Малакаҳои рақамӣ заминаи рушди иқтисоди рақобатпазири Тоҷикистон мебошанд

ДУШАНБЕ, 04.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар даҳсолаҳои охир рушди босуръати технологияҳои рақамӣ симои иқтисоди ҷаҳониро ба таври куллӣ дигаргун сохт. Агар қаблан рушди кишварҳо бештар ба захираҳои табиӣ, иқтидори истеҳсолӣ ва имконияти молиявӣ вобаста арзёбӣ мегардид, имрӯз омили асосии рақобатпазирӣ сатҳи рушди сармояи инсонӣ, истифодаи самараноки технологияҳои рақамӣ ва қобилияти татбиқи навоварӣ мебошад. Дар чунин шароит иқтисоди рақамӣ аз самти алоҳидаи рушд ба унсури муҳими сиёсати иқтисодии давлатҳо табдил ёфта, барои баланд бардоштани ҳосилнокии меҳнат, такмили идоракунӣ, тавсеаи соҳибкорӣ ва беҳтар намудани сифати зиндагии аҳолӣ имконоти нав фароҳам меорад.

— Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бо назардошти ин равандҳои ҷаҳонӣ рушди иқтисоди рақамиро яке аз самтҳои афзалиятноки сиёсати давлатӣ муайян намудааст. Ҳадафи асосӣ танҳо ҷорӣ намудани технологияҳои нав нест, балки ташаккули муҳите мебошад, ки дар он дониш, навоварӣ ва малакаҳои рақамии шаҳрвандон ба омили пешбарандаи рушди иқтисодӣ мубаддал мегарданд.

Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паём ба Маҷлиси Олӣ борҳо таъкид намудаанд, ки рушди технологияҳои иттилоотию коммуникатсионӣ, густариши хизматрасониҳои электронӣ, омода намудани мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи замон ва татбиқи дастовардҳои илмӣ барои таъмин намудани рушди устувори кишвар аҳамияти калидӣ доранд. Дар ҳамин замина Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия эълон гардидани солҳои 2025–2030 ифодаи равшани он аст, ки Тоҷикистон ба марҳилаи нави рушди технологӣ ворид гардидааст.

Имрӯз технологияҳои рақамӣ дигар танҳо воситаи осонсозии фаъолияти инсон нестанд. Онҳо ба муҳаррики рушди иқтисодӣ табдил ёфта, муносибатҳои истеҳсолӣ, идоракунӣ ва хизматрасониро тағйир медиҳанд. Таҳлилҳои созмонҳои байналмилалӣ нишон медиҳанд, ки давлатҳое, ки тавонистаанд иқтисоди рақамиро босуръат рушд диҳанд, ҳамзамон суръати баландтари рушди маҷмуи маҳсулоти дохилӣ, беҳтар шудани фазои сармоягузорӣ ва рақобатпазирии бештарро таъмин намудаанд.

Дар чунин шароит сарвати асосии давлат на танҳо захираҳои табиӣ, балки захираҳои зеҳнӣ ва инсонӣ маҳсуб мешаванд. Аз ин рӯ, имрӯз аксари кишварҳои пешрафта қисми зиёди сармоягузориро ба рушди маориф, таҳқиқоти илмӣ, технология ва баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ равона месозанд.

Таҷрибаи кишварҳои пешрафта нишон медиҳад, ки рақамикунонӣ метавонад хароҷоти маъмуриро коҳиш дода, самаранокии фаъолияти давлатӣ ва бахши хусусиро афзоиш диҳад. Илова бар ин, истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ имконият медиҳад, ки хизматрасониҳо бо сифати баланд, дар муҳлати кӯтоҳ ва бо шаффофияти бештар пешниҳод гарданд.

Дар шароити иқтисоди муосир мавҷудияти техника ва технологияҳои пешрафта худ ба худ кафолати рушди иқтисодӣ нест. Самаранокии онҳо аз сатҳи дониш, малака ва қобилияти истифодаи онҳо аз ҷониби инсон вобаста мебошад. Бинобар ин, дар баробари рушди инфрасохтори рақамӣ омода намудани мутахассисони соҳибихтисос ва баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ аҳамияти аввалиндараҷа касб мекунад.

Малакаҳои рақамӣ маҷмуи дониш, таҷриба ва қобилияте мебошанд, ки ба шаҳрванд имкон медиҳанд аз технологияҳои иттилоотӣ самаранок, бехатар ва мақсаднок истифода баранд. Ин мафҳум танҳо маҳорати истифодаи компютер ё телефонҳои ҳушмандро дар бар намегирад. Он инчунин қобилияти ҷустуҷӯ, таҳлил ва коркарди маълумот, истифодаи хизматрасониҳои давлатӣ ва молиявии электронӣ, муоширати рақамӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ ва мутобиқшавӣ ба технологияҳои навро низ фаро мегирад.

Дар гузашта чунин донишҳо бештар ба мутахассисони соҳаи технологияҳои иттилоотӣ зарур буданд. Имрӯз амалан ҳамаи касбу фаъолият бо муҳити рақамӣ пайваст шудаанд. Омӯзгор аз платформаҳои таълимӣ истифода мебарад, табиб бо низомҳои электронии тиббӣ кор мекунад, муҳосиб аз барномаҳои рақамии молиявӣ баҳра мегирад, кишоварз маълумоти обу ҳаво ва бозорро тавассути технологияҳои рақамӣ дастрас менамояд, соҳибкор бо истифода аз хизматрасониҳои электронӣ ва савдои онлайн фаъолияташро густариш медиҳад.

Аз ин рӯ, рушди малакаҳои рақамӣ имрӯз дигар масъалаи интихоби касбӣ нест, балки ба талаботи ҳатмии бозори меҳнат табдил ёфтааст.

Баланд бардоштани сатҳи саводнокии рақамии аҳолӣ ба рушди иқтисоди миллӣ аз чанд ҷиҳат таъсири мустақим мерасонад.

Пеш аз ҳама, истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ боиси афзоиши ҳосилнокии меҳнат мегардад. Автоматикунонии равандҳои истеҳсолӣ, истифодаи барномаҳои идоракунӣ ва таҳлили маълумот имконият медиҳад, ки захираҳо самараноктар истифода шуда, вақти иҷрои корҳо кам ва сифати маҳсулоту хизматрасонӣ беҳтар гардад.

Самти дигари муҳим рушди соҳибкорӣ мебошад. Имрӯз ҳатто соҳибкории хурд метавонад тавассути шабакаҳои иҷтимоӣ, мағозаҳои электронӣ ва низомҳои пардохти рақамӣ маҳсулоти худро ба доираи васеи истеъмолкунандагон пешниҳод намояд. Ин раванд махсусан барои ҷавонон имконияти нави таъсиси соҳибкорӣ, худмашғулиятӣ ва ворид шудан ба бозори байналмилалиро фароҳам меорад.

Дар баробари ин, истифодаи технологияҳои рақамӣ шаффофияти фаъолияти иқтисодиро низ тақвият мебахшад. Ҳисоббаробаркуниҳои электронӣ, гардиши рақамии ҳуҷҷатҳо ва хизматрасониҳои давлатӣ хавфи омилҳои коррупсиониро коҳиш дода, эътимоди шаҳрвандон ва соҳибкоронро ба низоми идоракунӣ таҳким мебахшанд.

Барои Тоҷикистон, ки имрӯз ба татбиқи барномаҳои рақамикунонӣ таваҷҷуҳи махсус зоҳир менамояд, рушди малакаҳои рақамӣ метавонад ба яке аз омилҳои асосии баланд бардоштани рақобатпазирии иқтисоди миллӣ табдил ёбад. Маҳз инсонҳое, ки дониш ва малакаҳои муосир доранд, метавонанд технологияҳоро ба манфиати рушди истеҳсолот, хизматрасонӣ ва идоракунии давлатӣ истифода намоянд.

Дар солҳои охир дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои ташаккули муҳити мусоиди рақамӣ ва ҷорӣ намудани технологияҳои нав тадбирҳои пайгирона амалӣ мегарданд. Қабули санадҳои стратегӣ, густариши хизматрасониҳои электронӣ, рушди инфрасохтори алоқа ва таваҷҷуҳи бештар ба омодасозии мутахассисони соҳаи технологияҳои иттилоотӣ аз он шаҳодат медиҳанд, ки рақамикунонӣ ба яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ табдил ёфтааст.

Дар ин замина Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия эълон гардидани солҳои 2025–2030 на танҳо идомаи мантиқии ислоҳоти иқтисодӣ, балки оғози марҳилаи нави рушди кишвар маҳсуб мешавад. Ҳадафи ин иқдом фароҳам овардани шароити мусоид барои истифодаи васеи технологияҳои рақамӣ, баланд бардоштани самаранокии идоракунии давлатӣ, рушди соҳибкории инноватсионӣ ва ташаккули иқтисоди ба дониш асосёфта мебошад.

Имрӯз рақамикунонӣ дигар танҳо масъалаи ҷорӣ намудани таҷҳизоти муосир нест. Он тағйир додани тарзи идоракунӣ, муносибатҳои иқтисодӣ ва фарҳанги истифодаи технологияҳоро низ дар бар мегирад. Маҳз ҳамин омил метавонад барои баланд бардоштани самаранокии фаъолияти ҳама бахшҳои иқтисоди миллӣ заминаи устувор гузорад.

Тағйироти босуръати технологӣ талаботи бозори меҳнатро низ дигар кардааст. Агар чанд сол пеш малакаҳои рақамӣ бартарии иловагӣ ба ҳисоб мерафтанд, имрӯз онҳо ба яке аз талаботи асосии аксари ҷойҳои корӣ табдил ёфтаанд.

Корфармоён бештар ба мутахассисоне ниёз доранд, ки дар баробари дониши касбӣ тавонанд бо барномаҳои рақамӣ фаъолият намоянд, маълумотро таҳлил кунанд, бо захираҳои электронӣ кор баранд ва аз имконияти технологияҳои нав самаранок истифода намоянд.

Ин раванд на танҳо ба соҳаи технологияҳои иттилоотӣ, балки ба тамоми бахшҳои иқтисодиёт дахл дорад. Дар низоми молиявӣ истифодаи хизматрасониҳои рақамӣ суръати хизматрасониро зиёд намуда, хароҷоти амалиётиро коҳиш медиҳад. Дар саноат автоматикунонии равандҳо ба баланд шудани ҳосилнокӣ мусоидат мекунад. Дар кишоварзӣ истифодаи технологияҳои муосир барои банақшагирии истеҳсолот, назорати захираҳо ва пешгӯии омилҳои иқлимӣ имконияти нав фароҳам меорад.

Ҳатто дар соҳаҳои иҷтимоӣ низ нақши технологияҳои рақамӣ торафт бештар мегардад. Дар маориф омӯзиши фосилавӣ, китобхонаҳои электронӣ ва платформаҳои таълимӣ имконият медиҳанд, ки сифати таълим беҳтар гардад. Дар тандурустӣ низомҳои электронии бақайдгирӣ, нигоҳдории маълумоти тиббӣ ва машваратҳои фосилавӣ дастрасии шаҳрвандонро ба хизматрасониҳои тиббӣ осонтар месозанд.

Таҷрибаи ҷаҳонӣ собит намудааст, ки рушди иқтисоди рақамӣ аз сифати низоми маориф вобаста мебошад. Ҳар қадар муассисаҳои таълимӣ ба талаботи иқтисоди муосир мутобиқ гарданд, ҳамон қадар имконияти омода намудани мутахассисони рақобатпазир бештар мешавад.

Имрӯз дар барномаҳои таълимӣ омӯзиши технологияҳои иттилоотӣ бояд танҳо бо омӯзиши барномаҳои компютерӣ маҳдуд нашавад. Зарур аст, ки дар баробари донишҳои техникӣ малакаҳои таҳлили додаҳо, тафаккури мантиқӣ, фарҳанги истифодаи технологияҳои рақамӣ, асосҳои амнияти киберӣ ва унсурҳои зеҳни сунъӣ низ тадриҷан ворид карда шаванд.

Ҳамзамон масъалаи бозомӯзии кадрҳо аҳамияти хосса пайдо мекунад. Бо назардошти суръати баланди рушди технологияҳо донишҳое, ки имрӯз ба даст оварда мешаванд, баъди чанд сол метавонанд ба такмил ниёз пайдо кунанд. Аз ин рӯ, омӯзиши пайваста ва такмили ихтисос бояд ба яке аз принсипҳои асосии рушди захираҳои инсонӣ табдил ёбад.

Яке аз самтҳои босуръат рушдёбандаи иқтисоди рақамӣ зеҳни сунъӣ мебошад. Имрӯз он дигар танҳо дастоварди илмӣ нест, балки тадриҷан ба воситаи муҳими идоракунӣ, истеҳсолот ва хизматрасонӣ табдил ёфтааст.

Истифодаи зеҳни сунъӣ метавонад дар таҳлили ҳаҷми зиёди маълумот, пешгӯии равандҳои иқтисодӣ, такмили низоми қабули қарорҳо, идоракунии захираҳо ва баланд бардоштани сифати хизматрасонӣ нақши муассир гузорад.

Барои Тоҷикистон истифодаи имконияти зеҳни сунъӣ метавонад дар якчанд самт аҳамияти амалӣ дошта бошад. Аз ҷумла, дар идоракунии давлатӣ барои таҳлили маълумоти оморӣ, дар кишоварзӣ барои пешгӯии ҳосилнокӣ, дар тандурустӣ барои такмили ташхис ва дар маориф барои рушди муҳити рақамии таълим.

Бо вуҷуди ин, истифодаи самараноки чунин технологияҳо танҳо дар ҳолати мавҷуд будани мутахассисони соҳибихтисос имконпазир аст. Аз ин рӯ, рушди малакаҳои рақамӣ ва тайёр намудани кадрҳои ҷавобгӯ ба талаботи технологияҳои нав бояд ҳамчун яке аз самтҳои муҳими сиёсати давлатӣ боқӣ монад.

Бо густариши истифодаи технологияҳои рақамӣ масъалаҳои амнияти иттилоотӣ низ аҳамияти бештар пайдо мекунанд. Афзоиши ҳаҷми мубодилаи маълумот, истифодаи хизматрасониҳои электронӣ ва рушди иқтисоди рақамӣ зарурати таҳкими ҳифзи маълумот ва пешгирии таҳдидҳои кибериро ба миён меорад.

Дар чунин шароит ташаккули фарҳанги истифодаи бехатари технологияҳои рақамӣ аҳамияти калидӣ дорад. Ҳар шаҳрванд бояд принсипҳои асосии ҳифзи маълумоти шахсӣ, истифодаи масъулиятноки шабакаҳои иттилоотӣ ва муқовимат ба таҳдидҳои кибериро донад.

Ҳамзамон такмили заминаи ҳуқуқӣ, рушди иқтидори техникии сохторҳои масъул ва баланд бардоштани сатҳи огоҳии аҳолӣ метавонанд эътимоди ҷомеаро ба хизматрасониҳои рақамӣ таҳким бахшанд. Бе таъмини амнияти иттилоотӣ рушди устувори иқтисоди рақамӣ ва тавсеаи хизматрасониҳои электронӣ ғайриимкон мебошад.

Таҳлили вазъи кунунӣ нишон медиҳад, ки рушди иқтисоди рақамӣ танҳо бо ҷорӣ намудани технологияҳои муосир маҳдуд намешавад. Омили асосии муваффақияти он инсон, сатҳи дониш, малака ва омодагии ӯ барои истифодаи имконияти муҳити рақамӣ мебошад. Аз ин рӯ, рушди сармояи инсонӣ бояд меҳвари сиёсати давлатӣ дар ин самт боқӣ монад.

Дар навбати аввал зарур аст, ки омӯзиши малакаҳои рақамӣ дар ҳама зинаҳои таҳсил тақвият дода шавад. Дар баробари омӯзиши фанҳои анъанавӣ, ба ташаккули тафаккури рақамӣ, фарҳанги истифодаи технологияҳои иттилоотӣ, таҳлили додаҳо ва асосҳои амнияти киберӣ таваҷҷуҳи бештар зоҳир намудан муҳим мебошад. Ин раванд бояд аз муассисаҳои таҳсилоти умумӣ оғоз гардида, дар муассисаҳои таҳсилоти миёна ва олии касбӣ бо назардошти талаботи бозори меҳнат идома ёбад.

Самти муҳими дигар бозомӯзӣ ва такмили ихтисоси кормандони соҳаҳои гуногун мебошад. Тағйироти босуръати технологӣ нишон медиҳад, ки донишҳои касбӣ бояд пайваста такмил дода шаванд. Аз ин рӯ, рушди низоми омӯзиши якумрӣ, истифодаи платформаҳои рақамии таълимӣ ва ҷалби мутахассисон ба барномаҳои такмили ихтисос метавонад ба баланд гардидани сатҳи рақобатпазирии қувваи корӣ мусоидат намояд.

Дар баробари ин, тақвияти ҳамкории давлат, бахши хусусӣ, муассисаҳои илмӣ ва муассисаҳои таълимӣ барои ташаккули муҳити мусоиди инноватсионӣ аҳамияти калон дорад. Таҷрибаи ҷаҳонӣ нишон медиҳад, ки маҳз чунин ҳамкорӣ барои рушди стартапҳо, тиҷорати технологӣ, тиҷорати электронӣ ва истеҳсоли маҳсулоти рақобатпазир замина фароҳам меорад. Барои Тоҷикистон низ густариши чунин ҳамкорӣ метавонад ба таъсиси ҷойи нави кор, ҷалби сармоя ва рушди иқтисоди донишбунёд мусоидат намояд.

Рақамикунонӣ танҳо вазифаи мақомоти давлатӣ нест. Бахши хусусӣ низ дар татбиқи технологияҳои нав, рушди хизматрасониҳои рақамӣ, таъсиси ҷойи нави кор ва омода намудани кадрҳои ҷавобгӯ ба талаботи замон нақши муҳим мебозад.

Дар ин замина фароҳам овардани муҳити мусоиди сармоягузорӣ, дастгирии соҳибкории инноватсионӣ, рушди инфрасохтори рақамӣ ва ҳавасманд намудани ташаббусҳои технологӣ метавонанд фаъолияти бахши хусусиро боз ҳам фаъол гардонанд. Ҳамзамон густариши шарикии давлат ва бахши хусусӣ барои татбиқи лоиҳаҳои рақамӣ имконият медиҳад, ки равандҳои ислоҳоти иқтисодӣ бо суръати бештар амалӣ гарданд.

Дар баробари ин, рақамикунонӣ бояд ба баланд бардоштани сифати хизматрасониҳои давлатӣ, содагардонии расмиёти маъмурӣ, коҳиш додани вақти пешниҳоди хизматрасониҳо ва таҳкими шаффофият мусоидат намояд. Ҳамин омилҳо метавонанд ба беҳтар гардидани фазои сармоягузорӣ ва рушди соҳибкорӣ таъсири мусбат расонанд.

Бо назардошти равандҳои ҷаҳонӣ метавон гуфт, ки солҳои наздик истифодаи технологияҳои рақамӣ дар тамоми бахшҳои иқтисоди миллӣ густариш хоҳад ёфт. Зеҳни сунъӣ, таҳлили додаҳои бузург, технологияҳои абрӣ, интернети ашё, автоматикунонии равандҳои истеҳсолӣ ва хизматрасониҳои рақамӣ тадриҷан ба ҷузъи ҷудонашавандаи фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳо ва бахши хусусӣ табдил меёбанд.

Дар чунин шароит сатҳи рақобатпазирии давлатҳо бештар аз он вобаста хоҳад буд, ки то кадом андоза метавонанд ба рушди сармояи инсонӣ, тавсеаи муҳити инноватсионӣ ва татбиқи технологияҳои нав мусоидат намоянд. Барои Ҷумҳурии Тоҷикистон низ истифодаи самараноки имконияти рақамикунонӣ метавонад ба баланд шудани ҳосилнокии меҳнат, беҳтар гардидани сифати хизматрасониҳо, рушди соҳибкорӣ, таъсиси ҷойи нави кор ва афзоиши рақобатпазирии иқтисоди миллӣ мусоидат кунад.

Ҷавонони соҳибмаълумот ва дорои малакаҳои рақамӣ дар ин раванд метавонанд ба неруи асосии пешбарандаи иқтисоди нав табдил ёбанд. Аз ин рӯ, сармоягузорӣ ба рушди захираҳои инсонӣ, илм, маориф ва технология на танҳо сармоягузорӣ ба як соҳа, балки сармоягузорӣ ба ояндаи давлат мебошад.

Хулоса, рушди иқтисоди рақамӣ имрӯз яке аз равандҳои муҳими иқтисоди ҷаҳонӣ буда, Ҷумҳурии Тоҷикистон низ бо татбиқи пайгиронаи сиёсати давлатӣ дар ин самт барои гузариш ба иқтисоди муосир заминаи ҳуқуқӣ ва институтсионалии заруриро фароҳам меорад. Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия эълон гардидани солҳои 2025–2030 аз аҳамияти стратегии ин самт ва иродаи қавии давлат барои истифодаи имконияти технологияҳои нав дар рушди иҷтимоию иқтисодии кишвар шаҳодат медиҳанд.

Дар баробари рушди инфрасохтори рақамӣ, омода намудани кадрҳои баландихтисос, баланд бардоштани саводнокии рақамии аҳолӣ, тавсеаи таҳқиқоти илмӣ, рушди соҳибкории инноватсионӣ ва таҳкими амнияти киберӣ бояд ҳамчун самтҳои асосии сиёсати давлатӣ идома ёбанд. Танҳо дар ҳолати ҳамоҳангии фаъолияти мақомоти давлатӣ, муассисаҳои таълимӣ, ҷомеаи илмӣ ва бахши хусусӣ метавон муҳити рақамии рақобатпазир ва устуворро ташаккул дод.

Бо итминон метавон гуфт, ки малакаҳои рақамӣ имрӯз дигар танҳо маҷмуи донишҳои техникӣ нестанд, балки ба сармояи стратегии рушди давлат табдил ёфтаанд. Ояндаи иқтисоди миллӣ ҳарчи бештар аз он вобаста хоҳад буд, ки ҷомеа то кадом андоза барои зиндагӣ ва фаъолият дар муҳити рақамӣ омода мебошад.

Аз ин рӯ, рушди малакаҳои рақамӣ бояд ҳамчун яке аз афзалияти доимии сиёсати давлатӣ, низоми маориф ва рушди сармояи инсонӣ мавриди таваҷҷуҳи пайваста қарор гирад. Маҳз бо такя ба дониш, навоварӣ ва истифодаи самараноки технологияҳои муосир Тоҷикистон метавонад мавқеи худро дар иқтисоди рақамии ҷаҳонӣ таҳким бахшида, барои таъмини рушди устувор ва баланд бардоштани сатҳи некӯаҳволии шаҳрвандон заминаи боэътимод фароҳам оварад.

Сулҳиддин АМИНЗОДА,
сармутахассиси раёсати илм ва малакаҳои рақамии Агентии инноватсия ва технологияҳои рақамии 
назди Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон