Фарҳод Раҳимӣ: «Рушди шаҳри Душанбе дар замони муосир ва нақши Раиси шаҳр муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар шаклгирии фазои иҷтимоӣ ва маънавӣ»

ДУШАНБЕ, 18.04.2026. /АМИТ «Ховар»/. Дар сарнавишти ҳар як миллат, шаҳрҳо танҳо нуқтаҳои ҷуғрофӣ нестанд, балки онҳо оинаҳое мебошанд, ки дар онҳо рӯҳи таърих, иродаи сиёсӣ ва орзуҳои оянда инъикос меёбанд. Агар деҳот хотираи аслӣ бошад, пас шаҳр шакли баёнёфтаи ин хотира аст, яъне ба тартиб овардашуда, ба маъно табдилёфта ва ба оянда нигаронидашуда. Дар ин маънӣ, пойтахт на танҳо маркази идоракунӣ, балки маркази маънавӣ ва рамзии давлат аст ва он ҷоест, ки давлат худро мебинад ва ба ҷаҳон нишон медиҳад.

Душанбе, ҳамчун пойтахти Ҷумҳурии Тоҷикистон, дар тӯли як аср роҳи пурпечутоби таърихиро тай намудааст, аз як макони хурди бозорӣ то ба як шаҳри муосир, ки имрӯз симои давлатдорӣ ва ҳувияти миллӣ дар он таҷассум ёфтааст. Аммо муҳимтар аз ҳама, Душанбе на танҳо тағйир ёфтааст, балки «маъно пайдо кардааст». Ин маъно дар меъморӣ, дар роҳҳо, дар боғҳо ва дар фазои иҷтимоии он ҷой гирифтааст. Шаҳр ба як матни зинда табдил ёфтааст, ки ҳар кӯча ва ҳар сохтмон ҷумлае аз он аст.

Имрӯз, дар Рӯзи пойтахт, мо на танҳо як ҷашнро таҷлил мекунем, балки як равандро дарк менамоем — равандеро, ки дар он шаҳр аз «макон» ба «мафҳум» табдил меёбад. Ин табдил, аз нигоҳи фалсафӣ, гузариш аз ҳастии оддӣ ба ҳастии маънодор аст. Шаҳр дигар танҳо ҷойи зист нест, балки фазои таҷрибаи инсонӣ аст, ки дар он арзишҳо, муносибатҳо ва ҳувият ташаккул меёбанд.

Дар ин раванд, нақши давлат ва роҳбарият ҳалкунанда мебошад. Зеро шаҳр худ аз худ рушд намекунад, балки он бояд «андешида» шавад, «тарҳрезӣ» шавад ва «сохта» шавад. Ин се марҳала: андеша, тарҳ ва амал ҳама асоси ҳар як модели муваффақи шаҳрсозиро ташкил медиҳанд. Дар Ҷумҳурии Тоҷикистон, ин раванд дар заминаи сиёсати стратегӣ ва дурбинонаи Пешвои муаззами миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон амалӣ гардидааст, ки рушди шаҳрро ҳамчун як ҷузъи муҳими рушди давлат ва таҳкими ҳувияти миллӣ арзёбӣ намудааст.

Пешвои миллат шаҳрро танҳо ҳамчун маркази иқтисодӣ намебинад; барои ӯ шаҳр як макони ташаккули инсон аст. Ин ҷаҳонбинӣ ба он оварда расонидааст, ки рушди инфрасохтор бо рушди маънавӣ пайваст карда шавад. Роҳҳо танҳо барои ҳаракат нестанд, онҳо барои пайвастани инсонҳо мебошанд; боғҳо танҳо барои истироҳат нестанд, онҳо барои оромиши рӯҳанд; ва биноҳо танҳо барои истифода нестанд, онҳо барои таҷассум кардани арзишҳо мебошанд.

Дар ин замина, фаъолияти Раиси шаҳри Душанбе муҳтарам Рустами Эмомалӣ ҳамчун идомаи мантиқии ин мактаби сиёсӣ ва давлатдорӣ баромад мекунад. Рустами Эмомалӣ ҳамчун дастпарвари мактаби Пешвои миллат, ин ҷаҳонбинӣ ва ин фалсафаро ба сатҳи амалӣ табдил додаанд. Агар Пешвои миллат «идея»-и рушди шаҳрро муайян намуда бошанд, пас роҳбарияти шаҳр онро ба «воқеият» табдил медиҳад. Ин робитаи байни идея ва амал аст, ки шаҳрро аз як нақша ба як воқеияти зинда табдил медиҳад.

Дар солҳои охир, Душанбе ба як лабораторияи воқеии шаҳрсозии муосир табдил ёфтааст, ки дар он на танҳо роҳҳо ва биноҳо сохта мешаванд, балки як навъи нави муносибат ба шаҳр ташаккул меёбад. Ин муносибат шаҳрро ҳамчун як низоми зинда мебинад, ки дар он иқтисод, ҷомеа, фарҳанг ва табиат ба ҳам пайвастанд. Ин ҳамгироӣ — ин синтез — асоси фалсафаи муосири шаҳрсозӣ мебошад.

Аз ин рӯ, таҳлили дастовардҳои шаҳри Душанбе дар солҳои 2017–2025 бояд аз доираи ҳисоботи оморӣ фаротар равад. Рақамҳо муҳиманд, аммо онҳо танҳо нишондоданд; маъно дар паси онҳо аст. Ва маҳз ин маъно аст, ки моро водор мекунад, ки ба шаҳр на танҳо ҳамчун як маҷмӯи сохтмонҳо, балки ҳамчун як падидаи маънавӣ назар кунем.

Ин асар кӯшиш мекунад, ки рушди шаҳри Душанберо дар ду сатҳ таҳлил намояд: аз як тараф ҳамчун маҷмӯи дастовардҳои мушаххаси инфрасохторӣ, иҷтимоӣ ва иқтисодӣ ва аз тарафи дигар ҳамчун як равандҳои амиқи фалсафӣ, ки дар он шаҳр ба як шакли ифодаи ҳувияти миллӣ табдил меёбад.

Дар ниҳоят, саволи асосӣ ин аст: шаҳр барои чӣ сохта мешавад? Барои зиндагӣ ё барои зиндагии беҳтар? Барои иқтисод ё барои инсон? Душанбе дар солҳои охир ба ин савол ҷавоби худро дода истодааст. Ва ин ҷавоб дар роҳҳои васеъ, дар боғҳои сабз, дар мактабҳои нав ва дар фазои ороми шаҳр таҷассум ёфтааст.

Шояд муҳимтарин натиҷаи ин раванд на дар он бошад, ки шаҳр чӣ қадар тағйир ёфтааст, балки дар он бошад, ки инсон дар ин шаҳр чӣ гуна тағйир меёбад. Зеро дар ниҳоят, шаҳр барои инсон аст — ва агар шаҳр рушд кунад, аммо инсон рушд накунад, он рушд комил нест.

Душанбе имрӯз дар роҳи дигар аст, яъне роҳи ҳамоҳангии рушди моддӣ ва маънавӣ. Ва маҳз ҳамин роҳ аст, ки онро на танҳо як пойтахт, балки як мафҳум месозад.

Дар таърихи тафаккури инсон, шаҳр ҳамеша бештар аз як макони зист будааст. Ӯ як шакли таҷассумёфтаи тафаккур, ирода ва низоми арзишҳои ҷомеа мебошад. Агар инсон ҳамчун мавҷуди иҷтимоӣ фаҳмида шавад, пас шаҳр муҳитест, ки ин иҷтимоият дар он шакл мегирад, ташаккул меёбад ва ба худ маъно пайдо мекунад. Аз ин рӯ, баррасии шаҳр танҳо дар доираи меъморӣ ё иқтисод маҳдуд намешавад; он як масъалаи амиқи фалсафӣ аст, ки ба моҳияти худи инсон иртибот дорад.

Аз замони Арасту, ки инсонро «мавҷуди сиёсӣ» (zoon politikon) номид, шаҳр ҳамчун фазои табиии зиндагии инсон дар ҷомеа баррасӣ мешавад. Барои Арасту, полис (шаҳр) на танҳо як макони зист, балки шакли олитарини ҳамзистии инсонҳо буд, ки дар он адолат, қонун ва ахлоқ амалӣ мегарданд. Дар ин маънӣ, шаҳр муҳити татбиқи идеалҳои инсонӣ мебошад. Ин андеша дар асрҳои баъдӣ низ идома ёфта, дар осори мутафаккирон, аз ҷумла Ибни Халдун, ба як назарияи мукаммал табдил ёфт.

Ибни Халдун шаҳрро ҳамчун марҳалаи олии рушди тамаддун мебинад, ки дар он «умрон» — яъне зиндагии ҷамъиятӣ ба шакли мукаммал мерасад. Ба андешаи ӯ, шаҳр на танҳо натиҷаи рушди иқтисодӣ, балки натиҷаи ташаккули низоми мураккаби муносибатҳои иҷтимоӣ аст. Ҳамин ҷо инсон аз марҳилаи оддии зиндагӣ ба сатҳи фарҳанг, илм ва худшиносӣ мерасад. Аммо ӯ ҳамзамон ҳушдор медиҳад, ки шаҳр метавонад ҳам манбаи пешрафт ва ҳам манбаи таназзул гардад, агар тавозуни дохилии он вайрон шавад.

Дар фалсафаи муосир, шаҳр бештар ҳамчун «матни иҷтимоӣ» баррасӣ мешавад, яъне як сохторе, ки дар он маъноҳо хонда мешаванд, таҷрибаҳо ҷамъ мешаванд ва муносибатҳо шакл мегиранд. Шаҳр гӯё як китобест, ки онро ҳар рӯз сокинонаш менависанд ва мехонанд. Ҳар роҳ, ҳар бино, ҳар майдон як аломати маъноӣ аст, ки дар он таҷрибаи зиндагӣ сабт шудааст. Аз ин нуқтаи назар, шаҳр на танҳо сохта мешавад, балки «навишта» мешавад.

Дар ҳамин замина, пойтахт мақоми махсус дорад. Пойтахт на танҳо як шаҳр, балки «консентратсияи маъно» мебошад. Дар он тамоми унсурҳои давлатдорӣ: сиёсӣ, иқтисодӣ, фарҳангӣ ва маънавӣ ба ҳам меоянд. Пойтахт гӯё маркази ҷозибаи миллӣ аст, ки дар он миллат худро мешиносад ва ба дигарон муаррифӣ мекунад. Аз ин рӯ, рушди пойтахт ҳамеша аҳамияти стратегӣ дорад.

Аз нигоҳи фалсафӣ, шаҳрро метавон ҳамчун се қабати асосӣ баррасӣ кард: шаҳри моддӣ, шаҳри иҷтимоӣ ва шаҳри маънавӣ.

Шаҳри моддӣ — ин инфрасохтор, роҳҳо, биноҳо ва тамоми унсурҳои ҷисмонии шаҳр аст. Ин он қисматест, ки дида мешавад ва чен карда мешавад. Рақамҳо, омор ва нишондиҳандаҳо асосан ба ҳамин сатҳ дахл доранд.

Шаҳри иҷтимоӣ — ин муносибатҳои байни одамон, сохторҳои иҷтимоӣ ва низоми ҳамкорӣ мебошад. Ин ҷо сухан дар бораи он меравад, ки одамон чӣ гуна дар шаҳр зиндагӣ мекунанд, чӣ гуна бо ҳам муносибат мекунанд ва чӣ гуна имкониятҳо доранд.

Аммо муҳимтарин қабат ин шаҳри маънавӣ аст. Ин он фазоест, ки дар он арзишҳо, ҳувият ва маъно ташаккул меёбанд. Ин шаҳр на бо чашм, балки бо шуур дида мешавад. Ин ҳамон аст, ки шаҳрро аз як маҷмӯи сохтмонҳо ба як падидаи фарҳангӣ табдил медиҳад.

Дар рушди муосири шаҳрҳо, муваффақият он гоҳ ба даст меояд, ки ин се қабат ба ҳам мувофиқ бошанд. Агар шаҳр танҳо дар сатҳи моддӣ рушд кунад, аммо сатҳи иҷтимоӣ ва маънавӣ қафо монад, он ба як муҳити бегона табдил меёбад. Ва баръакс, агар шаҳр танҳо аз арзишҳо сухан гӯяд, аммо инфрасохтор надошта бошад, он наметавонад ниёзҳои инсонро қонеъ кунад. Аз ин рӯ, ҳамоҳангии ин се сатҳ — шарти асосии рушди устувори шаҳр аст.

Дар ин замина, масъалаи идоракунии шаҳр аҳамияти калидӣ пайдо мекунад. Зеро шаҳр худ аз худ рушд намекунад; он бояд идора шавад. Аммо идоракунӣ дар фалсафаи муосир дигар танҳо амри маъмурӣ нест, балки як шакли эҷод аст. Роҳбарият гӯё меъмори ноаёни шаҳр аст, ки на танҳо биноҳоро, балки равандҳоро, муносибатҳоро ва ҳатто маъноҳоро шакл медиҳад.

Ин ҷо мафҳуми «мактаби сиёсӣ» аҳамияти махсус пайдо мекунад. Мактаби сиёсӣ ин на танҳо маҷмӯи донишҳо, балки як ҷаҳонбинӣ, як услуби фикр ва як тарзи амал мебошад. Вақте ки роҳбар аз чунин мактаб баромадааст, фаъолияти ӯ танҳо иҷрои вазифа нест, балки идомаи як анъанаи фикрӣ ва арзишӣ мебошад.

Дар мавриди Тоҷикистон, ин мактаб бо номи асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ — Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон тавъам ва алоқаманд аст, ки дар тӯли солҳои истиқлолият як модели хоси давлатдорӣ ва рушди миллӣ ташаккул додааст. Ин модел бар пояи субот, рушди тадриҷӣ ва ҳамоҳангии манфиатҳои миллӣ бунёд ёфтааст. Дар ин модел, шаҳр нақши марказӣ дорад, зеро маҳз дар шаҳр тағйироти асосӣ ба амал меоянд.

Аз ин нуқтаи назар, рушди шаҳри Душанбе дар солҳои охирро бояд ҳамчун як равандҳои фалсафӣ дарк намуд ва он равандест, ки дар он идеяҳои давлатдорӣ ба шакли воқеӣ табдил меёбанд. Шаҳр гӯё саҳнаест, ки дар он сиёсати миллӣ ба намоиш гузошта мешавад. Ва ҳар як сохтмон, ҳар як роҳ ва ҳар як боғ як ҷумлаест аз ин намоиш.

Дар айни замон, шаҳр як низоми зинда аст. Ӯ нафас мекашад, тағйир меёбад ва ба таъсирҳо ҷавоб медиҳад. Аз ин рӯ, рушди он ҳамеша як раванди кушода аст, ки анҷом надорад. Ҳар як марҳила танҳо як қадам дар роҳи дароз аст. Ва муҳим он аст, ки ин роҳ ба куҷо мебарад.

Аз нигоҳи фалсафӣ, саволи асосӣ ин аст: оё шаҳр танҳо барои қонеъ кардани ниёзҳои моддӣ сохта мешавад, ё барои ташаккули як тарзи зиндагӣ? Агар ҷавоб дуюм бошад, пас шаҳр бояд на танҳо самаранок, балки зебо, на танҳо қулай, балки маънодор бошад.

Дар ҳамин маънӣ, шаҳрсозӣ ба як санъат табдил меёбад — санъати тартиб додани фазо ба тавре, ки инсон худро дар он на танҳо озод, балки пурмазмун эҳсос кунад. Ва маҳз ҳамин санъат аст, ки шаҳрро ба як падидаи фалсафӣ табдил медиҳад.

Дар ҷамъбаст, метавон гуфт, ки шаҳр — ин на танҳо ҷои зиндагӣ, балки як шакли зиндагӣ аст. Ӯ на танҳо муҳит, балки таҷриба аст; на танҳо сохтор, балки маъно аст. Ва фаҳмидани ин ҳақиқат калиди дарки ҳар як равандҳои шаҳрсозӣ мебошад.

Дарк кардани рушди муосири шаҳри Душанбе бе баррасии таҳаввулоти сохтории он дар тӯли таърих ғайриимкон аст. Ҳар як шаҳр, мисли инсон, хотира дорад — хотирае, ки дар кӯчаҳо, дар тарҳи меъморӣ ва дар фазои иҷтимоии он нигоҳ дошта шудааст. Душанбе низ аз ин қоида истисно нест. Он аз як макони одии бозорӣ оғоз карда, ба як маркази муосири давлатдорӣ табдил ёфтааст, ва ин раванд на танҳо тағйири зоҳирӣ, балки тағйири моҳият аст.

Дар оғози асри XX, Душанбе бештар як нуқтаи тиҷоратии маҳаллӣ буд — фазое, ки дар он ҳаракати ҳафтаинаи бозор ҳаёти иҷтимоиро муайян мекард. Ин шакли «шаҳр»-и ибтидоӣ, ки ба ритми анъанавии зиндагӣ вобаста буд, бештар табиӣ ва худҷӯш рушд мекард. Аммо бо таъсиси сохторҳои давлатӣ дар солҳои 1920–1930, шаҳр ба марҳилаи нави ташаккул ворид гардид. Ин марҳила, ки онро метавон «шаҳрсозии идорашаванда» номид, оғози гузариш аз фазои анъанавӣ ба фазои ташкилёфта буд.

Дар давраи шӯравӣ, Душанбе ба як шаҳри банақшагирифташуда табдил ёфт. Ин ҷо аввалин маротиба идеяи «шаҳр ҳамчун лоиҳа» амалӣ гардид — шаҳр на танҳо рушд мекард, балки тарҳрезӣ мешуд. Ин тарҳрезӣ, ки бештар ба меъёрҳои функсионалӣ ва идеологӣ такя мекард, асоси инфрасохтори муосири шаҳрро гузошт. Аммо, ҳамзамон, он як шакли муайяни якрангӣ ва стандартиро ба вуҷуд овард, ки баъдан дар давраи истиқлолият бознигарӣ шуд.

Пас аз ба даст овардани истиқлолият, Душанбе ба як марҳилаи мураккаб ворид гардид. Аз як тараф, зарурати нигоҳ доштани инфрасохтори мавҷуда вуҷуд дошт, ва аз тарафи дигар, эҳтиёҷ ба сохтани симои нави миллӣ ва муосир. Ин марҳила, ки бо мушкилоти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ ҳамроҳ буд, ҳамзамон заминаи таҳаввулоти минбаъдаро фароҳам овард. Шаҳр гӯё дар ҷустуҷӯи худ буд — байни гузашта ва оянда, байни анъана ва навоварӣ.

Аз оғози асри XXI, ва махсусан дар даҳсолаи охир, Душанбе ба марҳалаи сеюм — марҳилаи «таҷдиди сохтории амиқ» ворид гардид. Ин марҳила бо он фарқ мекунад, ки шаҳр на танҳо рушд мекунад, балки худро бозсозӣ менамояд. Ин ҷо сухан дар бораи як навъ «тафаккури нав» дар шаҳрсозӣ меравад, ки дар он шаҳр ҳамчун як низоми зинда ва динамикӣ баррасӣ мешавад.

Тибқи маълумоти расмӣ ва таҳлилҳои байналмилалӣ, дар солҳои 2017–2022 зиёда аз 167 километр роҳҳои дохилишаҳрӣ таҷдид гардидаанд. Ин рақам на танҳо як нишондиҳандаи техникӣ, балки як нишонаи тағйири сохтории фазои шаҳрӣ аст. Роҳҳо дигар танҳо воситаи ҳаракат нестанд; онҳо ба унсури асосии ташкилдиҳандаи шаҳр табдил ёфтаанд. Онҳо фазоро ба тартиб медароранд, ҳаракатро равон месозанд ва ба шаҳр як ритми нав мебахшанд.

Ҳамзамон, навсозии 533 истгоҳи нақлиётӣ нишон медиҳад, ки диққат на танҳо ба ҳаракат, балки ба таҷрибаи инсон дар ин ҳаракат дода мешавад. Ин тағйирот аз он шаҳодат медиҳад, ки шаҳрсозӣ аз сатҳи «функсия» ба сатҳи «таҷриба» гузаштааст. Яъне, муҳим нест, ки одам танҳо ба куҷо меравад, балки чӣ гуна меравад ва худро дар ин раванд чӣ гуна эҳсос мекунад.

Дар ҳамин замина, ворид намудани 574 автобус ва 100 троллейбуси нав низ як ҷузъи ҳамин тағйироти сохторӣ мебошад. Ин раванд нишон медиҳад, ки шаҳр ба як модели муосири ҳаракат мегузарад, ки дар он нақлиёти ҷамъиятӣ нақши марказӣ дорад. Аз нигоҳи фалсафӣ, ин гузариш аз «инфиродият» ба «ҳамҷамъият» аст — аз истифодаи воситаҳои шахсӣ ба истифодаи захираҳои муштарак.

Аммо тағйироти сохторӣ танҳо дар инфрасохтор маҳдуд намешавад. Он ба тарҳи худи шаҳр низ дахл дорад. Душанбе имрӯз ба як фазои бисёрқабата табдил ёфтааст, ки дар он унсурҳои анъанавӣ ва муосир ба ҳам меоянд. Биноҳои нав, хиёбонҳои васеъ ва майдонҳои муосир дар якҷоягӣ бо унсурҳои таърихӣ як симои нодирро ба вуҷуд меоранд. Ин симо на танҳо зебо, балки маънодор аст — он ҳикояи як миллатро нақл мекунад.

Дар ин раванд, масъалаи ҳувият аҳамияти махсус пайдо мекунад. Шаҳр дигар танҳо як фазои универсалӣ нест; он бояд хоси худ бошад. Душанбе дар солҳои охир маҳз ба ҳамин самт ҳаракат кардааст — ба сӯи ташаккули як симои миллӣ, ки дар он фарҳанг, таърих ва арзишҳои ҷомеа инъикос ёфтаанд. Ин равандро метавон ҳамчун «милликунонии фазои шаҳрӣ» арзёбӣ кард.

Дар айни замон, тағйироти сохторӣ ба сатҳи иҷтимоӣ низ таъсир мерасонад. Вақте ки роҳҳо беҳтар мешаванд, вақте ки нақлиёт қулай мегардад, вақте ки фазои шаҳрӣ мураттаб мешавад — муносибатҳои байни одамон низ тағйир меёбанд. Шаҳр ба як муҳити ҳамкории бештар табдил меёбад. Ин раванд нишон медиҳад, ки инфрасохтор танҳо ба иқтисод таъсир намерасонад; он ба ҷомеа низ таъсир мекунад.

Дар ниҳоят, тағйироти сохтории Душанбе як раванди бисёрқабата аст, ки дар он моддӣ ва маънавӣ, функсионалӣ ва рамзӣ ба ҳам мепайванданд. Ин раванд на танҳо як навсозӣ, балки як «таваллуди дубора» аст — таваллуди шаҳр дар шакли нав, бо маънои нав ва бо дурнамои нав.

Душанбе имрӯз дигар ҳамон шаҳр нест, ки дар гузашта буд. Ӯ ба як низоми муосир табдил ёфтааст, ки дар он ҳар як унсур — аз роҳ то боғ, аз бино то майдон — қисми як идеяи бузург аст. Ва ин идея — идеяи рушди ҳамоҳанг, устувор ва маънодори шаҳр мебошад.

Дар зоҳир, рушди инфрасохтор ҳамеша бо рақамҳо чен карда мешавад: километрҳои роҳ, шумораи пулҳо, воситаҳои нақлиёт, иншооти нав. Аммо агар мо ба ин раванд танҳо аз ин зовия назар кунем, мо танҳо «қабати зоҳирӣ»-и воқеиятро мебинем. Зеро инфрасохтор, дар асл, на танҳо маҷмӯи объектҳо, балки як шакли таҷассумёфтаи тафаккур аст — тафаккуре, ки дар он инсон, фазо ва ҳаракат ба як низоми муттаҳид табдил меёбанд.

Дар солҳои 2017–2025, шаҳри Душанбе ба яке аз намунаҳои равшани таҷдиди инфрасохторӣ дар минтақа табдил ёфт. Тибқи маълумоти расмӣ ва таҳлилҳои байналмилалӣ, дар ин давра зиёда аз 167 километр роҳҳои дохилишаҳрӣ таҷдид ва навсозӣ гардидаанд. Ин нишондиҳанда, агарчи аз нигоҳи техникӣ муҳим аст, аммо аз нигоҳи фалсафӣ боз ҳам муҳимтар мебошад: он нишон медиҳад, ки шаҳр худро аз нав «тартиб медиҳад», худро аз нав «созмон медиҳад».

Роҳ дар фалсафаи шаҳрсозӣ танҳо як воситаи ҳаракат нест. Роҳ — ин муносибат аст. Муносибати байни нуқтаҳо, байни одамон, байни имкониятҳо. Вақте ки роҳ васеъ ва мураттаб мешавад, имкониятҳо низ васеъ мешаванд. Вақте ки ҳаракат осон мегардад, вақт дигар арзиши нав пайдо мекунад. Ва вақте ки вақт сарфа мешавад, инсон озодии бештар пайдо мекунад. Аз ин рӯ, ҳар як километр роҳи нав, дар асл, як қадами нав ба сӯи озодии инсон аст.

Дар ҳамин замина, навсозии 533 истгоҳи нақлиёти ҷамъиятӣ низ маънои амиқ дорад. Истгоҳ ин нуқтаи интизорӣ аст, аммо ҳамзамон нуқтаи мулоқот низ ҳаст. Ин ҷо одамон на танҳо ҳаракат мекунанд, балки бо ҳам рӯ ба рӯ мешаванд, якдигарро мебинанд, як фазои умумиро эҳсос мекунанд. Бо беҳтар шудани ин фазо, таҷрибаи шаҳрӣ низ беҳтар мешавад. Шаҳр ба як муҳити бештар инсонгаро табдил меёбад.

Ворид намудани 574 автобус ва 100 троллейбуси нав ба системаи нақлиётии шаҳр, аз як тараф, нишондиҳандаи рушди техникӣ аст, аммо аз тарафи дигар, нишонаи тағйири фалсафаи ҳаракат мебошад. Шаҳр ба сӯи модели ҳамҷамъиятӣ ҳаракат мекунад — ба сӯи он ки ҳаракат на танҳо як амали инфиродӣ, балки як таҷрибаи муштарак бошад. Ин раванд ба ташаккули ҳисси «шаҳри умумӣ» мусоидат мекунад, ки дар он ҳар як сокин худро як қисми низоми ягона эҳсос мекунад.

Аммо дастовардҳои инфрасохторӣ танҳо ба роҳ ва нақлиёт маҳдуд намешаванд. Онҳо ба тамоми сохтори шаҳр таъсир мерасонанд. Бунёди пулҳо, гузаргоҳҳои сатҳи гуногун, васеъсозии хиёбонҳо — ҳамаи ин унсурҳо як низоми мураккаби ҳаракатро ташкил медиҳанд, ки дар он шаҳр ба як организми зинда табдил меёбад. Дар ин организм, ҳар як қисм вазифаи худро дорад, ва ҳамоҳангии онҳо асоси ҳаёт аст.

Дар баробари ин, сохтмони биноҳои нав ва таҷдиди фазои меъморӣ низ як қисми муҳими ин раванд мебошад. Бино дигар танҳо як иншооти функсионалӣ нест; он як паём аст. Паёме дар бораи он ки ҷомеа худро чӣ гуна мебинад ва чӣ гуна мехоҳад дида шавад. Душанбе дар солҳои охир ба ин паём аҳамияти махсус додааст. Меъмории шаҳр ба як шакли баён табдил ёфтааст — баёнгари устуворӣ, рушди муосир ва ҳувияти миллӣ.

Дар ҳамин ҷо, мо ба як нуқтаи муҳим мерасем: инфрасохтор на танҳо муҳити зиндагиро тағйир медиҳад, балки худи инсонро низ тағйир медиҳад. Вақте ки инсон дар фазои мураттаб, зебо ва муосир зиндагӣ мекунад, тарзи фикр ва эҳсоси ӯ низ тағйир меёбад. Ӯ худро бештар масъул, бештар озод ва бештар ба ҷомеа вобаста эҳсос мекунад. Ин аст он ҷое, ки инфрасохтор ба фалсафа табдил меёбад.

Дар бахши экологӣ, инфрасохтор ба як шакли нави маъно табдил меёбад. Шинонидани садҳо ҳазор дарахт, бунёди боғҳо ва гулгаштҳо нишон медиҳад, ки шаҳр на танҳо ба рушди моддӣ, балки ба ҳамоҳангии инсон ва табиат низ аҳамият медиҳад. Ин равандро метавон ҳамчун «экологизатсияи тафаккури шаҳрӣ» арзёбӣ кард — гузариш аз истифодаи якҷонибаи табиат ба ҳамзистии мутавозин бо он.

Дар ин ҳама раванд, нақши роҳбарият ҳамчун «меъмори ноаён» баромад мекунад. Зеро инфрасохтор худ аз худ ба вуҷуд намеояд; он натиҷаи қарорҳо, стратегияҳо ва иродаи сиёсӣ мебошад. Муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар ин раванд ҳамчун татбиқкунандаи як модели муосири идоракунӣ баромад мекунанд, ки дар он самаранокӣ, назорат ва натиҷа дар марказ қарор доранд. Ин модел имкон медиҳад, ки идеяҳо ба амал табдил ёбанд ва нақшаҳо ба воқеият.

Дар ҷамъбаст, метавон гуфт, ки дастовардҳои инфрасохтории шаҳри Душанбе дар солҳои охир на танҳо як маҷмӯи сохтмонҳо, балки як раванди амиқи тағйири фалсафии шаҳр мебошанд. Шаҳр аз як фазои функсионалӣ ба як фазои маънодор табдил ёфтааст, ки дар он ҳар як унсур, шуруъ аз роҳ то боғ, ҳамагӣ як қисми як идеяи умумӣ аст.

Ин идея — идеяи шаҳрест, ки барои инсон сохта шудааст, бо инсон рушд мекунад ва барои инсон маъно дорад.

Агар инфрасохтор «бадани» шаҳр бошад, пас инсон «рӯҳи» он аст. Шаҳр бе инсон танҳо маҷмӯи биноҳо ва роҳҳост, аммо бо инсон он ба як падидаи зинда табдил меёбад — падидае, ки эҳсос мекунад, фикр мекунад ва маъно меофарад. Аз ин рӯ, баррасии рушди шаҳри Душанбе бе таҳлили нақши инсон дар он нопурра хоҳад буд.

Дар фалсафаи муосир, шаҳр ҳамчун фазои ташаккули шахсият баррасӣ мешавад. Ин ҷо инсон на танҳо зиндагӣ мекунад, балки «шакл мегирад». Муҳити шаҳрӣ — мактабҳо, кӯчаҳо, боғҳо, муассисаҳо — ҳамаи ин ба тарзи фикр, ба эҳсос ва ба худшиносии инсон таъсир мерасонанд. Ба ибораи дигар, шаҳр инсонро месозад, ҳамон тавре ки инсон шаҳрро месозад.

Дар шаҳри Душанбе, дар солҳои охир, ин раванд ба таври равшан эҳсос мешавад. Рушди инфрасохтори иҷтимоӣ, махсусан дар соҳаи маориф ва тарбия, нишон медиҳад, ки таваҷҷуҳ ба инсон ҳамчун арзиши асосӣ дар маркази сиёсати шаҳр қарор дорад. Фаъолияти зиёда аз 140 муассисаи таҳсилоти умумӣ ва 169 муассисаи томактабӣ, ки беш аз 180 ҳазор хонанда ва зиёда аз 33 ҳазор кӯдакро фаро мегиранд, далели равшани ин раванд мебошад.

Аммо ин рақамҳо танҳо як паҳлӯи воқеиятанд. Аз нигоҳи фалсафӣ, мактаб на танҳо ҷои таълим аст; он ҷои ташаккули ҷаҳонбинӣ аст. Дар он инсон на танҳо дониш мегирад, балки меомӯзад, ки чӣ гуна фикр кунад, чӣ гуна зиндагӣ кунад ва чӣ гуна худро ҳамчун як қисми ҷомеа дарк намояд. Аз ин рӯ, ҳар як мактаби нав — ин на танҳо як бино, балки як фазои нав барои ташаккули инсон аст.

Дар ҳамин замина, рушди муассисаҳои томактабӣ аҳамияти махсус дорад. Кӯдакӣ марҳилаи асосии ташаккули шахсият аст. Он чӣ ки инсон дар ин давра мебинад ва эҳсос мекунад, дар тамоми зиндагии ӯ таъсир мегузорад. Сохтмони 55 муассисаи нави томактабӣ барои зиёда аз 11,5 ҳазор кӯдак нишон медиҳад, ки шаҳр ба ин марҳала аҳамияти ҷиддӣ медиҳад. Ин як сармоягузорӣ ба оянда аст — ояндае, ки ҳанӯз шакл нагирифтааст, аммо аллакай дар кӯдакистонҳо оғоз меёбад.

Дар баробари маориф, муҳити иҷтимоӣ низ нақши муҳим мебозад. Шаҳр бояд на танҳо ҷойи зиндагӣ, балки ҷойи «ҳамзистӣ» бошад. Ин маънои онро дорад, ки одамон бояд имконият дошта бошанд, ки бо ҳам муошират кунанд, якдигарро дарк намоянд ва худро ҳамчун як ҷомеа эҳсос кунанд. Дар ин раванд, боғҳо, майдонҳо ва фазоҳои ҷамъиятӣ аҳамияти махсус доранд.

Боғ — ин на танҳо фазои сабз аст; он фазои оромиши рӯҳ аст. Он ҷоест, ки инсон аз суръати шаҳр дур мешавад, бо худ танҳо мемонад ва бо табиат ҳамоҳанг мешавад. Дар шаҳри Душанбе, бунёди боғҳо ва гулгаштҳо ба як ҷузъи муҳими сиёсати шаҳрсозӣ табдил ёфтааст. Шинонидани садҳо ҳазор дарахт на танҳо иқдоми экологӣ, балки як амали фарҳангӣ мебошад — амале, ки инсонро ба табиат наздиктар мекунад.

Дар фалсафаи шаҳрсозӣ, чунин фазоҳо ҳамчун «фазоҳои инсонгаро» (human-centered spaces) баррасӣ мешаванд. Ин фазоҳо на барои ҳаракат, балки барои зиндагӣ сохта мешаванд. Онҳо ба инсон имкон медиҳанд, ки на танҳо ҳаракат кунад, балки эҳсос кунад, фикр кунад ва истироҳат намояд. Ва маҳз ҳамин фазоҳоанд, ки шаҳрро аз як муҳити техникӣ ба як муҳити маънавӣ табдил медиҳанд.

Дар ҳамин ҷо, масъалаи ҳувият ба миён меояд. Ҳувият — ин посух ба саволи «ман кистам?» мебошад. Ва шаҳр дар додани ин посух нақши муҳим мебозад. Вақте ки инсон дар як муҳити мураттаб, зебо ва бо маъно зиндагӣ мекунад, ӯ худро як қисми ин муҳит эҳсос мекунад. Ӯ ба шаҳр тааллуқ пайдо мекунад, ва шаҳр ба ӯ.

Душанбе дар солҳои охир маҳз ба чунин муҳит табдил ёфтааст — муҳите, ки дар он инсон метавонад худро на танҳо сокин, балки «соҳиби шаҳр» эҳсос кунад. Ин эҳсос, аз нигоҳи фалсафӣ, яке аз нишонаҳои асосии ҷомеаи устувор мебошад.

Дар баробари ин, шаҳр бояд имкониятҳои баробар фароҳам оварад. Ин маънои онро дорад, ки ҳар як инсон, новобаста аз мавқеи иҷтимоӣ, бояд ба хизматрасониҳо, маориф, нақлиёт ва фазои ҷамъиятӣ дастрасӣ дошта бошад. Рушди нақлиёти ҷамъиятӣ, сохтмони мактабҳо ва беҳтар шудани инфрасохтор маҳз ба ҳамин ҳадаф равона шудаанд.

Аз нигоҳи фалсафӣ, ин раванд ба мафҳуми «адолати иҷтимоӣ» вобаста аст. Шаҳре, ки имкониятҳоро баробар тақсим мекунад, на танҳо самаранок, балки одилона низ мебошад. Ва маҳз чунин шаҳр метавонад ҷомеаи устувор ва ҳамоҳангро ба вуҷуд оварад.

Дар ин раванд, инсон дигар танҳо як истифодабарандаи шаҳр нест; ӯ ба як шарики фаъол табдил меёбад. Ӯ шаҳрро истифода мебарад, аммо ҳамзамон онро ташаккул медиҳад. Ин ҳамкорӣ байни инсон ва шаҳр асоси рушди муосири шаҳрсозӣ мебошад.

Дар ниҳоят, метавон гуфт, ки шаҳр танҳо барои зиндагӣ нест — он барои «зиндагии пурмазмун» аст. Ва агар инфрасохтор шароит фароҳам оварад, пас инсон ба ин шароит маъно мебахшад.

Душанбе имрӯз дар ҳамин марҳила қарор дорад — марҳилае, ки дар он шаҳр ва инсон якдигарро месозанд.

Дар ниҳоят, шаҳр танҳо аз бинову иншоот ва роҳҳои васеъ иборат нест. Ӯ пеш аз ҳама аз эҳсос, аз хотира ва аз он маъное иборат аст, ки инсон дар он меёбад. Душанбе дар солҳои охир на танҳо тағйир ёфт, балки ба як сатҳи дигар расид, ба сатҳи дарке, ки шаҳр метавонад на танҳо ҷойи зист, балки фазои зиндагии маънодор бошад.

Ин тағйиротро танҳо бо рақамҳо фаҳмидан имкон надорад. Рақамҳо нишон медиҳанд, аммо шарҳ намедиҳанд. Маъно дар паси онҳо аст. Дар оромии боғҳое, ки инсон дар онҳо нафаси озод мекашад, дар кӯчаҳое, ки субҳ аз ҳаракати зиндагӣ пур мешаванд, дар мактабҳое, ки дар онҳо на танҳо илм, балки орзу таваллуд мешавад. Ин ҷо шаҳр дигар як муҳит нест, балки як таҷриба аст, таҷрибаи зиндагии ором ва боарзиш.

Вақте ки инсон дар чунин муҳит зиндагӣ мекунад, ӯ худ низ тағйир меёбад. Ӯ оромтар мешавад, масъултар мешавад, ва муҳимтар аз ҳама, худро танҳо эҳсос намекунад. Шаҳр ба ӯ ҳисси тааллуқ медиҳад, ҳисси он ки ӯ қисми як кулли зинда аст. Ва маҳз ҳамин эҳсос аст, ки ҷомеаро устувор месозад.

Дар ин раванд, нақши роҳбарият на танҳо идоракунӣ, балки дарк кардан аст. Дарк кардани ниёзҳои шаҳр, шунидани хомӯшии он ва ҳис кардани ритми зиндагии он. Муҳтарам Рустами Эмомалӣ дар ин маънӣ ба шаҳр на ҳамчун ба як сохтор, балки ҳамчун ба як мавҷуди зинда муносибат мекунад. Гӯё шаҳр бо ӯ сухан мегӯяд ва ӯ ин суханро мешунавад. Дар ҳаракати ҳаррӯзаи одамон, дар нигоҳи кӯдакон, дар хомӯшии шомгоҳии кӯчаҳо.

Ин шунидан, ин эҳсос, ин ҳамнафас будан бо шаҳр аст, ки ба қарорҳо рӯҳ мебахшад. Ва вақте қарор рӯҳ дорад, он танҳо иҷро намешавад, балки зиндагӣ мекунад.

Шояд муҳимтарин дастовард он нест, ки чӣ қадар биноҳо сохта шуданд ё чӣ қадар роҳҳо васеъ гардиданд. Муҳим он аст, ки инсон дар ин шаҳр худро чӣ гуна эҳсос мекунад. Агар ӯ худро ором эҳсос кунад, агар ӯ худро бехатар эҳсос кунад, агар ӯ худро хушбахт эҳсос кунад, пас шаҳр ба ҳадафи худ расидааст.

Душанбе имрӯз маҳз ба чунин марҳила расидааст. Ӯ ором аст, вале зинда аст. Ӯ муосир аст, вале аз худ бегона нест. Ӯ рушд мекунад, вале маънои худро гум намекунад.

Дар фалсафа мегӯянд, ки зиндагии ҳақиқӣ он аст, ки инсон дар он худро меёбад. Шаҳр низ метавонад чунин бошад. Ва имрӯз Душанбе ба чунин шаҳр табдил ёфтааст. Шаҳре, ки инсон дар он на танҳо зиндагӣ мекунад, балки худро меёбад.

Ва шояд ҳамин кофист, ки бигӯем, ки ин шаҳр на танҳо рушд кардааст, балки ба камол расидааст.

Фарҳод РАҲИМӢ,
академики Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
раиси Кумита оид ба таҳсилоти ибтидоӣ ва миёнаи касбии назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон