ЗЕҲНИ СУНЪӢ: ТАЪРИХ, ИМКОНИЯТ ВА МАСЪУЛИЯТ. Андешаҳо оид ба ин мавзуъ

ДУШАНБЕ, 12.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Таърихи рушди илму техника борҳо собит намудааст, ки ҳар кашфиёти бузург на танҳо тарзи фаъолияти инсон, балки муносибати ӯро ба ҷаҳон тағйир медиҳад. Ихтирои мошини буғӣ барои инқилоби саноатӣ замина гузошт, неруи барқ симои истеҳсолот ва зиндагии рӯзмарраро дигаргун сохт, компютер ва интернет ҷомеаро ба марҳилаи нави рушди рақамӣ ворид намуданд. Имрӯз идомаи мантиқии ҳамин равандро метавон дар рушди босуръати зеҳни сунъӣ мушоҳида кард.

–Зеҳни сунъӣ падидаи ногаҳонӣ ва маҳсули танҳо чанд соли охир нест. Пайдоиш ва ташаккули он натиҷаи даҳсолаҳои таҳқиқоти илмӣ дар соҳаҳои риёзиёт, мантиқ, назарияи ҳисоббарорӣ, забоншиносӣ ва омӯзиши табиати тафаккур мебошад. Саволе, ки имрӯз бо рушди бесобиқаи технология боз ҳам муҳимтар садо медиҳад – «оё мошин метавонад фикр кунад?» – ҳанӯз дар миёнаи асри XX ба яке аз масъалаҳои муҳими илмӣ табдил ёфта буд.

Соли 1950 риёзидон ва донишманди англис Алан Тюринг дар асари маъруфи худ «Мошинҳои ҳисоббарорӣ ва зеҳн» масъалаи қобилияти зеҳнии мошинро мавриди таҳлил қарор дод. Ӯ пешниҳод намуд, ки имконияти мошин на танҳо аз рӯи сохтори техникии он, балки аз рӯи тарзи рафтор ва қобилияти муошираташ бо инсон арзёбӣ карда шавад. Ин андеша баъдан бо номи «Санҷиши Тюринг» маъруф гардида, ба яке аз мафҳумҳои асосии таърихи зеҳни сунъӣ табдил ёфт.

Марҳилаи муҳими дигар ба солҳои 1955-1956 рост меояд. 31 августи соли 1955 пешниҳоди баргузории лоиҳаи таҳқиқотии Дартмут оид ба зеҳни сунъӣ ба миён гузошта шуд. Ин иқдом дар ташаккули зеҳни сунъӣ ҳамчун самти мустақили илмӣ нақши муҳим гузошта, бо пайдоиш ва ба таври васеъ пазируфта шудани мафҳуми «зеҳни сунъӣ» робитаи мустақим дорад.

Дар марҳилаҳои аввал барномаҳои зеҳни сунъӣ бештар дар асоси қоидаҳои пешакӣ муайяншуда амал мекарданд. Ба мошин тартиби иҷрои амалҳо дода мешуд ва он танҳо дар доираи ҳамин қоидаҳо фаъолият мекард. Баъдан низомҳои коршиносӣ пайдо шуданд, ки дониш ва таҷрибаи мутахассисонро ҷамъ оварда, барои ҳалли масъалаҳои муайян дар тиб, саноат, молия ва дигар соҳаҳо истифода мешуданд.

Бо вуҷуди ин, маҳдуд будани имконияти техникаи ҳисоббарорӣ ва кам будани ҳаҷми маълумоти рақамӣ барои рушди минбаъдаи соҳа монеа эҷод мекард. Тағйироти ҷиддӣ замоне ба амал омад, ки омӯзиши мошинӣ рушд кард. Дар ин равиш мошин дигар танҳо қоидаҳои омодашударо иҷро намекард, балки аз маълумоти мавҷуда қонуният пайдо карда, натиҷаҳои худро тадриҷан такмил медод.

Рушди интернет, афзоиши бесобиқаи ҳаҷми маълумот ва боло рафтани тавоноии ҳисоббарорӣ барои марҳилаи нави зеҳни сунъӣ шароити мусоид фароҳам овард. Аз солҳои 2010 рушди шабакаҳои асабмонанд ва омӯзиши амиқ имконият дод, ки компютерҳо тасвир, овоз ва матнро бо дақиқии баландтар шиносанд, забонҳоро тарҷума кунанд, маълумоти бузургро таҳлил намоянд ва натиҷаҳои эҳтимолиро пешгӯӣ кунанд.

Солҳои охир зеҳни сунъии тавлидӣ марҳилаи сифатан навро оғоз намуд. Низомҳои муосир имрӯз метавонанд матн нависанд, тасвир эҷод кунанд, маълумоти зиёдро ҷамъбаст намоянд, рамзҳои барномавӣ таҳия кунанд ва бо инсон тавассути забони табиӣ муошират намоянд. Ҳамин таҳаввулот нишон медиҳад, ки зеҳни сунъӣ дигар танҳо як воситаи техникӣ нест. Он тадриҷан ба яке аз пояҳои иқтисоди рақамӣ ва воситаи муҳими рушди илм, маориф, саноат ва идоракунии давлатӣ табдил ёфта истодааст.

Яке аз самтҳое, ки имконияти зеҳни сунъӣ дар он бештар эҳсос мешавад, идоракунии давлатӣ мебошад. Мақомоти давлатӣ ҳамарӯза ҳаҷми зиёди маълумоти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва маъмуриро ҷамъоварӣ ва коркард мекунанд. Зеҳни сунъӣ метавонад барои таҳлили чунин маълумот, муайян намудани тамоюлҳо, пешгӯии талаботи аҳолӣ ва омода намудани қарорҳои асоснок истифода шавад.

Дар хизматрасониҳои давлатӣ имконияти истифодаи зеҳни сунъӣ боз ҳам васеътар аст. Он метавонад иҷрои корҳои такроршавандаро худкор гардонад, муроҷиатҳои шаҳрвандонро таҳлил кунад, хавфҳоро сари вақт муайян намояд ва вақти пешниҳоди хизматрасониҳоро коҳиш диҳад. Аз ин рӯ, дар марҳилаи минбаъдаи рақамикунонии давлат масъала танҳо ба шакли электронӣ гузаронидани хизматрасониҳо нест. Муҳим он аст, ки низомҳои рақамӣ тадриҷан қобилияти таҳлил, пешгӯӣ ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли масъалаҳоро пайдо намоянд.

Зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои дигар низ имконияти васеъ дорад. Дар тандурустӣ он метавонад ба таҳлили тасвирҳои тиббӣ ва маълумоти беморон мусоидат кунад. Дар кишоварзӣ барои пешгӯии ҳосилнокӣ ва истифодаи оқилонаи обу замин кумак расонад. Дар саноат барои назорати равандҳои истеҳсолӣ ва баланд бардоштани самаранокӣ истифода шавад. Дар маориф метавонад имконияти таълими мутобиқ ба сатҳи дониш ва талаботи ҳар хонандаро фароҳам оварад.

Бо вуҷуди ин, ҳар қадар имконияти технология бештар гардад, масъалаи масъулият низ ҳамон қадар аҳаммияти бештар пайдо мекунад.

Таърихи техника бозгӯи он аст, ки ягон технология худ ба худ на мусбат аст ва на манфӣ. Натиҷаи истифодаи он аз мақсад, тарзи татбиқ ва сатҳи масъулияти инсон вобаста мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад дар муддати кӯтоҳ миллионҳо маълумотро таҳлил кунад, аммо агар маълумоти аввалин ғалат ё якҷониба бошад, натиҷаи таҳлил низ метавонад нодуруст гардад. Он метавонад барои қабули қарор ба инсон кумак расонад, аммо масъулияти ниҳоӣ барои оқибати қарор аз байн намеравад. Ҳифзи маълумоти шахсӣ, амнияти рақамӣ, шаффофияти қарорҳои худкор, пешгирии ғаразнокии алгоритмҳо ва ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои инсон имрӯз ба масъалаҳои асосии рушди зеҳни сунъӣ табдил ёфтаанд. Аз ҳамин ҷост, ки саволи илмии асри гузашта –  «Оё мошин метавонад фикр кунад?» имрӯз мазмуни нав гирифтааст. Акнун масъала танҳо дар он нест, ки зеҳни сунъӣ чӣ кор карда метавонад. Саволи муҳимтар ин аст, ки ин имконот чӣ гуна бояд бехатар, боэътимод ва масъулона истифода шаванд.

Ҷумҳурии Тоҷикистон аҳаммияти зеҳни сунъиро барои рушди минбаъдаи иқтисод ва давлатдорӣ ба назар гирифта, солҳои охир барои ташаккули заминаҳои миллӣ дар ин самт қадамҳои муҳим гузоштааст. Яке аз чунин қадамҳо қабули “Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040” мебошад. Қабули чунин санад нишон медиҳад, ки масъалаи зеҳни сунъӣ дар Тоҷикистон танҳо ҳамчун навоварии техникӣ арзёбӣ намегардад, балки чун яке аз самтҳои рушди дарозмуддати кишвар баррасӣ мешавад. Дар ин раванд рушди зеҳни сунъӣ бо рақамикунонии иқтисод, такмили идоракунии давлатӣ, баланд бардоштани сифати хизматрасониҳо, рушди илм ва омодасозии кадрҳои муосир робитаи мустақим дорад.

Рушди воқеии соҳа танҳо бо ворид намудани барномаҳои хориҷӣ маҳдуд шуда наметавонад. Барои ташаккули иқтидори миллӣ кишвар бояд дорои маълумоти босифат, зерсохтори муосири ҳисоббарорӣ, муассисаҳои илмӣ, мутахассисони соҳибкасб ва муҳити мувофиқ барои таҳқиқоту навоварӣ бошад. Маҳз ҳамоҳангии илм, маориф, иқтисод, давлат ва технология метавонад заминаи рушди устувори зеҳни сунъиро фароҳам оварад. Таваҷҷуҳи Тоҷикистон ба зеҳни сунъӣ танҳо бо сиёсати дохилӣ маҳдуд намонд. Солҳои охир кишвар ин масъалаи муҳимро ба сатҳи байналмилалӣ низ баровардааст.

Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имкониятҳои нав барои рушди устувор дар Осиёи Марказӣ» яке аз намунаҳои равшани ин раванд мебошад. Ин иқдом истифодаи имконоти зеҳни сунъиро бо рушди устувор ва таҳкими ҳамкории минтақавӣ пайваст намуд.

31 августи соли 2026 ин сиёсат идомаи муҳим пайдо кард. Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномае қабул намуд, ки тибқи он аз соли 2027   31 август ҳамчун Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод таҷлил мегардад.

Қабули ин қатънома танҳо рӯйдоди рамзӣ нест. Он идомаи мантиқии сиёсати пайгиронаи Ҷумҳурии Тоҷикистон дар самти пешбурди масъалаҳои зеҳни сунъӣ, технологияҳои нав ва истифодаи масъулонаи онҳо дар сатҳи байналмилалӣ мебошад.

Ҷолиби диққат аст, ки интихоби 31 август низ дорои заминаи таърихӣ мебошад. Маҳз 31 августи соли 1955 пешниҳоди лоиҳаи таҳқиқотии Дартмут оид ба зеҳни сунъӣ ба миён гузошта шуда буд. Яъне, санае, ки бо оғози яке аз марҳилаҳои асосии таърихи зеҳни сунъӣ пайванд дорад, баъд аз ҳафт даҳсола ба рӯзи байналмилалии марбут ба рушди бехатар ва боэътимоди ҳамин технология табдил ёфт. Ин ҷо як пайванди ҷолиби таърихӣ ба вуҷуд меояд: агар соли 1955 масъалаи асосӣ имконияти ба вуҷуд овардани зеҳни мошинӣ буд, имрӯз ҷомеаи ҷаҳонӣ масъалаи чӣ гуна бехатар ва масъулона истифода намудани онро дар маркази таваҷҷуҳ қарор додааст.

Ташаббуси Тоҷикистон низ маҳз ҳамин идеяро дар бар мегирад. Дар қатънома ба рушди зеҳни сунъӣ дар асоси принсипҳои бехатарӣ, ҳифзи ҳуқуқу манфиатҳои инсон, эътимоднокӣ ва масъулият аҳаммияти махсус дода шудааст. Дар баробари ташаббусҳои байналмилалӣ яке аз масъалаҳои муҳим барои Тоҷикистон омода намудани насли нави кадрҳои соҳибихтисос мебошад.

Технологияро метавон харидорӣ кард, аммо дониш ва мактаби илмиро танҳо тавассути сармоягузории дарозмуддат ба инсон ташаккул додан мумкин аст. Аз ин рӯ, омӯзиши риёзиёт, барномасозӣ, таҳлили маълумот ва асосҳои зеҳни сунъӣ бояд тадриҷан ба қисми муҳими омодасозии ҷавонон табдил ёбад. Дар ин самт Донишгоҳи инноватсия ва технологияҳои рақамии Тоҷикистон метавонад яке аз марказҳои муҳими омодасозии кадрҳои баландихтисос гардад. Самтҳои техникӣ, технологияҳои иттилоотӣ, иқтисоди рақамӣ ва ихтисосҳои марбут ба зеҳни сунъӣ имкон медиҳанд, ки байни сиёсати давлатии рақамикунонӣ ва низоми омодасозии мутахассисон робитаи мустақим ба вуҷуд оварда шавад.

Мутахассиси оянда бояд тавонад донишро дар ҳалли масъалаҳои воқеии давлат ва иқтисод истифода барад, таҳқиқот анҷом диҳад ва маҳсулоти нави технологӣ эҷод намояд.

Дар баробари ин, рушди зеҳни сунъӣ барои забони тоҷикӣ низ масъалаи нав ба миён меорад. Дар ҷаҳоне, ки технология торафт бештар бо забони инсон муошират мекунад, забоне имконияти бештар пайдо менамояд, ки дорои захираи кофии матнҳои рақамӣ, луғатҳо, маълумоти илмӣ ва маводи босифат бошад. Аз ин рӯ, рақамикунонии мероси забони тоҷикӣ ва ташаккули захираи миллии маълумоти забонӣ бояд ҳамчун қисми муҳими рушди зеҳни сунъӣ дар Тоҷикистон арзёбӣ гардад.

Рушди зеҳни сунъӣ ҳанӯз дар марҳилаест, ки пешгӯии тамоми оқибатҳои он душвор мебошад. Аммо як чиз равшан аст: кишварҳое, ки имрӯз ба илм, маориф, кадр, маълумот ва зерсохтори ҳисоббарорӣ сармоягузорӣ мекунанд, дар иқтисоди оянда мавқеи устувортар хоҳанд дошт.

Барои Тоҷикистон масъала танҳо аз истифодаи дастовардҳои ҷаҳонӣ иборат нест. Ҳадафи муҳимтар бояд ташаккули тавоноии миллӣ бошад, то кишвар тавонад технологияро мувофиқи забон, фарҳанг, иқтисод ва манфиати худ истифода ва тадриҷан таҳия намояд.

Қабули Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод бо ташаббуси Тоҷикистон низ аз ҳамин тағйири муносибати ҷомеаи ҷаҳонӣ дарак медиҳад. Зеҳни сунъӣ дигар танҳо масъалаи пешрафти техникӣ нест. Он масъалаи инсон, амният, дониш, масъулият ва ояндаи ҷомеа мебошад.

Одилҷон ҲАЙДАРЗОДА,
корманди Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон