ТАШАББУСИ ТОҶИКИСТОН ДАР РУШДИ ЗЕҲНИ СУНЪИИ БЕХАТАР ДАР АРСАИ ҶАҲОНӢ. Мулоҳизаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 19.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Ташаббус ва талошҳои Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар рушди зеҳни сунъӣ дар арсаи ҷаҳонӣ ба масъалаи муҳими замони мо равона шудаанд: дастовардҳои технологӣ бояд ба пешрафти инсон, дастрасии одилона ба дониш ва рушди устувори давлатҳо хизмат намоянд. Барои Тоҷикистон иштирок дар ин раванд маънои пайвастани сиёсати байналмилалӣ бо омодасозии кадрҳо, рушди таҳқиқот ва баланд бардоштани маърифати рақамии ҷомеаро дорад.

— 24 сентябри соли 2024 Сарвари давлат дар мубоҳисаҳои умумии иҷлосияи 79-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид суханронӣ намуданд. Тибқи иттилои Вазорати корҳои хориҷии Тоҷикистон, ташаббуси марбут ба нақши зеҳни сунъӣ дар фароҳам овардани имконияти нав барои рушди устувори Осиёи Марказӣ маҳз дар ҳамин суханронӣ пешниҳод гардид. 25 июли соли 2025 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид қатъномаи дахлдорро қабул кард, ки дар феҳристи расмии Созмони Милали Муттаҳид бо рақами A/RES/79/322 сабт шудааст.

23 сентябри соли 2025 Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон дар мубоҳисаҳои иҷлосияи 80-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид суханронӣ намуданд. Дар баррасии масъалаҳои рушд аҳаммияти технологияҳои рақамӣ ва истифодаи самараноки зеҳни сунъӣ таъкид гардид.

31 августи соли 2026 Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид бо ташаббуси ҷумҳурии мо қатъномаро оид ба эълони Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод қабул намуд. Таҷлили ҳамасолаи он аз 31августи соли 2027 оғоз мегардад. Номи пурраи ин рӯз самти асосии ташаббусро равшан месозад: рушди технология бояд бо таъмини бехатарӣ, ҳифзи низомҳо ва эътимоднокии истифодаи онҳо ҳамоҳанг бошад.

Аҳаммияти байналмилалии мавқеи Тоҷикистонро метавон дар зарурати коҳиш додани нобаробарии технологӣ арзёбӣ намуд. Давлатҳои дорои захираҳои маҳдуди ҳисоббарорӣ низ бояд барои иштирок дар таҳқиқот, омода кардани мутахассисон ва истифодаи дастовардҳои илм имконият дошта бошанд. Аз ин рӯ, тақвияти ҳамкории минтақавӣ, мубодилаи таҷриба ва ташкили барномаҳои муштараки таълимӣ метавонад идомаи амалии ташаббусҳои пешниҳодшуда гардад.

Зеҳни сунъӣ соҳаи илм ва технологияест, ки усулҳои иҷрои вазифаҳои вобаста ба омӯзиш, шинохти намунаҳо, коркарди забон ва қабули қарорро тавассути низомҳои ҳисоббарорӣ меомӯзад.

Соли 1950 математики бритониёӣ Алан Тюринг мақолаи «Мошинҳои ҳисоббарор ва зеҳн»-ро нашр кард. Ӯ масъалаи қобилияти мошинро барои намоиш додани рафтори зеҳнмонанд ба баҳси илмӣ гузошт ва усули маъруф ба «бозии тақлид»-ро пешниҳод намуд. Ҳамзамон муваффақият дар чунин санҷиш худ аз худ мавҷудияти шуур ё таҷрибаи ботинии инсонмонандро исбот намекунад.

31 августи соли 1955 Ҷон Маккарти, Марвин Минский, Натаниэл Рочестер ва Клод Шеннон пешниҳоди лоиҳаи тобистонаи Дартмутро таҳия карданд. Дар ин санад истилоҳи «зеҳни сунъӣ» истифода шуд; барномаи таҳқиқотӣ барои тобистони соли 1956 пешбинӣ гардида буд. Ҳамин ҳамоиш одатан яке аз нуқтаҳои оғози зеҳни сунъӣ ҳамчун соҳаи мустақили таҳқиқот дониста мешавад.

Дар марҳилаҳои аввал муҳаққиқон ба қоидаҳои мантиқӣ, ҷустуҷӯи роҳҳои ҳалли масъала ва ифодаи дониш таваҷҷуҳ доштанд. Баъдан низомҳои коршиносӣ барои иҷрои вазифаҳои маҳдуди касбӣ рушд карданд. Маҳдудияти маълумот, иқтидори ҳисоббарорӣ ва интизориҳои аз ҳад зиёд боис мешуд, ки пешрафт на ҳамеша ба ваъдаҳои аввалия мувофиқат намояд.

Бо густариши маълумоти рақамӣ ва иқтидори компютерҳо омӯзиши мошинӣ ва шабакаҳои нейронӣ имкониятҳои бештар пайдо карданд. Дар омӯзиши мошинӣ низом қонуниятҳоро аз намунаҳои маълумот меомӯзад. Зеҳни сунъии тавлидӣ бошад, дар асоси қонуниятҳои омӯхташуда матн, тасвир ё дигар муҳтаво месозад. Равонии ҷавоб кафолати дурустии он нест: низом метавонад маълумоти саҳеҳро бо хулосаи ғалат омезиш диҳад.

Мақоми зеҳни сунъӣ аз қобилияти он барои коркарди ҳаҷми зиёди маълумот ва ёрӣ расондан дар иҷрои вазифаҳои мураккаб бармеояд. Саволи асосӣ ин аст, ки истифодаи он сифати омӯзиш, хизматрасонӣ ва қарорҳои касбиро то чӣ андоза беҳтар мекунад.

Дар маориф чунин воситаҳо метавонанд барои шарҳи мафҳумҳо, таҳияи машқҳои мувофиқ ба сатҳи дониш ва омӯзиши забонҳо истифода шаванд. Нақши омӯзгор дар ташхиси мушкилоти донишҷӯ, арзёбии фаҳмиш ва тарбияи масъулият нигоҳ дошта мешавад. Меъёри муваффақият бояд қобилияти мустақилонаи донишҷӯ барои фаҳмондану ҳал кардани масъала бошад.

Дар таҳқиқоти илмӣ зеҳни сунъӣ метавонад ҷустуҷӯи адабиёт, коркарди маълумот ва муқоисаи фарзияҳоро осон намояд. Аммо истиноди пешниҳодкардаи низом бояд дар манбаи аслӣ санҷида шавад. Маълумоти сохта, иқтибоси мавҷуднабуда ва натиҷаи тасдиқнашуда набояд ба мақола роҳ ёбанд. Муаллиф барои дурустии таҳқиқоти худ масъул мемонад.

Барои Тоҷикистон имкониятҳои татбиқро метавон дар омӯзиши захираҳои об, мушоҳидаи тағйироти муҳити зист, кишоварзӣ, сайёҳӣ ва хизматрасониҳои давлатӣ баррасӣ кард. Масалан, таҳлили тасвирҳои моҳвораӣ метавонад ба омӯзиши тағйироти пиряхҳо кумак расонад; воситаҳои бисёрзабона метавонанд дастрасии сайёҳонро ба маълумоти санҷидашуда беҳтар кунанд. Инҳо самтҳои имконпазири кор мебошанд ва самаранокии ҳар кадом ба сифати маълумот, санҷиши маҳаллӣ ва иштироки мутахассис вобаста аст.

Дар бозори меҳнат зарурати бозомӯзии кормандон бештар мегардад. Автоматикунонии баъзе вазифаҳо сохтори корро тағйир медиҳад ва барои назорати сифат, таҳлили маълумот ва идоракунии низомҳо малакаҳои дигар талаб мекунад. Муассисаҳо бояд омӯзиши кормандонро бо ҷорӣ кардани технология ҳамзамон ба роҳ монанд. Рушди зеҳни сунъӣ вақте ба пешрафти ҷомеа табдил меёбад, ки натиҷаи он барои гурӯҳҳои гуногуни аҳолӣ дастрас бошад.

Зеҳни табиӣ қобилияти инсон барои дарк, омӯзиш, таҳлил, эҷод ва баҳодиҳии маънавӣ мебошад. Муҳофизати он дар шароити рушди технология маънои нигоҳ доштани мустақилияти фикрӣ ва қобилияти қабули қарори огоҳонаро дорад. Аз лиҳози илмӣ дуруст нест, ки ҳар пешрафти зеҳни сунъиро сабаби ногузири коҳиши қобилияти инсон шуморем. Таъсир аз тарзи истифода, муҳити таълим ва ҳаҷми иштироки фаъолонаи шахс вобаста мебошад.

Яке аз хатарҳои амалии истифодаи нодуруст одат кардан ба ҷавоби омода аст. Агар хонанда пеш аз андешидан ҳамеша ҳалли тайёрро қабул кунад, имконияти машқи таҳлил ва далеловарӣ кам мешавад. Ҳамчунин шахс метавонад аз сабаби лаҳни боварбахши низом ҷавоби онро бе санҷиш пазирад. Барои пешгирӣ бояд худи раванди андешидан қисми ҳатмии кор бо технология бошад.

Дар таълим метавон тартиби зеринро истифода бурд: донишҷӯ аввал масъала ва роҳи эҳтимолии ҳалли онро мустақилона менависад; сипас аз воситаи рақамӣ шарҳ ё муқоиса мегирад; баъд фарқиятҳо ва хатоҳои эҳтимолиро таҳлил мекунад. Дар анҷом ӯ хулосаро бо суханони худ ва бо далел мефаҳмонад. Ҳимояи шифоҳӣ, масъалаҳои амалӣ ва шарҳи сабаби интихоби ҷавоб барои санҷидани фаҳмиши воқеӣ муносибанд.

Ҳифзи мустақилияти фикрӣ бо амнияти иттилоотӣ низ алоқаманд аст. Тасвир, овоз ва матни сохта метавонанд барои фиреб ё таъсиррасонӣ истифода шаванд. Пеш аз паҳн кардани хабар бояд манбаъ, сана ва тасдиқи мустақили он санҷида шавад. Маълумоти шахсӣ, ҳуҷҷатҳои махфӣ ва маълумоти дигаронро бе асосу иҷозати зарурӣ ба платформаҳо ворид кардан дуруст нест.

Роҳнамои ЮНЕСКО оид ба зеҳни сунъии тавлидӣ дар маориф ва таҳқиқот, ки 7 сентябри соли 2023 муаррифӣ шуд, муносибати инсонмеҳвар ва ҳифзи маълумотро муҳим мешуморад. Чаҳорчӯбаи идоракунии хавфҳои зеҳни сунъии NIST низ арзёбии эътимоднокиро дар тарҳрезӣ, таҳия ва истифодаи низомҳо пешбинӣ мекунад. Барои муассисаҳои мо аз ин равишҳо як хулосаи амалӣ бармеояд: пеш аз ҷорӣ намудани восита мақсад, хавфҳо, масъули назорат ва тартиби ислоҳи хато муайян карда шавад.

Инсоният бояд рушди зеҳни сунъиро бо дониш ва омодагӣ истиқбол гирад. Бесаводӣ дар ин самт шахсро ҳам аз имкониятҳои нав маҳрум месозад ва ҳам дар баробари фиребу истифодаи нодуруст осебпазир мекунад. Андешаи он ки бояд бештар аз бесаводӣ дар соҳаи зеҳни сунъӣ нигарон шуд, ба зарурати омӯзиши пайваста ишора мекунад. Ин мавқеъ хатарҳои воқеиро инкор намекунад; баръакс, донистани онҳо шарти истифодаи оқилонаи технология мебошад.

Саводи зеҳни сунъӣ аз навиштани дархост ба барнома васеътар аст. Истифодабаранда бояд донад, ки низом дар кадом вазифа кумак карда метавонад, дар куҷо хато мекунад ва натиҷа чӣ гуна санҷида мешавад. Фарқ кардани далел аз тахмин, фаҳмидани маҳдудияти маълумот ва огоҳӣ аз қоидаҳои махфият ҷузъи ҳамин савод мебошанд. Барои соҳибкасб дониши амиқи соҳа аҳаммияти худро нигоҳ медорад, зеро бе он арзёбии ҷавоби мошинӣ душвор аст.

Барои мактабҳо ва донишгоҳҳо ворид намудани унсурҳои маърифати зеҳни сунъӣ ба фанҳои гуногун мувофиқ аст. Дар дарси забон метавон матни тавлидшударо аз ҷиҳати маъно ва далел санҷид; дар математика роҳи ҳалли пешниҳодшударо асоснок кард; дар таърих манбаи санаҳо ва воқеаҳоро муқоиса намуд.

Омӯзгорон, рӯзноманигорон ва хизматчиёни давлатӣ низ ба барномаҳои кӯтоҳи амалӣ ниёз доранд. Дар онҳо бояд тарзи санҷидани ҷавоб, ҳифзи маълумот, ошкор кардани муҳтавои сохта ва арзёбии натиҷа омӯзонда шавад. Барои сокинони минтақаҳо захираҳои дастрас ба забони тоҷикӣ, дарсҳои фосилавӣ ва машваратҳои амалӣ аҳаммият доранд.

Дар баробари саводи умумӣ, омода кардани муҳандисон ва муҳаққиқони соҳа зарур аст. Онҳо бояд математика, барномасозӣ, омор ва усулҳои арзёбии моделҳоро омӯзанд. Ҳамкории мутахассисони техникӣ бо забоншиносон ва омӯзгорон барои таҳияи воситаҳои тоҷикӣ муҳим мебошад. Дастрасии босифат ба забони миллӣ ба шаҳрвандон имкон медиҳад, ки технологияро бо фаҳмиши бештар истифода баранд ва дар тавлиди дониш иштирок намоянд.

Ташаббусҳои Тоҷикистон метавонанд тавассути барномаҳои мушаххаси илмӣ ва таълимӣ натиҷаи устувор диҳанд. Пешниҳоди аввал ташкили ҳамкории пайвастаи донишгоҳҳо ва марказҳои таҳқиқотии минтақа дар масъалаҳои об, иқлим, маориф ва забонҳои миллӣ мебошад. Барои ҳар лоиҳа масъалаи ҳалшаванда, маълумоти зарурӣ ва меъёри санҷиши натиҷа бояд пешакӣ муайян гардад.

Самти дуюм густариши дастрасии одилона ба захираҳои таълимӣ ва ҳисоббарорӣ аст. Барномаҳои муштараки омодасозии кадрҳо, мубодилаи муҳаққиқон ва истифодаи мувофиқашудаи озмоишгоҳҳо метавонанд маҳдудияти имкониятҳои муассисаҳои алоҳидаро кам кунанд. Дар чунин ҳамкорӣ ҳифзи маълумот, ҳуқуқи муаллиф ва манфиати иштирокчиён бояд равшан муайян шавад.

Самти сеюм таҳкими арзёбии мустақили сифат ва амнияти низомҳо мебошад. Пеш аз истифодаи васеъ зарур аст, ки дурустии ҷавобҳо, устуворӣ ба хатогиҳо ва мувофиқат ба забону муҳити маҳаллӣ санҷида шавад. Барои қарорҳои ба ҳаёти инсон таъсиргузор назорати мутахассис ва имконияти бозбинӣ бояд нигоҳ дошта шавад. Эътимод натиҷаи санҷиш, шаффофият ва масъулияти муайян аст.

Рӯзи байналмилалии зеҳни сунъии бехатар, ҳифзшуда ва боэътимод метавонад барои пешниҳоди натиҷаҳои солонаи ҳамин корҳо истифода шавад. Донишгоҳҳо метавонанд таҳқиқот ва маводи таълимӣ, муассисаҳо таҷрибаи санҷидашуда ва гурӯҳҳои ҷавонон лоиҳаҳои ҳалли масъалаҳои ҷомеаро муаррифӣ намоянд. Натиҷаҳо бояд бо нишондиҳандаҳои фаҳмо, аз ҷумла беҳтар шудани сифати омӯзиш, кам шудани хато ва дастрасии бештари аҳолӣ ба хизматрасонӣ арзёбӣ шаванд.

Хулоса, рушди ҷаҳонии зеҳни сунъӣ бояд ба тавсеаи қобилияти инсон, ҳифзи мустақилияти фикрӣ ва тақсими одилонаи имкониятҳо равона гардад. Барои Тоҷикистон идомаи мантиқии ташаббусҳои байналмилалӣ сармоягузорӣ ба инсон, илм ва ҳамкории натиҷадор мебошад. Ҷомеае, ки меомӯзад, далелро месанҷад ва масъулияти қарорро ба уҳда мегирад, метавонад зеҳни сунъиро ба воситаи пешрафти худ табдил диҳад. Меъёри ниҳоии ин пешрафт беҳтар шудани зиндагии инсон аст.

Бахтиёр МАҲМАДАЛӢ,
узви вобастаи Академияи муҳандисии Тоҷикистон

АКС аз манбаъҳои боз