РӮЗИ ИЛМ. Маҳз тавассути илму дониш инсон метавонад ба қуллаҳои нави камолоту муваффақият ноил гардад

ДУШАНБЕ, 14.04.2026. /АМИТ «Ховар»/. Имрӯз бахшида ба Рӯзи илм, ки ҳамасола дар Тоҷикистон 14 апрел таҷлил мегардад, дар Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон маҷлиси тантанавӣ доир мешавад.  Бахшида ба ин сана АМИТ «Ховар» мақолаи президенти Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон, академик Қобилҷон Хушвахтзодаро  пешниҳод менамояд.

— Рӯзи илм яке аз санаҳои муҳими фарҳангӣ, маънавӣ ва зеҳнии ҷомеаи муосири Тоҷикистон ба ҳисоб рафта, таҷлили он бозгӯи сиёсати дурбинонаи давлат дар самти рушди сармояи инсонӣ ва таҳкими иқтидори илмии ҷумҳурӣ мебошад.

Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон ҳамчун маркази асосии рушди тафаккури илмӣ ва таҳқиқоти бунёдӣ дар ҷумҳурӣ нақши калидӣ мебозад. Ин ниҳоди бонуфуз бо муттаҳид сохтани неруи зеҳнии олимон ва муҳаққиқон, барои пешбурди соҳаҳои гуногуни илм, татбиқи дастовардҳои илмӣ дар амалия ва таҳкими иқтидори илмии давлат саҳми арзишманд мегузорад. Дар партави фаъолияти ҳамин муассисаи илмӣ рушди соҳаҳои стратегӣ таъмин гардида, заминаи боэътимод барои пешрафти устувори ҷомеа фароҳам оварда мешавад.

Илм ҳамчун пояи асосии тамаддуни башарӣ дар тамоми давру замонҳо нақши ҳалкунанда бозида, дар шароити имрӯз, ки ҷаҳони муосир бо суръати баланд тағйир меёбад, аҳамияти он боз ҳам бештар мегардад. Рӯзи илм на танҳо санаи расмӣ, балки рамзи эҳтиром ба аҳли илму маърифат, арҷгузорӣ ба заҳмати муҳаққиқон ва нишондиҳандаи он аст, ки ҷомеа ба неруи ақлу дониш такя мекунад.

Дар даврони соҳибистиқлолии ҷумҳурӣ рушди илм ба марҳилаи нав ворид гардида, бо дастгирии давлат ва роҳбарияти олии мамлакат заминаҳои устувори ташаккул ва пешрафти он фароҳам оварда шуданд. Махсусан таваҷҷуҳи доимии Президенти ҷумҳурӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ба рушди илм ва дастгирии олимон ҳамчун яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ арзёбӣ мегардад. Дар ин давра барои тақвияти инфрасохтори илмӣ, беҳтар намудани шароити фаъолияти муҳаққиқон ва ҷорӣ намудани технологияҳои муосир тадбирҳои муассир амалӣ гардидаанд.

Мавриди гуфтан аст, ки  дар муассисаҳои илмӣ-таҳқиқотии ҷумҳурӣ давоми ду соли охир 36 озмоишгоҳи нави муҷаҳҳаз бо таҷҳизоти муосир таъсис дода шудааст, ки ин барои рушди таҳқиқоти бунёдӣ ва амалӣ заминаи мусоид фароҳам овард. Ин озмоишгоҳҳо дар самтҳои гуногуни илм, аз қабили физика, химия, биология, тиб, технология ва кишоварзӣ фаъолият намуда, ба баланд бардоштани сифати таҳқиқот ва рақобатпазирии илм мусоидат мекунанд. Таъмини чунин инфрасохтори муосир имкон медиҳад, ки олимон таҳқиқоташонро дар сатҳи байналмилалӣ анҷом дода, ба натиҷаҳои назаррас ноил гарданд.

Дар баробари ин, Пешвои миллат барои дастгирии олимон ва рушди неруи зеҳнӣ якчанд ташаббуси муҳимро анҷом додаанд. Аз ҷумла, таъсиси стипендияҳо ва грантҳои давлатӣ, зиёд намудани маблағгузорӣ ба соҳаи илм, дастгирии олимони ҷавон ва фароҳам овардани шароити мусоид барои фаъолияти илмӣ аз ҷумлаи чунин иқдом мебошанд. Ин тадбирҳо ба баланд бардоштани мақоми илм дар ҷомеа ва ҷалби ҷавонон ба фаъолияти таҳқиқотӣ мусоидат менамоянд.

Дар воқеъ, илм омили асосии пешрафти иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангии ҳар давлат мебошад. Таҷрибаи давлатҳои пешрафта нишон медиҳад, ки маҳз тавассути рушди илм ва татбиқи дастовардҳои он дар истеҳсолот, технология ва идоракунӣ метавон ба натиҷаҳои назаррас ноил гардид. Тоҷикистон низ ҳамчун ҷумҳурии дорои захираҳои бойи табиӣ ва неруи инсонӣ барои таъмини рушди устувор ба илм такя менамояд. Аз ҷумла, таҳқиқот дар соҳаи энергетика, бахусус истифодаи захираҳои бузурги гидроэнергетикӣ имконият медиҳад, ки ҷумҳурӣ на танҳо эҳтиёҷоти дохилиро қонеъ гардонад, балки ба яке аз содиркунандагони неруи барқ дар минтақа табдил ёбад.

Ҳамзамон соҳаи саноат низ ба дастовардҳои илмӣ вобаста мебошад. Ҷорӣ намудани технологияҳои нав, истифодаи таҷҳизоти муосир ва татбиқи усулҳои инноватсионӣ метавонад самаранокии истеҳсолотро баланд бардорад ва рақобатпазирии маҳсулоти ватаниро таъмин намояд. Дар ин замина ҳамкорӣ байни муассисаҳои илмӣ ва корхонаҳои истеҳсолӣ аҳамияти хосса дорад, зеро маҳз тавассути чунин ҳамкорӣ натиҷаҳои таҳқиқот дар амал татбиқ мешаванд.

Кишоварзӣ, ки яке аз бахшҳои муҳими иқтисоди Тоҷикистон мебошад, низ ба илм такя мекунад. Бо истифода аз дастовардҳои илмӣ, аз ҷумла селексия, агротехнология ва истифодаи оқилонаи захираҳои обу замин мумкин аст ҳосилнокӣ зиёд карда шуда, амнияти озуқаворӣ таъмин гардад. Олимони тоҷик дар самти таҳияи навъҳои нави зироат, ки ба шароити иқлимии ҷумҳурӣ мутобиқанд, фаъолият намуда, ба рушди устувори соҳа мусоидат мекунанд.

Соҳаи тандурустӣ низ яке аз самтҳои муҳими рушди илм ба ҳисоб меравад. Пешрафти илмҳои тиббӣ имкон медиҳад, ки усулҳои нави ташхис ва табобат ҷорӣ гардида, сатҳи хизматрасонии тиббӣ баланд бардошта шавад. Таҳқиқот дар самти пешгирии бемориҳо, истифодаи технологияҳои муосири тиббӣ ва рушди дорусозӣ барои беҳтар намудани саломатии аҳолӣ аҳамияти калон дорад. Дар шароити имрӯза, ки ҷаҳон бо хатарҳои нави эпидемиологӣ рӯ ба рӯ аст, нақши илм дар ҳифзи саломатии ҷомеа боз ҳам муҳимтар мегардад.

Илмҳои гуманитарӣ низ дар рушди ҷомеа нақши беназир доранд. Онҳо ба омӯзиши таърих, фарҳанг, забон ва арзишҳои миллӣ равона шуда, ба таҳкими ҳувияти миллӣ ва худшиносии мардум мусоидат мекунанд. Таҳқиқоти амиқ дар соҳаи таърих ва адабиёт имкон медиҳад, ки мероси фарҳангии миллат ҳифз гардида, ба наслҳои оянда интиқол дода шавад. Дар баробари ин, илмҳои иҷтимоӣ ба таҳлили равандҳои ҷомеа, муайян намудани мушкилот ва пешниҳоди роҳҳои ҳалли онҳо мусоидат мекунанд.

Бо вуҷуди ҳамаи ин дастовардҳо соҳаи илм дар Тоҷикистон бо  якчанд мушкилӣ рӯ ба рӯ мебошад. Камбуди маблағгузорӣ, норасоии таҷҳизоти муосир, муҳоҷирати кадрҳои баландихтисос ва сатҳи нокифояи ҳамкории байналмилалӣ аз ҷумлаи монеаҳои асосӣ мебошанд. Барои бартараф намудани ин мушкилот зарур аст, ки сиёсати давлатӣ дар самти дастгирии илм боз ҳам тақвият ёбад, сармоягузорӣ ба ин соҳа зиёд карда шавад ва шароити мусоид барои фаъолияти олимон фароҳам оварда шавад.

Нақши ҷавонон дар рушди илм бениҳоят калон аст. Онҳо ҳамчун неруи асосии эҷодкор ва навовар метавонанд дар пешрафти илм саҳми назаррас гузоранд. Имрӯз дар муассисаҳои таҳсилоти олӣ ва марказҳои илмӣ имконоти хуб барои таҳсил ва таҳқиқ фароҳам оварда шудаанд. Барномаҳои гуногуни давлатӣ, грантҳо ва стипендияҳо барои дастгирии ҷавонони боистеъдод пешбинӣ гардида, ба онҳо имконият медиҳанд, ки дониш ва маҳораташонро такмил диҳанд.

Дар шароити ҷаҳони муосир рушди технологияҳои рақамӣ ва зеҳни сунъӣ барои пешрафти илм имконияти нав фароҳам меорад. Ин технологияҳо метавонанд равандҳои таҳқиқотиро тезонида, дақиқии онҳоро баланд бардоранд ва ба ҳалли масъалаҳои мураккаб мусоидат намоянд. Тоҷикистон низ метавонад бо истифода аз ин имконият ба рушди босуръати илм ноил гардад ва дар арсаи байналмилалӣ мавқеяшро мустаҳкам намояд.

Ҳамзамон густариши ҳамкории байналмилалӣ дар соҳаи илм аҳамияти калон дорад. Иштирок дар лоиҳаҳои муштарак, мубодилаи таҷриба ва ҷалби сармоягузории хориҷӣ метавонанд ба рушди илм мусоидат намоянд. Бо ин роҳ олимони тоҷик метавонанд ба дастовардҳои нави илмӣ ноил гардида, сатҳи илми ватаниро баланд бардоранд.

Рӯзи илм ҳамчун ҷашни муҳим на танҳо барои ҷамъбасти дастовардҳо, балки барои муайян намудани самтҳои ояндаи рушд хизмат мекунад. Он имконият медиҳад, ки олимон, муҳаққиқон ва намояндагони соҳаҳои гуногун ҷамъ омада, натиҷаҳои фаъолиятро баррасӣ намоянд ва роҳҳои нави ҳамкориро пайдо кунанд. Ин раванд ба таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот ва рушди иқтисоди донишбунёд мусоидат мекунад.

Дар маҷмуъ, илм ҳамчун неруи пешбарандаи ҷомеа метавонад Тоҷикистонро ба сӯи рушди устувор ва ояндаи дурахшон раҳнамоӣ намояд. Бо дастгирии пайвастаи давлат, иштироки фаъоли ҷомеа ва заҳмати содиқонаи олимон имкон дорад, ки соҳаи илм ба сатҳи нав бардошта шавад. Илм на танҳо манбаи дониш, балки чароғи роҳнамои инсоният мебошад, ки ҷомеаро ба сӯи пешрафт, тараққиёт ва саодат мебарад. Маҳз тавассути рушди илм ва истифодаи самараноки дастовардҳои он Тоҷикистон метавонад дар арсаи байналмилалӣ мавқеяшро мустаҳкам намуда, ба яке аз давлатҳои пешрафта табдил ёбад.

Илова бар ин, бояд таъкид намуд, ки рушди илм бе ташаккули фарҳанги илмӣ дар ҷомеа ғайриимкон аст. Фарҳанги илмӣ маънои онро дорад, ки ҷомеа ба дониш, таҳқиқ ва навоварӣ эҳтиром мегузорад ва онҳоро ҳамчун арзишҳои олӣ эътироф мекунад. Барои расидан ба ин ҳадаф зарур аст, ки аз синни хурдӣ дар зеҳни насли наврас муҳаббат ба илм парвариш дода шавад. Мактабҳо, донишгоҳҳо ва воситаҳои ахбори омма метавонанд дар ин раванд нақши муҳим гузоранд.

Ҳамин тариқ, Рӯзи илм на танҳо санаи ҷашнӣ, балки падидаи муҳими иҷтимоӣ ва фарҳангӣ мебошад, ки метавонад ба рушди ҷомеа таъсири амиқ расонад. Он ҷомеаро ба сӯи дониш, маърифат ва пешрафт раҳнамоӣ намуда, барои бунёди ояндаи дурахшон замина фароҳам меорад. Илм, бешубҳа, омили асосии тараққиёти инсон ва кафили пешрафти ҳар миллат мебошад ва маҳз тавассути он инсон метавонад ба қуллаҳои нави камолоту муваффақият ноил гардад.

АКС: АМИТ «Ховар»