САФАРИ ТАЪРИХӢ БА ҚАЛБИ ОСИЁ. Ва ё чаро Муғулистон барои Тоҷикистон муҳим аст?

ДУШАНБЕ, 23.07.2026 /АМИТ «Ховар»/. Сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба Муғулистон танҳо як боздиди дипломатии навбатӣ нест. Ин сафар нишонаи он аст, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон ба марҳилаи нави тавсеаи ҳамкорӣ бо давлатҳои Осиё ворид мешавад. Муносибатҳои Тоҷикистон ва Муғулистон то имрӯз ором ва устувор рушд мекарданд. Акнун сафари давлатии Сарвари Тоҷикистон метавонад оғози марҳилаи сифатан нави ҳамкорӣ: аз табодули сиёсӣ то ҳамкории иқтисодӣ, фарҳангӣ, сайёҳӣ ва илмӣ гардад.

— Дар назари аввал, Тоҷикистон ва Муғулистонро ҳазорҳо километр масофа ҷудо мекунад. Аммо дар геосиёсати имрӯз масофа дигар меъёри асосии наздикӣ нест. Манфиатҳои муштарак, амният, иқтисод ва дипломатия кишварҳоро ба ҳам меоранд.

Муғулистон яке аз давлатҳои дорои захираҳои азими маъданӣ дар ҷаҳон аст. Тоҷикистон дорои иқтидори бузурги гидроэнергетикӣ ва мавқеи муҳими транзитӣ дар Осиёи Марказӣ мебошад. Агар ин ду имконият бо ҳам пайваст шаванд, метавонанд барои ҳамдигар бозорҳои нав, сармоягузорӣ ва ҳамкории технологиро боз кунанд.

Ҳар ду давлат сиёсати бисёрсамтаи хориҷиро пеш мебаранд, муносибатҳои дӯстона бо ҳамсояҳо ва қудратҳои ҷаҳониро нигоҳ медоранд ва ҷонибдори таҳкими нақши Созмони Милали Муттаҳид дар ҳалли масъалаҳои байналмилалӣ мебошанд. Дар масъалаҳои тағйирёбии иқлим, мубориза бо биёбоншавӣ, идораи захираҳои об ва рушди устувор низ мавқеъҳои онҳо ба ҳам наздиканд.

Дар ҷаҳоне, ки рақобати геосиёсӣ рӯз аз рӯз шиддат мегирад, давлатҳое пирӯз мешаванд, ки доираи дӯстони худро васеъ мекунанд. Тоҷикистон имрӯз маҳз ҳамин роҳро интихоб кардааст: на танҳо нигоҳ доштани шарикони анъанавӣ, балки пайдо кардани шарикони нав дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон.

Ин сафар паёми равшан дорад, Тоҷикистон мехоҳад дар харитаи дипломатии Осиё фаъолтар, таъсиргузортар ва дорои шабакаи густурдаи ҳамкорӣ бошад. Муғулистон низ метавонад яке аз ҳалқаҳои муҳими ин сиёсати нав гардад.

Дипломатия вақте муваффақ аст, ки ҳатто масофаи ҳазорҳо километр ба садди ҳамкорӣ табдил наёбад, балки ба пули имконот мубаддал шавад.

Дар назари аввал Тоҷикистон ва Муғулистон ҳамсарҳад нестанд. Онҳоро Чин ҷудо мекунад ва аз нигоҳи ҷуғрофӣ дар ду қисми гуногуни Осиё ҷойгиранд. Аммо маҳз ҳамин хусусият ба муносибатҳои онҳо аҳамияти стратегӣ мебахшад.

Тоҷикистон дар чорроҳаи Осиёи Марказӣ қарор дошта, метавонад ҳамчун дарвозаи Муғулистон ба бозорҳои Осиёи Марказӣ, Афғонистон, Эрон ва мамлакатҳои Халиҷи Форс хизмат кунад. Аз тарафи дигар, Муғулистон метавонад барои Тоҷикистон равзанаи нави ҳамкорӣ бо Осиёи Шарқӣ ва минтақаи Уқёнуси Ором гардад.

Ҳар ду давлат дорои як мушкилоти умумиянд: баҳр надоранд. Аз ин рӯ, барои ҳар ду масъалаҳои долонҳои нақлиётӣ, логистика, содирот ва диверсификатсияи роҳҳои тиҷорат аҳамияти ҳаётӣ доранд. Ин манфиати муштарак онҳоро ба ҳам наздик мекунад.

Илова бар ин, Тоҷикистон дар ташаббусҳои байналмилалии марбут ба об ва иқлим пешсаф аст, Муғулистон бо мушкилоти биёбоншавӣ, тағйирёбии иқлим ва истифодаи устувори чарогоҳҳо рӯ ба рӯст. Ин низ самти нави ҳамкории илмӣ ва экологӣ шуда метавонад.

Тоҷикистон ва Муғулистон метавонанд ба шарикони муҳими сиёсӣ, иқтисодӣ ва логистикӣ табдил ёбанд, агар аз имконияти ҷуғрофии худ ба таври оқилона истифода баранд.

Ин нукта метавонад яке аз паёмҳои асосии сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Муғулистон бошад: масофа монеаи ҳамкорӣ нест, агар манфиатҳои стратегӣ якдигарро пурра кунанд.

Дар асри XXI давлатҳо дигар танҳо бо ҳамсоягони худ муносибатҳои стратегӣ намесозанд. Имрӯз давлатҳое муваффақанд, ки занҷираи ҳамкории худро аз доираи ҷуғрофиё берун мебароранд. Тоҷикистон ва Муғулистон намунаи чунин раванд буда метавонанд.

Якум — иқтисод. Ҳар ду давлат иқтисодҳои рӯ ба рушд доранд ва барои диверсификатсияи бозорҳояшон талош мекунанд. Муғулистон дар соҳаи истихроҷи маъдан таҷриба ва имконияти бузург дорад, Тоҷикистон дар гидроэнергетика, алюминий, кишоварзӣ ва захираҳои обӣ, ин ду иқтисод рақиби ҳам нестанд, балки метавонанд якдигарро пурра кунанд.

Дуюм — нақлиёт ва логистика. Гарчанде байни ду давлат сарҳади мустақим вуҷуд надорад, ҳар ду давлати бебандар мебошанд. Аз ин рӯ, рушди долонҳои байналмилалии нақлиётӣ, ҳамкории гумрукӣ ва рақамикунонии хизматрасониҳои логистикӣ ба манфиати ҳар ду кишвар аст. Дар шароити тағйирёбии масирҳои тиҷорати ҷаҳонӣ ин масъала аҳамияти бештар пайдо мекунад.

Сеюм — кишоварзӣ. Тоҷикистон дар боғдорӣ, сабзавоткорӣ ва истеҳсоли маҳсулоти кишоварзӣ таҷрибаи ғанӣ дорад. Муғулистон дар чорводорӣ ва истеҳсоли маҳсулоти чорво яке аз мамлакатҳои шинохташуда мебошад. Табодули таҷриба дар технологияҳои аграрӣ, селексия ва коркарди маҳсулот метавонад барои ҳар ду ҷониб судманд бошад.

Чорум — саноат ва коркарди ашёи хом. Имрӯз арзиши асосӣ на дар фурӯши ашёи хом, балки дар истеҳсоли маҳсулоти дорои арзиши иловагӣ мебошад. Тоҷикистон ва Муғулистон метавонанд дар самти ҷалби сармоя, таъсиси корхонаҳои муштарак ва интиқоли технология ҳамкориро густариш диҳанд.

Панҷум — технологияҳои иттилоотӣ, зеҳни сунъӣ ва рақамикунонӣ. Ин самт метавонад ба яке аз бахшҳои босуръат рушдёбандаи ҳамкорӣ табдил ёбад. Барои давлатҳои дорои аҳолии нисбатан кам иқтисоди рақамӣ имконият медиҳад, ки бе вобастагӣ аз масофа ба бозори ҷаҳонӣ ворид шаванд. Ҳамкорӣ байни донишгоҳҳо, марказҳои инноватсионӣ ва ширкатҳои технологӣ метавонад барои тайёр кардани мутахассисон ва татбиқи зеҳни сунъӣ дар идоракунӣ, маориф ва иқтисод замина фароҳам оварад.

Шашум — энергетика. Тоҷикистон аз лиҳози захираҳои гидроэнергетикӣ дар ҷаҳон мавқеи намоён дорад. Муғулистон дар баробари ангишт имконоти бузурги рушди неруи бодӣ ва офтобӣ дорад. Ҳамкорӣ дар самти энергияи «сабз», идоракунии шабакаҳои энергетикӣ ва технологияҳои камкарбон метавонад мавзуи муҳими рӯзномаи дуҷониба гардад.

Ҳафтум — илм, маориф ва фарҳанг. Муносибатҳои сиёсӣ пойдор намешаванд, агар онҳоро ҳамкории инсонӣ пуштибонӣ накунад. Табодули донишҷӯён, таҳқиқоти муштарак, омӯзиши таърих ва фарҳанги халқҳо, инчунин рушди сайёҳӣ метавонанд заминаи эътимоди дарозмуддатро гузоранд.

Тоҷикистон ва Муғулистон дар бисёр масъалаҳои стратегии асри XXI мушкилот ва манфиатҳои муштарак доранд: рушди устувор, иқтисоди рақамӣ, амнияти озуқаворӣ, энергияи «сабз», логистика ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим.

Аз ин рӯ, сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Муғулистонро метавон на танҳо чун рӯйдоди дипломатӣ, балки оғози ҷустуҷӯи модели нави ҳамгироӣ байни ду давлати осиёӣ арзёбӣ кард. Агар ин имконот бо барномаҳои мушаххас, сармоягузорӣ ва иродаи сиёсӣ пайгирӣ шаванд, ҳамкории Тоҷикистону Муғулистон метавонад аз сатҳи муколамаҳои сиёсӣ ба сатҳи шарикии воқеии иқтисодӣ, илмӣ ва технологӣ гузарад. Ин на танҳо ба манфиати ду мамлакат, балки ба таҳкими ҳамгироии фарогири Осиё низ мусоидат хоҳад кард.

Ҷанбаи дигар — дипломатияи «миёнақудратҳо» аст. Ҳар ду давлат дар масъалаҳое, чун рушди устувор, мубориза бо тағйирёбии иқлим, амнияти озуқаворӣ ва нақши ҳуқуқи байналмилалӣ фаъолона иштирок мекунанд. Ин маънои онро дорад, ки онҳо метавонанд дар созмонҳои байналмилалӣ аз ташаббусҳои якдигар бештар пуштибонӣ кунанд.

Ҳамчунин набояд аз дипломатияи захираҳои табиӣ фаромӯш кард. Тоҷикистон аз захираҳои бузурги об ва неруи барқи обӣ бархурдор аст, Муғулистон аз захираҳои фаровони мис, ангишт ва дигар канданиҳои фоиданок. Дар иқтисоди ҷаҳонии имрӯз маҳз чунин захираҳо метавонанд заминаи ҳамкории дарозмуддат дар бахшҳои саноат, энергетика ва технологияҳои нав гарданд.

Як масъалаи дигар низ аҳамият дорад: ҳамкории академӣ ва зеҳнӣ. Дар ҷаҳоне, ки рақобат бештар ба рақобати дониш табдил ёфтааст, сармоягузорӣ ба донишгоҳҳо, пажӯҳишгоҳҳо, марказҳои инноватсионӣ ва зеҳни сунъӣ метавонад аз баъзе созишномаҳои тиҷоратӣ ҳам таъсири бештар дошта бошад.

Сафари давлатӣ ба Муғулистон собит менамояд, ки сиёсати хориҷии Тоҷикистон танҳо бо ҳамсоягони наздик маҳдуд намешавад. Ин нишон медиҳад, ки Душанбе барои густариши ҳузури худ дар тамоми қораи Осиё талош дорад.

Дар асри XXI қудрати давлатҳоро на танҳо масоҳат, аҳолӣ ё захираҳо муайян мекунанд, балки шумораи шарикони боэътимод, сифати муносибатҳои байналмилалӣ ва тавоноии онҳо дар сохтани пулҳои нави ҳамкорӣ мебошад.

Тоҷикистон узви Созмони Аҳдномаи амнияти дастҷамъӣ (СААД) ва Созмони ҳамкории Шанхай (СҲШ) мебошад. Ҳамзамон бо Иттиҳоди Аврупо, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, давлатҳои исломӣ ва дигар шарикон низ муносибатҳои фаъол дорад. Ин намунаи сиёсати бисёрсамтаи хориҷӣ аст.

Муғулистон ба ягон блоки ҳарбӣ дохил нест. Он байни ду қудрати бузург — Русия ва Чин ҷойгир буда, бо Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҷопон, Кореяи Ҷанубӣ, Иттиҳоди Аврупо ва дигар давлатҳо низ ҳамкории фаъол дорад.

Дар ин ҷо як нуқтаи муҳим ҳаст, ки ҳарду мамлакатҳоро ба ҳам оварда метавонад: ҳар ду давлат намехоҳанд майдони рақобати қудратҳои бузург шаванд, балки мехоҳанд пули муколама бошанд.

Наздикшавии Душанбе ва Улан-Батор танҳо бо иқтисод маҳдуд намешавад. Он метавонад ҳамкории ду давлати ҷонибдори сулҳ, муколама ва бисёрҷонибагарӣ бошад.

Агар ба харитаи ҷаҳон нигоҳ кунем, Тоҷикистон дар маркази Осиёи Марказӣ ва Муғулистон дар шимолу шарқи Осиё қарор доранд. Ҳар ду дар ҳамсоягии қудратҳои бузург зиндагӣ мекунанд ва хуб дарк менамоянд, ки амният танҳо бо қувваи ҳарбӣ таъмин намешавад.

Амнияти воқеӣ аз иқтисоди пурқувват, ҳамкории минтақавӣ, дипломатияи фаъол, эътимоди байни давлатҳо ва рушди илм, технология ва сармояи инсонӣ оғоз мешавад.

Аз ин рӯ, сафари давлатии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон  ба Муғулистонро метавон на танҳо рӯйдоди дипломатӣ, балки паёми сиёсӣ ба ҷомеаи байналмилалӣ низ арзёбӣ кард: дар шароите, ки ҷаҳон ба таҳримҳо  ва рақобати қудратҳо рӯ овардааст, ҳанӯз ҳам давлатҳое ҳастанд, ки сулҳро на ҳамчун шиор, балки чун воситаи рушди миллӣ ва ҳамкории байналмилалӣ интихоб мекунанд.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ,
ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои
Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон

АКС: Хадамоти матбуоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон /АМИТ «Ховар»