ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР АМНИЯТИ КИБЕРӢ. Андешаҳо оид ба имконот ва таъсири он ба мудофиаи киберӣ

ДУШАНБЕ, 18.09.2026 /АМИТ «Ховар»/. Зеҳни сунъӣ дигар мавзуи ояндаи дур нест. Он аллакай ба яке аз омилҳои асосии тағйирдиҳандаи муҳити амнияти киберӣ табдил ёфта, имконоти давлатҳо, ташкилот ва марказҳои амалиёти амнияти кибериро барои ошкорсозии таҳдидҳо, таҳлили рӯйдодҳо, муайян намудани осебпазирӣ ва вокуниш ба ҳодисаҳои киберӣ васеъ мекунад.

— Тибқи гузориши World Economic Forum — «Global Cybersecurity Outlook 2026», 94 дарсади мутахассисони соҳа зеҳни сунъиро муҳимтарин омили тағйирёбанда дар амнияти киберӣ дар соли 2026 арзёбӣ кардаанд. Ҳамзамон 87 дарсади онҳо осебпазирии марбут ба зеҳни сунъиро босуръаттарин хатари афзояндаи киберӣ дар соли 2025 донистаанд. Тибқи гузориши мазкур, ҳиссаи ташкилоте, ки пеш аз истифода амнияти абзорҳои зеҳни сунъиро арзёбӣ мекунанд, аз 37 дарсад дар соли 2025 то 64 дарсад дар соли 2026 афзоиш ёфтааст.

Ин таҳлил нишон медиҳад, ки масъала дигар танҳо дар он нест, ки ташкилот «оё зеҳни сунъиро истифода мебаранд ё не». Саволи асосӣ ба он табдил ёфтааст, ки чӣ гуна зеҳни сунъиро истифода бурдан мумкин аст, то худи он ба манбаи нави хавф табдил наёбад.

Зеҳни сунъӣ маҷмуи технологияҳо ва усулҳоеро дар бар мегирад, ки ба низомҳои компютерӣ имконияти омӯзиш аз додаҳо, муайян кардани намунаҳо, коркарди забони табиӣ, таҳлили рафтор, пешгӯии эҳтимолият ва пешниҳоди қарорҳоро медиҳанд. Ба ин гурӯҳ омӯзиши мошинӣ, омӯзиши амиқ, моделҳои забонии бузург ва дигар моделҳои генеративӣ дохил мешаванд.

Дар самти амнияти киберӣ истифодаи зеҳни сунъӣ бо қобилияти он барои коркарди ҳаҷми бузурги додаҳо дар муддати кӯтоҳ алоқаманд аст. Барои шахси таҳлилгар коркарди миллионҳо рӯйдоди низомҳои иттилоотӣ дар вақти воқеӣ ғайриимкон ё хеле гарон мебошад. Зеҳни сунъӣ метавонад миллионҳо рӯйдодро дар вақти воқеӣ таҳлил кунад, хавфҳоро ошкор намояд, таҳлили рӯйдоду ҳодисаҳои кибериро суръат бахшад, осебпазириҳоро афзалиятбандӣ кунад ва қисми зиёди корҳои такроршавандаро ба таври худкор иҷро намояд.

Аз ин рӯ, модели нави амнияти киберӣ аз муҳофизати ҳудуди муайян ба мониторинги доимӣ, таҳлили рафтор, пешгӯии хавф ва вокуниши мутобиқшаванда мегузарад. Самтҳои асосии истифодаи зеҳни сунъӣ барои таҳкими қобилияти мудофиаи киберӣ аз инҳо иборатанд:

• ошкорсозии фаъолияти ғайримуқаррарии корбарон ва низомҳо;
• таҳлили рафтори шабакавӣ;
• ошкорсозии нармафзори зараровар;
• муайян намудани фишинг ва муҳандисии иҷтимоӣ;
• гурӯҳбандӣ ва ҳамбастасозии сигналҳои гуногуни амниятӣ;
• таҳлили маълумоти SIEM, EDR, NDR ва дигар манбаъҳо;
• муайян намудани намунаҳои маъмули ҳамла;
• пешгӯӣ ва афзалиятбандии осебпазирӣ;
• таҳлили таҳдидҳои киберӣ;
• таҳияи хулосаҳои пешакии ҳодисаҳои киберӣ;
• кумак дар таҳқиқи рақамии далелҳо;
• худкоркунонии қисми амалиёти вокуниш ба ҳодисаҳо.

Дар марказҳои амалиёти амнияти киберӣ (SOC) зеҳни сунъӣ аз нақши ёрдамчии одии таҳлилгар ба низомҳои агентӣ ва нимхудкор мегузарад.

Масалан, Microsoft дар доираи рушди Security Copilot дар соли 2026 гузориш дод, ки қобилияти худкори триажи фишингӣ дар санҷишҳои ширкат нисбат ба таҳлилгарони инсонӣ, ки танҳо кор мекарданд, 6,5 маротиба бештар огоҳиҳои зарароварро муайян кардааст. Ҳадафи чунин низомҳо иваз кардани таҳлилгар нест, балки гузаронидани SOC ба суръати мошинӣ бо нигоҳ доштани назорати инсон мебошад.

Модели дурусти истифодаи зеҳни сунъӣ дар SOC бояд чунин бошад:

ошкорсозӣ → таҳлил → ҳамбастасозии сигналҳо → арзёбии хавф → пешниҳоди тавсия → тасдиқи инсон → амалиёт → бақайдгирӣ ва аудит.

Ин раванд нисбат ба модели «Зеҳни сунъӣ қарор қабул мекунад ва инсон танҳо натиҷаро қабул мекунад» беҳтар ва бехатар мебошад. Зеро дар муҳити давлатӣ ё инфрасохтори муҳим хатои худкор метавонад ба қатъ шудани хизматрасонӣ, бастани корбарони қонунӣ, тағйири сохтори низом ё ҳатто халалдор шудани фаъолияти инфрасохтори муҳим оварда расонад. Аз ин рӯ, барои қарорҳои дорои таъсири баланд бояд принсипи назорати ҳатмии инсонӣ нигоҳ дошта шавад.

Технологияи нав бе мутахассиси мувофиқ натиҷаи зарурӣ намедиҳад. Мутахассиси ояндаи марказҳои амалиёти амнияти киберӣ SOC бояд на танҳо таҳлилгари амнияти киберӣ (cybersecurity analyst), балки мутахассиси дорои донишҳои байнисоҳавӣ бошад. Вай инчунин бояд малакаҳои зеринро доро бошад:

• амнияти киберӣ (Cybersecurity) — ҳифзи низомҳо, шабакаҳо ва маълумоти рақамӣ аз ҳамлаҳои киберӣ;
• ҷамъоварии маълумот оид ба таҳдидҳо (Threat Intelligence) — ҷамъоварӣ ва таҳлили маълумот дар бораи таҳдидҳо ва ҳамлаҳои киберӣ;
• зеҳни сунъӣ ва омӯзиши мошинӣ (AI/ML) — истифодаи зеҳни сунъӣ ва технологияҳои омӯзиши мошинӣ барои таҳлил ва ҳалли масъалаҳо;
• моделҳои калони забонӣ (LLM) — моделҳои зеҳни сунъӣ, ки матнро мефаҳманд ва тавлид мекунанд;
• амнияти додаҳо (Data Security) — ҳифзи додаҳо аз дуздӣ, гумшавӣ ё истифодаи ғайриқонунӣ;
• амнияти промптҳо (Prompt Security) — ҳифзи дастурҳое, ки ба зеҳни сунъӣ дода мешаванд, аз суиистифода ва тағйироти ғайриқонунӣ;
• амнияти абрӣ (Cloud Security) — ҳифзи маълумот ва низомҳое, ки дар хизматрасониҳои абрӣ ҷойгир шудаанд;
• худкоркунонӣ (Automation) — ба таври автоматӣ иҷро кардани корҳо бе дахолати доимии инсон;
• ташхиси рақамии далелҳо (Digital Forensics) — ҷамъоварӣ ва таҳлили далелҳои рақамӣ баъди ҳодисаи киберӣ;
• вокуниш ба ҳодисаҳои киберӣ (Incident Response) — ошкор, таҳлил ва бартараф кардани оқибатҳои ҳамла ё ҳодисаи киберӣ.

Аз ин рӯ, рушди зеҳни сунъӣ дар амнияти киберӣ бояд бо рушди барномаҳои таълимӣ, лабораторияҳои амалӣ, ҷосусии киберӣ, омӯзишҳои киберӣ ва омӯзиши мутахассисони давлатӣ ҳамоҳанг карда шавад.

Зеҳни сунъӣ имконияти амнияти кибериро аз ҷиҳати суръати таҳлил, коркарди ҳаҷми бузурги додаҳо, ошкорсозии таҳдидҳо ва худкоркунонии амалиёт ба сатҳи нав мебарорад. Аммо самаранокии он танҳо бо мавҷудияти технология муайян карда намешавад.

Модели самаранок бояд бар пояи ҳамкории инсон ва мошин, назорати ҳатмии инсонӣ, омодагии касбии мутахассисон ва бақайдгириву аудити амалиёт сохта шавад. Ҳадаф иваз кардани мутахассис нест, балки баланд бардоштани қобилияти ӯ ва табдил додани SOC ба низоми зудтар, дақиқтар ва мутобиқшаванда мебошад.

Ҳамин тавр, зеҳни сунъӣ метавонад яке аз воситаҳои асосии насли нави мудофиаи киберӣ гардад. Аммо ҳар қадар қобилияти он бештар шавад, ҳамон қадар талабот ба назорат ва амнияти худи он низ зиёд мегардад.

Ислом ХАЙРУЛЛОЕВ,
сармутахассиси Раёсати амнияти иттилоотӣ ва коркарди махзани маълумоти
Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон