҳдадории эътирофи ин ҳуқуқ, балки ӯҳдадории «ҳифз» ва «татбиқ»-и онро низ бар дӯш мегирад. Аз назари ҳуқуқи конститутсионӣ, ин муносибат ба тавсеаи мазмуни моддаи 44-и Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки ҳифзи табиатро ҳамчун вазифаи ҳар як шахс муқаррар мекунад ва моддаи 38, ки ҳуқуқи ҳифзи саломатиро кафолат медиҳад, мусоидат менамояд. Давлат тавассути қабули барномаҳои давлатӣ ва стратегияҳои миллӣ заминаи амалишавии ин ҳуқуқҳои конститутсиониро таъмин мекунад.

Дар робита ба таҷрибаи ҷаҳонӣ, як қатор давлатҳо, аз ҷумла Африқои Ҷанубӣ дар моддаи 27 Конститутсияи худ ҳуқуқи дастрасӣ ба оби кофӣ ва ғизоро бевосита кафолат дода, давлатро вазифадор сохтаанд, ки дар доираи захираҳои мавҷуда барои татбиқи он қонун қабул кунад. Равиши Тоҷикистон дар ин самт, ки ба татбиқи амалии ҳуқуқ тавассути санадҳои барномавии давлатӣ афзалият медиҳад, ба мактаби ҳуқуқии сотсиологии позитивӣ наздик аст, ки ба натиҷаи амалии ҳуқуқ (law in action) нисбат ба матни хушки қонун (law in books) таваҷҷуҳи бештар зоҳир мекунад.

Раванди оби Душанбе имрӯз яке аз платформаҳои бонуфузи ҷаҳонӣ маҳсуб мешавад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқшиносӣ, ин раванд намунаи барҷастаи «форуми ҳуқуқӣ» мебошад, ки дар он дипломатияи об ташаккул меёбад. Конфронси чорум дар ин силсила нишон дод, ки Тоҷикистон на танҳо мизбони техникӣ, балки меъмори мазмунии муколамаи глобалӣ гардидааст.

Дар ин замина, таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об як иқдоми ҳуқуқии ҳавасмандгардонӣ (стимулятор) аст. Ин ҷоиза, ки дар хотимаи суханронӣ эълон гардид, ба эътирофи саҳми барҷаста дар илм, сиёсат ва дипломатияи об нигаронида шудааст. Таъсиси чунин ҷоиза ба таҷрибаи байналмилалии мукофотҳои экологӣ, аз қабили «Қаҳрамонони Замин» (UNEP) ё Ҷоизаи Стокголм оид ба об, монандӣ дорад, аммо дорои вижагии хоси худ – таъкид ба «муттаҳид кардани талошҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ» – мебошад. Ин падида ба ташаккули меъёрҳои «дипломатияи эътибор» (prestige diplomacy) дар ҳуқуқи байналмилалӣ мусоидат мекунад.

Ҷанбаи дигари муҳими институтсионалӣ, омодагӣ ба Конфронси оби СММ дар соли 2028 дар Душанбе мебошад. Қарори баргузории ин конфронс бори дигар эътирофи нақши пешсафи Тоҷикистон дар рӯзномаи ҷаҳонии об аст. Ин ҳамоиш, ки ҳамчун вориси Конфронси таърихии соли 2023 (Ню-Йорк) амал мекунад, дар Душанбе баргузор мешавад ва натиҷагирӣ аз Даҳсолаи байналмилалии амалро ба зимма дорад. Аз назари ҳуқуқи муросимӣ ва расмии СММ, мизбонии чунин конфронс мақоми давлатро ҳамчун субъекти комилҳуқуқи эҷоди меъёрҳои байналмилалӣ мустаҳкам мекунад.

Дар суханронӣ ба таъсири тағйирёбии иқлим, обшавии пиряхҳо ва офатҳои табиӣ таваҷҷуҳи ҷиддӣ дода шуд. Тоҷикистон ҳамчун кишваре, ки дар маркази обшавии пиряхҳо қарор дорад, осебпазирии баланд дорад. Аз ин рӯ, пешниҳоди «истифодаи технологияҳои сарфакунандаи об барои мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим» аҳамияти ҳуқуқӣ пайдо мекунад.

Дар ҳуқуқи байналмилалии экологӣ, масъалаи «талафот ва зарар» (loss and damage) мавзӯи баҳсбарангез аст. Кишварҳои рӯ ба тараққӣ, ба мисли Тоҷикистон, ҳуқуқи дастрасӣ ба технологияҳои мутобиқшавӣ ва маблағгузории иқлимро талаб мекунанд. Суханронӣ ин мавзӯъро ба таври возеҳ баён мекунад: зиёда аз чил баробар афзоиш додани миқёси технологияҳои сарфакунандаи об. Ин уҳдадории якҷонибаи давлат барои саҳм гузоштан дар коҳиши оқибатҳои глобалии иқлимӣ мебошад, ки метавонад барои дигар давлатҳо ҳамчун намунаи рафтори солеҳ (due diligence) хизмат кунад.

Дар шароите, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ пас аз соли 2030 ба таҳияи Рӯзномаи нави рушд шурӯъ мекунад, ин пешниҳод дорои аҳамияти ҳаётан муҳим аст.

Чаҳорчӯби Душанбе бояд чор сутуни асосии ҳуқуқии зеринро муттаҳид созад:

1. Ҳамгироӣ (Integration): Муттаҳид намудани сиёсати об бо иқлим, энергетика ва озуқаворӣ. Ин муносибат равиши пароканда (fragmented approach)-ро, ки дар аксари низомҳои миллӣ вуҷуд дорад, бартараф мекунад. Аз назари ҳуқуқӣ, ин маънои татбиқи принсипи ҳамгироии меъёрҳоро дорад, ки тибқи он қонунгузории об набояд мухолифи қонунгузории энергетикӣ бошад.
2. Маблағгузории устувор (Sustainable Financing): Яке аз мушкилоти асосии SDG-6 набудани сармоягузориҳо буд. Чаҳорчӯби Душанбе метавонад механизми нави ҳуқуқӣ барои сармоягузории сабз, аз ҷумла тавассути вомбаргҳои «кабуд» ва фондҳои мақсадноки обро эҷод кунад.
3. Ҳамкории минтақавӣ ва байналмилалӣ: Дар ин ҷо ғояи табдили ФБНА ва таъсиси Комиссияи энергетикӣ ҳамчун як намунаи олии ҳамгироии минтақавӣ пешниҳод мешавад.
4. Натиҷагирӣ (Result-oriented approach): Чаҳорчӯб набояд як эъломияи хушку холӣ бошад, балки бояд дорои механизмҳои назорат ва посухгӯӣ (accountability) бошад.

Аз нуқтаи назари ҳуқуқи байналмилалӣ, «Чаҳорчӯби Душанбе» метавонад ҳамчун Протоколи ихтиёрӣ ба Конвенсияи чаҳорчӯбии СММ оид ба тағйирёбии иқлим (UNFCCC) ё ҳамчун як санади мустақили мақомоти СММ таҳия гардад. Муваффақияти он дар он аст, ки он бояд ҳуқуқи инкишофро барои кишварҳои болооби дарёҳо, ба мисли Тоҷикистон, бо масъулияти онҳо барои ҳифзи экосистемаҳои фаромарзӣ муттаҳид созад.

Суханронии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Конфронси чоруми оби Душанбе як санади барномавиест, ки вектори рушди ҳуқуқи обро барои даҳсолаҳои оянда муайян мекунад. Таҳлили гузаронидашуда нишон дод, ки:

1. Мафҳуми «Чаҳорчӯби Душанбе барои об» дар сатҳи олии сиёсӣ пешниҳод шуда, уфуқи наверо дар илми ҳуқуқи байналмилалии об боз мекунад. Он метавонад ҳамчун мавзӯи таҳқиқоти бунёдии докторӣ ва номзадӣ дар самти кодификатсияи ҳуқуқи об хизмат кунад.
2. Ташаббусҳо оид ба рақамикунонӣ, таъсиси Комиссияи энергетикӣ ва Ҷоизаи байналмилалӣ воситаҳои мушаххаси ҳуқуқии татбиқи сиёсати давлатӣ мебошанд.
3. Тоҷикистон пас аз соли 2028 воқеан метавонад ба пойтахти дипломатияи оби ҷаҳонӣ табдил ёбад.

Дар фарҷом, бояд таъкид кард, ки об сарвати бебаҳои ҳаёт буда, Тоҷикистон дар ҳифз ва идораи оқилонаи он на танҳо манфиати миллӣ, балки манфиати тамоми башариятро ҳимоя мекунад.

Дониёр САНГИНЗОДА,
муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон
оид ба корҳои илмӣ ва таълимӣ, доктори илми ҳуқуқшиносӣ, профессор