Ҳикмати озодагон — чароғи роҳи худшиносӣ. Андешаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 17.05.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар марҳилаи кунунии таҳаввулоти таърихӣ, ки равандҳои ҷаҳонишавӣ ва бархӯрди тамаддунҳо масъалаи ҳифзи ҳувияти миллиро ба вуҷуд овардаанд, муроҷиат ба сарчашмаҳои фикрии ниёгон на танҳо зарурати илмӣ, балки ниёзи ҳаётӣ аст. Миллати тоҷик давоми ҳазорсолаҳо соҳиби як низоми мукаммали ҷаҳонбинӣ буд, ки дар адабиёт ва фалсафа бо номи «Ҳикмати озодагон» маъруфият дорад. Ин ҳикмат, ки бар пояи хирад, адолат ва озодии маънавӣ бино ёфтааст, ҷавҳари ҳастии моро ташкил медиҳад.

– Китоби Назри Яздонӣ «Ҳикмати озодагон» кӯшиши ҷасурона ва донишмандонаест барои эҳё ва бозхонии ин мероси гаронбаҳо дар замони муосир. Муаллиф бо диди амиқи файласуфона ва эҳсоси наҷиби шоирона тавонистааст пайванди ногусастании марҳилаҳои мухталифи тафаккури миллиро аз даврони бостону ҳамосаи «Шоҳнома» то авҷи ирфони исломӣ ба риштаи таҳқиқ кашад.

Мақолаи мазкур таҳлили мухтасари ин асари арзишманд буда, ҳадаф дорад, ки паҳлуҳои мухталифи пажӯҳиши Назри Яздониро баррасӣ намуда, аҳамияти онро дар ташаккули худшиносии миллии насли имрӯз нишон диҳад. Мо кӯшиш кардем, ки бо такя ба далелҳои матнӣ ва иқтибосҳои мустақим ҷавҳари андешаҳои муаллифро дар мавриди озодагӣ, хирад ва рисолати инсон дар ҷомеа ба доираи васеи хонандагон муаррифӣ намоем.

Китобе, ки имрӯз мавриди баррасии мо қарор дорад, «Ҳикмати озодагон»-и Назри Яздонӣ мебошад. Он на танҳо як асар, балки оинаи тамомнамои руҳи миллии мост. Дар замони мо, ки суолҳои «Мо кистем?» ва «Ба куҷо меравем?» беш аз пеш муҳим шудаанд, ин асар ҳамчун роҳнамои маънавӣ хизмат мекунад.

Мо тасмим гирифтем, ки таҳқиқи муфассали илмиеро пешкаш гардонем, ки дар он ҷавҳари андешаҳои муаллиф дар бораи озодагӣ, хирад ва асолати таърихии тоҷикон таҳлил шудаанд. Назри Яздонӣ бо ҷасорати хос кӯшиш кардааст, ки нишон диҳад: «ҳикмат» барои мо танҳо мероси гузашта нест, балки неруи зиндаест, ки бояд имрӯзу ояндаи моро бисозад.

Ин мақола барои ҳар касе, ки ба таърих, фалсафа ва адабиёти миллӣ алоқаманд аст, як сафари амиқи фикрӣ хоҳад буд. Умедворем, ки ин таҳлил дарку шинохти шуморо аз ин асари мондагор ва шахсияти Назри Яздонӣ ҳамчун файласуфу шоир боз ҳам васеътар мегардонад.

Назри Яздонӣ (Раҳматуллоев Назрулло) шоир, файласуф ва донишманди барҷастаи тоҷик, номзади илмҳои фалсафа ва узви Иттифоқи нависандагони Тоҷикистон мебошад. Ӯ дар фазои илмиву адабии мамлакат ҳамчун шахсияте шинохта шудааст, ки тавонист пайванди гусастаи байни фалсафаи бостон, ирфони классикӣ ва тафаккури муосири миллиро барқарор кунад.

Дастовардҳои меҳварии ӯро метавон дар нукоти зерин хулоса кард:

Эҳёи фалсафаи миллӣ: Назри Яздонӣ яке аз аввалин муҳаққиқонест, ки мафҳуми «Ҳикмати озодагон»-ро ҳамчун низоми мукаммали ҷаҳонбинӣ ба илми муосир ворид намуд. Ашъори ӯ, ки саршор аз идеяҳои худшиносӣ ва ватандӯстист, намунаи олии «шеъри ҳикмат» дар адабиёти имрӯза маҳсуб мешавад. Саҳми ӯ дар тарҷумаи осори файласуфони ҷаҳонӣ ба забони тоҷикӣ беназир буда, барои ғанӣ гардонидани захираи луғавии илми тоҷик хизмати калон кардааст. Тавассути китобҳо ва баромадҳои илмӣ ӯ пайваста ҷавононро ба омӯзиши «Шоҳнома» ва осори орифон ҳамчун манбаи ахлоқу озодагӣ ҳидоят менамояд. Назри Яздонӣ бо осори худ собит кард, ки зиёии воқеӣ бояд ҳофизаи таърихии миллати хеш бошад ва барои ҳифзи асолати он дар набарди андешаҳо собитқадамона истодагӣ кунад.

Таҷаллии ҳувият дар оинаи «Ҳикмати озодагон»

Китоби Назри Яздонӣ «Ҳикмати озодагон» яке аз дастовардҳои муҳими адабиётшиносӣ ва фалсафаи муосири тоҷик маҳсуб шуда, дар он ҷавҳари фикрии фарҳанги миллӣ дар иртибот бо арзишҳои умумибашарӣ мавриди таҳқиқи амиқ қарор гирифтааст. Муаллиф бо такя ба консепсияи «озодагӣ» собит менамояд, ки ин мафҳум давоми асрҳо василаи зинда мондани руҳияи миллӣ будааст. Чуноне ки ӯ таъкид мекунад: «Озодагӣ на танҳо сифати нажодист, балки низоми ахлоқиест, ки инсонро аз бандагии нафс ва зулм раҳо месозад».

Асар на танҳо пажӯҳиши таърихӣ-адабӣ, балки навъе аз нигоҳи фалсафӣ ба ҳувияти таърихии тоҷикон аст, ки тавассути таҳлили осори бузургони классик ва андешаҳои ирфонӣ шакл гирифтааст. Муаллиф бо истифода аз усули муқоисавӣ-таърихӣ нишон медиҳад, ки «ҳикмати озодагон» ҳамчун мактаби мустақили фикрӣ реша дар боварҳои бостонии ориёӣ ва исломӣ дошта, меҳвари асосии онро озодии ботинии инсон, адолати иҷтимоӣ ва камолоти маънавӣ ташкил медиҳанд.

Дар сатҳи илмӣ Назри Яздонӣ консепсияи «озодагӣ»-ро аз доираи мафҳуми луғавӣ берун бароварда, онро ҳамчун системаи мукаммали ахлоқӣ ва сиёсӣ маънидод мекунад. Вай собит менамояд, ки ин ҳикмат давоми асрҳо василаи зинда мондани руҳияи миллӣ дар баробари ҳуҷумҳои бегонагон будааст. Таҳлилҳои ӯ дар бораи иртиботи ақлу ишқ ва ҷойгоҳи инсони комил дар адабиёти классикӣ бо такя ба матнҳои аслӣ амалӣ шудааанд, ки ин ба асар вазни илмӣ мебахшад. Муаллиф махсусан ба нақши забони тоҷикӣ-форсӣ ҳамчун ҳомили ин ҳикмат таваҷҷуҳ намуда, таъкид медорад, ки каломи бадеӣ дар шарқи мусулмонӣ ҳамеша вазифаи фалсафаро иҷро мекард.

Аз нигоҳи методӣ асар бо фарогирии васеи маводи таърихӣ ва адабӣ фарқ мекунад. Яздонӣ тавонистааст пайванди ноаёни байни андешаҳои бостон ва ирфони исломиро кашф кунад ва нишон диҳад, ки чӣ гуна идеяҳои озодандешӣ дар ашъори Рӯдакӣ, Фирдавсӣ, Мавлоно ва Ҳофиз таҳаввул ёфтаанд. Ин китоб барои муҳаққиқони соҳаи фарҳангшиносӣ, филология ва фалсафа манбаи муҳимест, зеро он дидгоҳи наверо дар бораи худшиносии миллӣ пешниҳод мекунад. Забони асар илмӣ-публитсистист, ки ҳамзамон бо дақиқии истилоҳот ва шевоии баён хос буда, хонандаро ба андешаи амиқ дар бораи сарнавишти таърихӣ ва ояндаи маънавии миллат во медорад. Дар маҷмуъ, «Ҳикмати озодагон» кӯшиши муваффақонаи эҳёи арзишҳои классикӣ дар шароити муосир ва ҷавобе ба суолҳои ҳастишиносии замони нав мебошад.

Дар меҳвари ин пажӯҳиш «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ меистад. Назри Яздонӣ бо таҳлили амиқи симои қаҳрамонони ҳамосӣ нишон медиҳад, ки озодагӣ дар фитрати мо ҷойгоҳи асосӣ дорад. Ӯ ба ин байти машҳури Фирдавсӣ такя мекунад:

«Маро марг беҳтар аз он зиндагӣ,
Ки бошам ба назди касе бандагӣ».

Симои Сиёвуш дар таҳлили Яздонӣ ҳамчун таҷассуми комили покии маънавӣ зуҳур мекунад. Муаллиф саҳнаи аз оташ гузаштани Сиёвушро ҳамчун озмоиши «покӣ бар нопокӣ» маънидод карда, пайванди онро бо тасаввуф ва ирфон баррасӣ мекунад. Вай нишон медиҳад, ки чӣ гуна «озодагӣ»-и ҳамосӣ дар асрҳои баъдӣ ба «инсони комил»-и Аттору Мавлоно табдил ёфт. Дар шароити ҷаҳонишавӣ муаллиф «Ҳикмати озодагон»-ро ҳамчун сипари фарҳангӣ пешниҳод карда, мегӯяд: «Мо бояд хиради гузаштаро на ҳамчун бозёфти археологӣ, балки ҳамчун неруи созандаи имрӯз ба кор барем». Ин андеша дар шеъри худи муаллиф низ танинандоз аст:

«Ҳикмати мо на фақат қиссаву афсона бувад,
Дар раги хуни мо озодагиву имдод аст».

Услуби нигориши асар омезиши ноби илмӣ ва бадеист. Истифодаи дақиқи терминологияи асили тоҷикӣ хирад, дод, нанг ва номус китобро ба дастури мукаммали худшиносӣ табдил додааст. Дар маҷмуъ, ин асар посухи илмӣ ва шоирона ба суолҳои ҳастии миллат мебошад.

Нигоҳи Назри Яздонӣ ба «Шоҳнома»-и Фирдавсӣ дар доираи ин асар хеле беназир аст. Муаллиф Фирдавсиро на танҳо шоири ҳамосасаро, балки асосгузори фалсафаи амалии «ҳикмати озодагон» медонад. Дар ин бахш Назри Яздонӣ чанд нуктаи калидиро таъкид мекунад: Озодагӣ ҳамчун ҷавҳари инсонӣ: Муаллиф собит месозад, ки дар «Шоҳнома» мафҳуми «озода» танҳо ба маънои нажодӣ ё табақавӣ нест. Ин, пеш аз ҳама, сифати ахлоқиест, ки инсонро аз қайди бадиҳо, дурӯғ ва зулм раҳо мекунад. Ба ақидаи Яздонӣ, қаҳрамонони Фирдавсӣ (мисли Рустаму Сиёвуш) намунаи олии инсони озодаанд, ки маргро аз зиндагии зери юғи бадӣ авло медонанд.

Хирад ва дониш: Яздонӣ нишон медиҳад, ки дар низоми фикрии Фирдавсӣ «ҳикмат» аз хирад оғоз мешавад. Ӯ таҳлил мекунад, ки чӣ гуна шоир «хирад»-ро ҳамчун чароғи роҳи зиндагӣ ва ягона василаи шинохти ҳақиқат муаррифӣ менамояд.

Муборизаи нур ва зулмат: Муаллиф таъкид мекунад, ки «Ҳикмати озодагон» дар «Шоҳнома» дар шакли набарди доимии некӣ (Эрон) ва бадӣ (Анӯрон) зоҳир мешавад, ки ин реша дар фалсафаи бостонии мо дорад.

Китоби «Ҳикмати озодагон» асари фалсафию ахлоқист, ки дар он муаллиф бо такя ба анъанаҳои классикии тафаккури тоҷику форс масъалаи озодии инсон, худшиносӣ ва камолоти маънавиро ба таври пайгирона баррасӣ менамояд. Асар бо забони нисбатан сода, вале дорои мазмуни амиқ навишта шуда, хонандаро ба андешаи мустақил ва таҳлили ботинӣ водор мекунад. Муаллиф озодиро на танҳо ҳамчун ҳолати иҷтимоӣ, балки пеш аз ҳама, ҳамчун падидаи маънавӣ шарҳ дода, таъкид мекунад, ки инсон танҳо дар ҳолати раҳоӣ аз асорати нафс ва ҷаҳолат метавонад ба мақоми «озодагон» бирасад. Ин андеша дар чанд маврид бо истинодҳои мустақим ба таҷрибаи таърихию фарҳангӣ тақвият дода мешавад.

Дар ҷараёни таҳлил муаллиф ба мероси адабии классикӣ, бахусус ба «Шоҳнома» таваҷҷуҳи хос зоҳир мекунад ва онро на танҳо асари ҳамосӣ, балки манбаи бузурги ҳикмати ахлоқӣ мешуморад. Ба андешаи ӯ, «Шоҳнома» мактаби тарбияи инсонест, ки дар он арзишҳои адолат, вафо, ростӣ ва озодагӣ таҷассум ёфтаанд. Дар ин замина, симои Сиёвуш ҳамчун намунаи олии инсони озода ва поквиҷдон таҳлил мешавад. Муаллиф таъкид мекунад, ки фоҷиаи Сиёвуш на танҳо рӯйдоди таърихӣ ё ривоятӣ, балки рамзи муборизаи ҳақ бар зидди ботил аст ва покии ӯ нишонаи ғалабаи маънавият бар зулм мебошад. Аз нигоҳи муаллиф, Сиёвуш шахсиятест, ки озодии ботиниро аз ҳама гуна манфиатҳои зоҳирӣ болотар мегузорад ва маҳз ҳамин сифат ӯро ба рамзи абадии ахлоқи инсонӣ табдил медиҳад.

Ҳамзамон дар асар шахсияти Абулқосими Фирдавсӣ ҳамчун мутафаккири бузург ва ҳомии арзишҳои миллӣ ва маънавӣ мавриди таҳлил қарор мегирад. Муаллиф Фирдавсиро на танҳо шоир, балки файласуфе медонад, ки тавассути «Шоҳнома» ҷаҳонбинии ахлоқии мукаммалеро пешниҳод кардааст. Ба андешаи ӯ, рисолати Фирдавсӣ дар эҳёи худшиносии миллӣ ва тарбияи инсон дар руҳияи озодагӣ ва адолат ифода меёбад. Ин таҳлил нишон медиҳад, ки муаллифи «Ҳикмати озодагон» кӯшиш кардааст робитаи зичи байни мероси адабӣ ва масъалаҳои фалсафии муосирро нишон диҳад.

Дар маҷмуъ, асар дорои арзиши баланди маънавӣ ва тарбиявӣ буда, ба таҳкими тафаккури ахлоқӣ ва худшиносии хонанда мусоидат мекунад. Муаллиф бо истифода аз мисолҳои таърихӣ ва адабӣ, махсусан аз «Шоҳнома» тавонистааст идеяи асосии худ, яъне зарурати расидан ба озодии ботинӣ ва камолоти инсонро ба таври муассир баён намояд.

Китоби «Ҳикмати озодагон» аз нигоҳи сохторӣ ба 18 мавзуи мустақил, вале аз ҷиҳати мазмунӣ ба ҳам пайваста тақсим шуда, ҳар яке ҷанбаҳои гуногуни масъалаи асосӣ, яъне озодии инсон ва камолоти маънавии ӯро баррасӣ мекунад. Ин тарзи сохторбандӣ имкон медиҳад, ки муаллиф масъалаҳоро тадриҷан аз сатҳи умумӣ ба сатҳи амиқи фалсафию ахлоқӣ гузаронад ва хонандаро дар раванди пайгиронаи тафаккурӣ роҳнамоӣ намояд. Ҳар мавзуъ, гарчанде мустақилии нисбӣ дорад, дар маҷмуъ низоми ягонаи андешаро ташкил медиҳад, ки меҳвари он худшиносӣ, тарбияи ахлоқӣ ва озодагии ботинист.

Дар мавзуъҳои ибтидоӣ бештар ба масъалаҳои умумии инсоншиносӣ ва маънои зиндагӣ таваҷҷуҳ зоҳир шуда, моҳияти инсон ҳамчун мавҷуди дорои ақл, виҷдон ва масъулият шарҳ дода мешавад. Муаллиф таъкид мекунад, ки инсон танҳо дар ҳолати дарки мақоми худ дар ҷаҳон ва шинохти неруҳои ботиниаш метавонад роҳи дурусти зиндагиро интихоб намояд. Дар идомаи ин андешаҳо мавзуъҳои баъдӣ ба таҳлили робитаи инсон бо ҷомеа, ахлоқ ва адолат бахшида шуда, нишон дода мешавад, ки озодии воқеӣ на дар хориҷ, балки дар дохили шахсият ташаккул меёбад.

Қисмати муҳими мундариҷаи китоб ба арзишҳои ахлоқӣ, аз қабили ростқавлӣ, адолат, вафо ва масъулият бахшида шудааст. Муаллиф ин арзишҳоро ҳамчун пояҳои асосии «озодагӣ» муаррифӣ намуда, бар он назар аст, ки бе онҳо инсон ба озодии ҳақиқӣ расида наметавонад. Дар ин замина, як қатор мавзуъҳо ба муборизаи инсон бо нафс, худпарастӣ ва ҷаҳолат бахшида шудаанд, ки онҳоро муаллиф монеаҳои асосии камолоти маънавӣ мешуморад.

Дар байни ин 18 мавзуъ бахшҳое низ ҷой доранд, ки ба мероси адабӣ ва таърихии халқи тоҷик, махсусан ба «Шоҳнома» иртибот мегиранд. Муаллиф «Шоҳнома»-ро на танҳо асари ҳамосӣ, балки дастури ахлоқӣ ва мактаби бузурги тарбияи инсон медонад. Дар доираи ҳамин мавзуъҳо симои Сиёвуш ҳамчун намунаи инсони комил ва озода таҳлил мешавад. Ӯ ҳамчун шахсияте муаррифӣ мегардад, ки покӣ, ростӣ ва вафодорӣ ба ҳақиқатро аз ҳама арзишҳои дигар болотар мегузорад ва ҳатто дар баробари марг аз ин принсипҳо даст намекашад. Ин баррасӣ нишон медиҳад, ки муаллиф аз образҳои адабӣ ҳамчун василаи таҳкими андешаҳои фалсафии худ истифода мебарад.

Ҳамчунин ба нақш ва мақоми Фирдавсӣ таваҷҷуҳ зоҳир гардида, ӯ ҳамчун мутафаккире арзёбӣ мешавад, ки тавассути эҷоди «Шоҳнома» на танҳо таърихи миллатро зинда нигоҳ доштааст, балки арзишҳои ахлоқӣ ва идеяи озодагиро низ тарғиб намудааст. Ба андешаи муаллиф, Фирдавсӣ бо офаридани чунин асар заминаи худшиносии миллӣ ва маънавиро таҳким бахшида, барои наслҳои баъдӣ роҳи равшани ахлоқиро нишон додааст.

Дар маҷмуъ, ҳар яке аз 18 мавзуи китоб як зинаи муайяни камолоти фикриро ифода намуда, хонандаро аз фаҳмиши одии мафҳумҳои ахлоқӣ ба дарки амиқи фалсафии онҳо мерасонад. Сохтори мавзуӣ ва пайдарҳамии мантиқии андешаҳо ба асар яклухтӣ ва устувории дохилӣ мебахшад. Муаллиф тавонистааст бо истифода аз мавзуъҳои гуногун низоми ягонаи ҷаҳонбинӣ эҷод намояд, ки дар маркази он инсон ҳамчун мавҷуди ахлоқӣ ва озод қарор дорад.

Зубайдулло ДАВЛАТОВ,
ходими калони илмии шуъбаи Иттиҳоди Давлатҳои Мустақили 
Институти омӯзиши масъалаҳои давлатҳои Осиё ва Аврупои Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон