Аҳамияти ҳуқуқии таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Тоҷикистон дар соҳаи об. Назари коршинос дар ин хусус

Июнь 16, 2026 11:08

ДУШАНБЕ, 16.06.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар асри XXI захираҳои оби ширин ба як омили марказии амнияти миллӣ, минтақавӣ ва ҷаҳонӣ табдил ёфтаанд. Бар хилофи дигар захираҳои табиӣ, об хусусиятҳои беназири ҳуқуқӣ дорад: он ҳамчун «моли ҷамъиятӣ», ҳамчун ҳуқуқи инсон ва ҳамчун объекти низоми байниҳамдигарии истифодаи фаромарзӣ шинохта мешавад.

— Ҷумҳурии Тоҷикистон бо доро будани беш аз 60 фоиз захираҳои обии Осиёи Марказӣ ва сарчашмаи дарёҳои бузург, ба монанди Омударё ва Сирдарё (тавассути Вахш, Панҷ), на танҳо ҳамчун «бурҷи обии» минтақа, балки ҳамчун як актори фаъоли дипломатияи об дар сатҳи Созмони Милали Муттаҳид шинохта мешавад. Таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об таҷдиди назариро дар бораи шакл ва усулҳои ҳуқуқии ҳамкории байналмилалӣ талаб мекунад.

Ин фармон дар асоси моддаи 69 Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул шудааст, ки Президентро ҳамчун сарвари давлат муайян намуда, ба ӯ ваколат медиҳад, ки «самтҳои асосии сиёсати дохилӣ ва хориҷиро муайян намояд». Ҳарчанд таъсиси ҷоизаҳои байналмилалӣ бевосита дар матни Конститутсия иброз нашудааст, аммо дар илми ҳуқуқи конститутсионӣ он ба «ваколатҳои имманентӣ» ё «ваколатҳои ҳозирӣ» дохил мешавад. Ин ваколатҳо аз мақоми конститутсионии Сарвари давлат сарчашма гирифта, ба он имкон медиҳанд, ки бо мақсади иҷрои вазифаҳои ҳимояи манфиатҳои миллӣ ва намояндагии байналмилалӣ, санадҳои ҳуқуқии марбут ба рамзҳои фахрӣ ва ҳавасмандгардонии ҷаҳонӣ қабул намояд.

Фармон аз муқаддима, 3 банди аслӣ ва заминаҳои иҷро иборат аст:

— Банди 1. Таъсиси ҷоиза ва муайян намудани мақсадҳои он: ҳавасмандгардонӣ барои ҳамкории байналмилалӣ, таҳқиқот ва сиёсати устувори об ва иқлим.

— Банди 2. Маблағгузорӣ аз ҳисоби буҷети давлатӣ ва сарчашмаҳои дигаре, ки қонун манъ накардааст. Ин формулаи ҳуқуқӣ хеле муҳим аст, зеро он ба мақомоти иҷроия барои ҷалби грантҳо ва саҳми ихтиёрии байналмилалӣ иҷозат медиҳад.

— Банди 3. Супориш ба Ҳукумат дар муддати ду моҳ (то 15.08.2026) Низомнома ва ҳайати Комиссияро тасдиқ намояд.

Аз нигоҳи назарияи ҳуқуқи байнидавлатӣ ва муносибатҳои байналмилалӣ, таъсиси ҷоизаи байналмилалӣ яке аз самараноктарин воситаҳои ташаккули «қудрати нарм» мебошад. Тоҷикистон бо таъсиси ҷоиза ба унвони «созандаи стандартҳо» дар соҳаи об даромада, на танҳо ҷалбкунандаи кумак, балки муаррифи арзишҳои башардӯстона мегардад.

Ҷоиза як воситаи ҳуқуқии ташаккули рӯзномаи ҷаҳонӣ мебошад. Бо супоридани ҷоиза ба олимон ё созмонҳое, ки дар соҳаи ҳифзи пиряхҳо ё технологияҳои оби тоза кор мекунанд, Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паём медиҳад, ки ин самтҳо афзалиятнок мебошанд. Ин ба таври ғайримустақим ба рушди ҳуқуқи «нарм» дар соҳаи иқлим таъсир мерасонад.

Соли 2026 дар марҳилаи Даҳсолаи амали Созмони Милали Муттаҳид оид ба об (2018-2028) ва наздикшавӣ ба соли 2030 – таърихи ниҳоии Ҳадафҳои рушди устувор қарор дорад. Ҷоиза як механизми ҳуқуқии иловагӣ барои шинохт ва такрори беҳтарин амалияҳои миллӣ дар сатҳи байналмилалӣ мебошад. Он ба амалисозии ҳадафи 6 (оби тоза ва беҳдошт) ва ҳадафи 13 (амри иқлим) равона шудааст.

Ҷоиза дар асоси ҳуқуқи дохилии Тоҷикистон таъсис шудааст. Барои он ки он ҳамчун як институти ҷаҳонии эътироф баромад кунад, зарур аст, ки пас аз тасдиқи Низомнома, ба Созмони Милали Муттаҳид ва созмонҳои махсуси он (ЮНЕСКО, Бонки ҷаҳонӣ) ҳамчун шарики расмӣ пешниҳод гардад. Ба Низомнома банди алоҳида доир ба муносибатҳо бо Созмони Милали Муттаҳид ва ташкили Шурои байналмилалии ҳомиён илова карда шавад.

Фармон дар муқаддима ба «таҳқиқот» ҳамчун мақсади ҷоиза ишора мекунад. Аз нуқтаи назари ҳуқуқшиносӣ, бояд тафсири васеъ дода шавад: на танҳо таҳқиқоти табиӣ-илмӣ (гидрология, глятсиология), балки таҳқиқоти ҳуқуқӣ (механизмҳои ҳалли баҳсҳои обӣ, ҳуқуқи байналмилалии об, шартномаҳои фаромарзӣ) низ бояд ҳамчун самти алоҳидаи номинатсия (масалан, «Барои саҳм дар рушди дипломатияи об ва ҳуқуқи байналмилалӣ») эътироф гардад.

Банди 2 фармон ба Ҳукумат фарохии амал медиҳад («сарчашмаҳои дигаре, ки қонун манъ накардааст»). Дар Низомнома замимаи «Қоидаҳои марбут ба пешгирии низои манфиатҳо» барои аъзои Комиссия пешбинӣ гардад ва ҳамаи сарпарастони молӣ (спонсорҳо) дар сомонаи расмии ҷоиза ошкоро эълон карда шаванд. Барои пешгирии дубликатсия, Низомнома бояд муносибати Ҷоизаи Тоҷикистонро бо ҷоизаҳои дигар (масалан, Ҷоизаи оби Стокҳолм, Ҷоизаи Киото) муайян кунад. Тавсия дода мешавад, ки ҷоизаи мо ба самтҳои инфрасохтори устувори об дар шароити тағйирёбии иқлим ва дипломатияи пешгирикунанда дар соҳаи об тахассус ёбад, то устувор боқӣ монад.

Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон дар татбиқи ин ҷоиза метавонад корҳои зеринро ба анҷом расонад:

Экспертизаи ҳуқуқии лоиҳаи Низомнома пеш аз қабули он аз ҷониби Ҳукумат.
Таҳияи роҳнамо барои номзадҳо аз доираи ҳуқуқшиносон ва дипломатҳо (масалан, дар самти шартномаҳои об).

Институт омода аст, ки пойгоҳи доимии илмии ҷоиза гардад.

Таҳлили амиқи ҳуқуқӣ ва сиёсӣ нишон медиҳад, ки фармони Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 июни соли 2026 як санади ҳуқуқии конститутсионӣ ва саривақтӣ мебошад. Он дар доираи салоҳияти конститутсионии Сарвари давлат қабул шудааст. Ба рушди «қудрати нарм» ва дипломатияи оби Тоҷикистон дар сатҳи ҷаҳонӣ хидмат мекунад. Ҷоиза на танҳо як мукофот, балки як институти иҷтимоӣ-ҳуқуқии бисёрфунксионалӣ мебошад, ки барои муттаҳидсозии сармояи интеллектуалӣ ва сиёсии ҷаҳон дар масъалаи наҷоти захираҳои обӣ дар замони тағйирёбии иқлим даъват шудааст.

Таъсиси Ҷоизаи байналмилалӣ аз ҷониби Сарвари давлат дар бисёр давлатҳои ҷаҳон як анъанаи ҳуқуқӣ ба шумор меравад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки ҷоизаҳои бонуфузи байналмилалӣ (Ҷоизаи Нобел – тавассути Фонди Нобел, Ҷоизаи оби Стокҳолм – тавассути Шоҳи Шветсия) ё ҷоизаҳои давлатӣ (Ҷоизаи Шоҳзода Астурия – Испания, Ҷоизаи давлатии Русия) ё бевосита ё ғайримустақим аз ҷониби сарварони давлатҳо таъсис ё ҳомидӣ мешаванд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар таъсиси ин ҷоиза на танҳо ба салоҳияти конститутсионӣ, балки ба ташаббусҳои воқеии бистуҳафтсола дар сатҳи ҷаҳонӣ асос ёфтааст. Соли 1999 Президент муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Конфронси Созмони Милали Муттаҳид масъалаи обро ҳамчун масъалаи ҷудогона пешниҳод намуд, ки ин аввалин бор обро ба рӯзномаи ҷаҳонии Созмони Милали Муттаҳид ворид сохт. Соли 2000 ташаббуси эълони Даҳсолаи байналмилалии об пешниҳод гардид, ки боиси қабули Даҳсолаи об (2005-2015) аз ҷониби Созмони Милали Муттаҳид шуд. Соли 2010 ташаббуси Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об пешниҳод гардид, ки дар натиҷа Қатъномаи 65/154 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қабул шуд.

Соли 2013 Конфронси аввали оби Душанбе баргузор гардид, ки бунёди «Раванди оби Душанбе»- ро гузошт. Соли 2018 ташаббуси Даҳсолаи амали «Об барои рушди устувор» (2018-2028) пешниҳод шуда, Қатъномаи 71/222 Созмони Милали Муттаҳид қабул гардид. Соли 2025 ташаббуси Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо пешниҳод шуд, ки Қатъномаи 77/158 Созмони Милали Муттаҳид қабул гардид. Ниҳоят, соли 2026 Ҷоизаи байналмилалӣ дар соҳаи об тибқи Фармони №1184 таъсис дода шуд, ки идомаи мантиқӣ ва такмили институтсионалии ташаббусҳои бистуҳафтсолаи Президент мебошад. Ин ҷоиза дигар як эъломияи сиёсӣ нест, балки механизми амалии ҷалб ва эътирофи саҳми ҷаҳонӣ дар соҳаи об мебошад.

Дар ҳуқуқи муқоисавӣ, бисёр сарварони давлатҳо ҷоизаҳои байналмилалиро таъсис додаанд. Шоҳи Шветсия Ҷоизаи оби Стокҳолмро соли 1991 дар асоси ваколатҳои сарвари давлат таъсис намудааст. Шоҳзода Астурия дар Испания Ҷоизаи Шоҳзода Астурияро соли 1981 дар асоси ваколатҳои салтанатӣ таъсис додааст. Президенти Русия Ҷоизаи байналмилалии Президенти Федератсияи Русияро соли 2017 бо Фармони Президент таъсис намудааст. Канслери Олмон Ҷоизаи устувориро соли 2011 бо Қарори Ҳукумат таъсис додааст. Ҳамаи ин ҷоизаҳо дар асоси ваколатҳои имманентӣ ё дар доираи салоҳияти сарвари давлат ё ҳукумат таъсис ёфтаанд ва дар сатҳи ҷаҳонӣ бечунучаро эътироф шудаанд.

Бо такя ба меъёрҳои Конститутсияи Ҷумҳурии Тоҷикистон (моддаи 69), принсипҳои умумиэътирофшудаи ҳуқуқи конститутсионӣ, амалияи байналмилалӣ ва ташаббусҳои пайвастаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар давоми бисту ҳафт соли охир, метавон қатъиян изҳор дошт, ки таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об конститутсионӣ, асоснок ва мутобиқ ба ҳуқуқи байналмилалӣ мебошад.

Ин иқдом на танҳо ҳуқуқи Сарвари давлат, балки вазифаи маънавӣ ва муҳими стратегии ӯст ҳамчун пешвои дипломатияи об дар сатҳи ҷаҳонӣ. Тоҷикистон тавассути ин ҷоиза аз мақоми «сарчашмаи об» ба мақоми «сарчашмаи ғояи ҳуқуқӣ ва стандарти ҷаҳонӣ» дар соҳаи об табдил меёбад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо ташаббусҳои пайвастаашон дар тӯли зиёда аз ду даҳсола, воқеан сазовори унвони «Пешвои дипломатияи об» гардидаанд ва таъсиси Ҷоизаи байналмилалӣ дар соҳаи об идомаи мантиқии ин роҳбарии ҷаҳонӣ мебошад.

Аҳамияти ҳуқуқӣ таъсиси Ҷоизаи байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об бо ба роҳ мондани ин пешниҳодҳо ба институти ҷаҳонии эътирофшуда табдил меёбад:

Дар Низомнома боби алоҳидаро ба «Тартиби ҳалли баҳсҳо» ва «Пешгирии бархурди манфиатҳо» муқаррар шуданаш зарур.

Дар ҳуқуқи байналмилалӣ ва маъмурии мукофотҳо, яке аз омилҳои калидии эътибори ҷоиза мавҷудияти механизми шаффоф ва одилонаи ҳалли эҳтимолии баҳсҳо мебошад. Таҷрибаи ҷоизаҳои бонуфузи байналмилалӣ (аз ҷумла Ҷоизаи Нобел, Ҷоизаи оби Стокҳолм, Ҷоизаи Киото) нишон медиҳад, ки бештари низоъҳо дар марҳилаи пешбарии номзадҳо ва интихоби ғолибон ба амал меоянд. Дар Низомномаи Ҷоизаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар соҳаи об, набудани боби махсуси «Ҳалли баҳсҳо» метавонад ба мушкилоти зерин оварда расонад:

Мушкилии ҳуқуқӣ. Номзаде, ки эҳсоси зулм кардааст, бояд ба кадом мақом муроҷиат кунад? Оё Комиссия қарорҳои худро бекор карда метавонад? Оё муроҷиат ба суди ҷумҳуриявӣ имконпазир аст?
Бархурди манфиатҳо. Аъзои Комиссия метавонанд бо номзадҳо робитаҳои илмӣ, молиявӣ ё оилавӣ дошта бошанд. Боби «Пешгирии низои манфиатҳо» бояд механизмҳои зеринро муқаррар намояд:

— Эъломияи хаттии аъзои Комиссия дар бораи набудани робита бо ҳар як номзад.

— Тартиби «канорагирӣ» дар сурати вуҷуди робита.

— Тартиби «рад кардан» аз ҷониби дигар аъзо ё номзад.

— Оқибатҳои қонунии вайрон кардани ин қоидаҳо (масалан, бекор кардани қарори Комиссия).

Тоҷикистон бо ворид намудани чунин боб, яке аз аввалин мамлакатҳои Осиёи Марказӣ мешавад, ки дар санади таъсиси ҷоизаи байналмилалӣ стандартҳои зиддикоррупсионии Созмони Милали Муттаҳид (UNCAC) ва принсипҳои Ҳуқуқи нарми ЮНЕСКО (UNESCO Soft Law)-ро ҷорӣ менамояд. Ин ба ташаккули имиҷи «Тоҷикистони шаффоф» мусоидат мекунад.

Ҳукумат бояд ҳангоми тасдиқи Низомнома, боби алоҳидаро бо номи «Тартиби ҳалли баҳсҳо ва пешгирии бархурди манфиатҳо» таҳия намояд, ки дар он дақиқан муайян карда шавад, ки ҳайати арбитраж, муҳлати шикоят (30 рӯз), инчунин уҳдадориҳои ахлоқии аъзои Комиссия.

Дар ҳайати Комиссия на камтар аз 3 нафар ҳуқуқшиноси варзидаи байналмилалӣ ҷалб карда шаванд.

Комиссияи ҷоиза мақоми олии қарорқабулкунанда мебошад. Таркиби он бевосита ба сифати интихоби номзадҳо ва нуфузи байналмилалии ҷоиза таъсир мерасонад. Аз нуқтаи назари илми ҳуқуқшиносӣ, ҷалби ҳуқуқшиносони байналмилалӣ ба се сабаб ҳатмист:

Қонуният ва дақиқии расмиёт. Ҷоиза дорои ҷанбаҳои гуногуни ҳуқуқӣ мебошад. Аз ҷумла, мурофиавии (тартиби пешбарӣ), молиявӣ (мукофоти пулӣ ва андозбандии он дар давлатҳои гуногун), ҳуқуқи моликияти зеҳнӣ (истифодаи ном ва тасвири ғолибон). Ҳуқуқшиноси варзидаи байналмилалӣ (масалан, узви Комиссияи ҳуқуқи байналмилалии Созмони Милали Муттаҳид) метавонад ин ҷанбаҳоро ҳалли ҳуқуқӣ бахшад.
Ҳалли баҳсҳои фаромиллӣ. Агар баҳсе байни номзади хориҷӣ ва Котиботи ҷоиза ба амал ояд, ин баҳс метавонад ҷанбаи байналмилалӣ пайдо кунад. Ҳуқуқшиноси дорои таҷрибаи Суди байналмилалии адолат метавонад ҳамчун арбитри бетараф баромад карда, пешгирӣ аз сиёсӣ шудани ҳодиса намояд.
Эътибори ҷаҳонӣ. Ҷалби шахсиятҳои маъруфи ҳуқуқинос ба ҳайати Комиссия як навъ «бренди сифат» мебошад. Ин ба ҷомеаи ҷаҳонӣ паём медиҳад, ки Ҷоизаи Тоҷикистон аз манёврҳои сиёсӣ дур аст ва ба арзишҳои умумибашарӣ такя мекунад.

Дар Ҷоизаи оби Стокҳолм ҳайати ҳакамон аз 15 нафар иборат буда, аз онҳо ҳадди ақал 3 нафар ҳуқуқшиносони байналмилалӣ мебошанд. Дар Ҷоизаи Шоҳзода Астурия (Испания) низ ҳуқуқшиносон ҳатман мавҷуданд.

Дар лоиҳаи Низомнома ҳангоми муайян кардани ҳайати Комиссия мақсадан банди алоҳида гузошта шавад: «Дар таркиби Комиссия на камтар аз се нафар мутахассисони ҳуқуқи байналмилалӣ, ки дар созмонҳои байналмилалӣ (СММ, ICJ, PCA) фаъолият кардаанд, дохил карда мешаванд». Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон бояд тавассути вазоратҳои корҳои хориҷӣ ва адлия бо чунин шахсиятҳо робита барқарор намояд.

Маросими супоридани ҷоизаро ба Рӯзи байналмилалии об (22 март) гузоштан зарур аст.

Сана ва макони супоридани ҷоиза на танҳо масъалаи ташкилӣ, балки як амали рамзӣ дар ҳуқуқ ва дипломатия мебошад. Интихоби дурусти сана эътибори ҷоизаро чанд баробар зиёд мекунад. Рӯзи байналмилалии об (22 март). Ин рӯз аз соли 1993 бо қарори Маҷлиси умумии Созмони Милали Муттаҳид (A/RES/47/193) ҷашн гирифта мешавад. Дар ин рӯз бештари давлатҳо, созмонҳои ғайридавлатӣ ва агентиҳои Созмони Милали Муттаҳид чорабиниҳои гуногун мегузаронанд. Супоридани Ҷоизаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар ин рӯз маънои онро дорад, ки ҷоизаи мо ба рӯзномаи расмии Созмони Милали Муттаҳид ворид мешавад. Санаи 22 март барои ҷалби рӯзноманигорони байналмилалӣ низ қулай аст.

Тасмими оқилона ин аст, ки Ҷоиза дар рӯзи 22 март супорида шавад, вале маросими махсус дар шаҳри Душанбе ташкил карда шавад. Аз соли 2028 сар карда, он ба Конфронси оби Душанбе ҳамчун як «расмиёти суннатии ифтитоҳӣ» дохил карда шавад.

Дар Низомнома бояд сабт гардад: «Санаи супоридани Ҷоиза ҳар сол – 22 март (Рӯзи байналмилалии об) мебошад. Дар солҳои баргузории Конфронси оби Душанбе, маросим дар доираи он конфронс барпо мегардад».

Татбиқи ин се тавсия ба Ҳукумат имкон медиҳад, ки ин ҷоиза аз як санади эъломиявӣ ба як институти воқеии ҳуқуқи байналмилалӣ табдил ёбад. Тоҷикистон ҳамчун «маркази ҳуқуқии об» на танҳо дар Осиёи Марказӣ, балки дар миқёси ҷаҳон шинохта мешавад.

Дониёр САНГИНЗОДА,
муовини директори Институти давлат ва ҳуқуқи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон,
доктори илмҳои ҳуқуқшиносӣ, профессор

АКС: АМИТ «Ховар»