«РОҒУН» — РАМЗИ ҚУДРАТИ ЭНЕРГЕТИКИИ ТОҶИКИСТОН ДАР АРСАИ БАЙНАЛМИЛАЛӢ. Андешаҳо дар ин маврид

ДУШАНБЕ, 29.08.2026 /АМИТ «Ховар»/. Дар сиёсати давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон истиқлоли энергетикӣ аз рӯзҳои аввали соҳибистиқлолӣ ҳамчун ҳадафи стратегӣ муайян гардид. Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар ин раванд на танҳо иншооти азими гидротехникӣ, балки рамзи иродаи сиёсӣ, худшиносии миллӣ ва талош барои рушди устувори иқтисодӣ мебошад. Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон пайваста таъкид менамоянд, ки анҷоми сохтмони неругоҳ барои ояндаи давлат аҳаммияти ҳаётӣ дорад. Дар мулоқот бо бунёдгарони неругоҳ 27 августи соли 2025 Сарвари давлат иброз намуданд, ки «бо бунёд кардану пурра ба кор андохтани «Роғун» мо имрӯзу фардои ободи Тоҷикистонро таъмин мекунем».

— Имрӯз амнияти энергетикӣ ва гузариш ба иқтисоди камкарбон ба масъалаҳои калидии байналмилалӣ табдил ёфтаанд. Аз ин нуқтаи назар Неругоҳи барқи обии «Роғун» танҳо барои талаботи дохилии мамлакат нест. Бонки ҷаҳонӣ соли 2026 пешбинӣ намуд, ки неругоҳ баъди анҷом солона тақрибан 14,4 миллиард кВт-соат неруи барқароршаванда истеҳсол карда, содироти барқ ба Қазоқистон ва Узбекистонро афзоиш медиҳад. Дар тарҳи навшуда иқтидори насбшаванда то 3780 МВт арзёбӣ мешавад, сарбанди лоиҳавӣ 335 метр мебошад. Ҳамин параметрҳо Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро ба яке аз бузургтарин лоиҳаҳои гидроэнергетикии минтақа табдил медиҳанд. Таъкиди Пешвои миллат ба риояи стандартҳои байналмилалӣ, бехатарии сарбанд, сифат ва ҳифзи муҳити зист нишон медиҳад, ки лоиҳа аз доираи миллӣ гузашта, ба низоми меъёрҳои байналмилалии сохтмон ва маблағгузорӣ ворид шудааст.

Аз нигоҳи байналмилалӣ аҳаммияти неругоҳ дар он зоҳир мегардад, ки Тоҷикистон тавассути ин тарҳ имконият пайдо мекунад на танҳо талаботи дохилиро таъмин намояд, балки нақши худро ҳамчун шарики боэътимоди энергетикӣ тақвият диҳад. Неруи барқи аз об ҳосилшаванда ба талаботи ҷаҳонии коҳиши партовҳои карбон ва гузариш ба манбаъҳои тозаи энергия ҳамоҳанг аст. Аз ҳамин сабаб муаррифии Неругоҳи барқи обии «Роғун» бояд бо мафҳумҳои амнияти энергетикӣ, рушди устувор, иқтисоди «сабз» ва ҳамкории минтақавӣ пайваст карда шавад. Чунин равиш имкон медиҳад, ки иншоот ҳамчун дастоварди миллии Тоҷикистон ва ҳамзамон ҳамчун саҳми ҷумҳурӣ дар ҳалли масъалаҳои умумиминтақавии энергетикӣ шинохта шавад.

Панҷ соли охир барои неругоҳ марҳалаи байналмилалӣ шудани модели маблағгузорӣ ва идоракунӣ гардид. Соли 2021 Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон аз Бонки ҷаҳонӣ дархост намуд, ки имконоти маблағгузории анҷоми лоиҳа дар доираи устувории макроиқтисодӣ омӯхта шаванд. Дар натиҷа Бонки ҷаҳонӣ роҳбарии Гурӯҳи ҳамоҳангсозии Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро ба уҳда гирифт ва музокирот бо шарикони рушд оғоз ёфт. Соли 2023 Бонки ҷаҳонӣ барои таҳкими чаҳорчӯби молиявӣ, тиҷоратӣ, бехатарии сарбанд, шаффофият ва масъалаҳои экологию иҷтимоӣ 15 миллион доллар грант ҷудо намуд.

Соли 2023 Фонди Саудии Рушд барои лоиҳа 100 миллион доллар қарзи рушд тасдиқ кард. Соли 2024 Бонки исломии рушд 150 миллион доллар барои сохторҳои соҳили чап ҷудо намуд. Ҳамон сол Бонки ҷаҳонӣ марҳалаи якуми барномаи маблағгузории устувори Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро бо 350 миллион доллар гранти IDA қабул кард ва Бонки Осиёии сармоягузории инфрасохторӣ (AIIB) 270 миллион доллар маблағгузориро тасдиқ намуд. Ин раванд нишон дод, ки неругоҳ аз ҷониби ниҳодҳои молиявии байналмилалӣ ҳамчун лоиҳаи амнияти энергетикӣ, рушди устувор ва декарбонизатсияи минтақа баррасӣ мешавад.

Соли 2025 санадҳои нави экологию иҷтимоӣ, нақшаҳои кӯчонидан ва барқарорсозии воситаҳои зиндагӣ, ҳифзи гуногунии биологӣ ва ҳамкорӣ бо ҷонибҳои манфиатдор таҳия карда шуданд. Тибқи маълумоти Бонки ҷаҳонӣ, бастаи умумии маблағгузорӣ захираҳои дохилӣ, даромади неругоҳ ва тақрибан 2,9 миллиард доллар маблағҳои имтиёзнок ва грантии шарикони рушдро дар бар мегирад. 30 июни соли равон Бонки ҷаҳонӣ марҳалаи дуюмро ба маблағи 300 миллион доллар тасдиқ кард ва ҳаҷми умумии маблағгузории ин ниҳод барои Неругоҳи барқи обии «Роғун» ба 650 миллион доллар расид. Ҳамин тавр, «иншооти аср» ба платформаи воқеии ҳамкории бисёрҷонибаи байналмилалӣ табдил ёфтааст.

Қудрати энергетикии Тоҷикистонро дар Осиёи Марказӣ бояд аз рӯйи ду нишондиҳанда арзёбӣ кард: ҳаҷми умумии истеҳсоли барқ ва ҳиссаи энергияи барқароршаванда. Аз рӯйи ҳаҷми мутлақ Тоҷикистон ҳанӯз бузургтарин истеҳсолкунандаи минтақа нест. Соли 2025 Қазоқистон 123,1 миллиард кВт-соат, Узбекистон 86,7 миллиард кВт-соат, Тоҷикистон тақрибан 24,2 миллиард кВт-соат ва Қирғизистон 15,4 миллиард кВт-соат неруи барқ истеҳсол карданд; барои Туркманистон маълумоти байналмилалии соли 2024 тақрибан 33 миллиард кВт-соатро нишон медиҳад.

Аммо аз рӯйи тозагии сохтори истеҳсол Тоҷикистон мавқеи пешсаф дорад. Дар суханрониҳои расмии ҷумҳурӣ ҳиссаи неруи барқароршаванда то 98 фоиз иброз мешавад. Дар маҷмуи муқоисавии Ember/Our World in Data барои соли 2025 ин нишондиҳанда барои Тоҷикистон 94,37 фоиз, Қирғизистон 84,73 фоиз, Узбекистон 19,38 фоиз ва Қазоқистон 14,86 фоиз мебошад. Тафовут аз усули ҳисоб вобаста аст, вале дар ҳар ду методология Тоҷикистон аз рӯйи ҳиссаи неруи барқароршаванда пешсафи Осиёи Марказӣ мемонад.

Бартарии дигар захираи азими гидроэнергетикӣ мебошад. Вазорати энергетика ва захираҳои об иқтидори солонаи гидроэнергетикии ҷумҳуриро 527 миллиард кВт-соат арзёбӣ мекунад, ки танҳо 4–5 фоизи он истифода шудааст. Аз рӯйи ин захира Тоҷикистон дар Осиёи Марказӣ ҷойи аввалро ишғол менамояд. Неругоҳи барқи обии «Роғун» метавонад ин имконияти табииро ба қудрати воқеии иқтисодӣ табдил диҳад. Бо рушди тиҷорати минтақавии барқ, CASA-1000 ва созишномаҳо бо давлатҳои ҳамсоя Тоҷикистон имконият дорад ба яке аз марказҳои асосии истеҳсол ва содироти неруи тоза дар минтақа табдил ёбад.

Дар доираи Осиёи Марказӣ бартарии стратегии Тоҷикистон, пеш аз ҳама, дар сифати манбаи энергия мебошад. Ҷумҳурӣ дорои имконияти нодири истеҳсоли неруи барқ аз манбаи барқароршавандаи обӣ аст ва ин хусусият дар шароити тағйирёбии иқлим ва афзоиши талабот ба неруи тоза аҳаммияти бештар пайдо мекунад. Бо пурра фаъол шудани иқтидори нав, аз ҷумла Неругоҳи барқи обии «Роғун» Тоҷикистон метавонад дар танзими мавсимии таъминоти барқ, мубодилаи минтақавии энергия ва дастгирии рушди саноати давлатҳои ҳамсоя нақши муассиртар бозад. Ин раванд метавонад ҳамзамон рақобатпазирии иқтисоди миллӣ, имконияти содирот ва мавқеи Тоҷикистонро дар гуфтугӯҳои минтақавӣ оид ба амнияти энергетикӣ тақвият диҳад.

Дар сатҳи ҷаҳон қудрати энергетикии Тоҷикистонро танҳо бо ҳаҷми мутлақи истеҳсол баҳогузорӣ намудан дуруст нест. Бартарии ҷумҳурӣ дар сохтори камкарбон ва захираи азими обӣ мебошад. Мувофиқи маълумоти Вазорати энергетика ва захираҳои об ва арзёбиҳои Бонки ҷаҳонӣ, потенсиали гидроэнергетикии Тоҷикистон тақрибан 527 тераватт-соат дар як сол буда, ҷумҳурӣ аз рӯйи ин нишондиҳанда дар ҷаҳон ҷойи ҳаштумро ишғол мекунад. Азбаски танҳо қисми ками ин захира истифода шудааст, имконияти рушди дарозмуддати энергетика хеле калон аст.

Аз рӯйи ҳиссаи неруи барқароршаванда Тоҷикистон низ дар гурӯҳи пешсафони ҷаҳон қарор дорад. Маълумоти муқоисавии байналмилалӣ барои соли 2025 ҳиссаи неруи барқароршавандаро 94,37 фоиз нишон медиҳад. Дар суханрониҳои расмии Тоҷикистон вобаста ба методологияи миллӣ 98 фоиз ва ҷойгоҳи шашум дар ҷаҳон низ иброз шудааст. Барои таҳлили илмӣ бояд ин ду маҷмуи маълумот бо нишон додани сол ва методология истифода шаванд.

Неругоҳи барқи обии «Роғун» метавонад ин мавқеъро қавитар намояд. Истеҳсоли пешбинишавандаи 14,4 миллиард кВт-соат неруи барқароршаванда дар як сол ба коҳиши норасоии барқ дар Тоҷикистон ва иваз кардани қисми генератсияи бо сӯзишвории истихроҷшаванда дар давлатҳои ҳамсоя мусоидат мекунад. Гидроэнергетикаи танзимшаванда ҳамчунин барои ҳамгироии неруи офтобӣ ва шамолӣ муҳим аст: обанбор метавонад дар соатҳои талаботи паст энергияро захира ва дар вақти талаботи баланд истеҳсолро зиёд намояд. Аз ин рӯ неругоҳ метавонад яке аз унсурҳои калидии низоми нави энергетикии камкарбони минтақа гардад.

Нуфузи байналмилалии Неругоҳи барқи обии «Роғун»-ро аз дипломатияи обу иқлими Тоҷикистон ҷудо тасаввур кардан душвор аст. Давоми зиёда аз ду даҳсола Сарвари давлат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон масъалаҳои об, истифодаи оқилонаи захираҳои гидроэнергетикӣ, ҳифзи пиряхҳо ва рушди устуворро ба меҳвари сиёсати хориҷӣ табдил додаанд. Даҳсолаи байналмилалии амал «Об барои рушди устувор, солҳои 2018–2028» яке аз муҳимтарин ташаббусҳо мебошад. Дабири кулли Созмони Милали Муттаҳид ҳангоми оғози даҳсола нақши Президенти Тоҷикистонро дар пешбурди ин ташаббус махсус таъкид намуд.

Ташаббуси дигари ҷаҳонӣ эълон шудани соли 2025 Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва 21 март Рӯзи ҷаҳонии пиряхҳо мебошад. Қатъномаи дахлдори Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид соли 2022 қабул гардид ва моҳи майи соли 2025 дар Душанбе Конференсияи байналмилалии сатҳи баланд оид ба ҳифзи пиряхҳо баргузор шуд. Ин рӯзнома барои гидроэнергетика аҳаммияти мустақим дорад, зеро устувории дарозмуддати неругоҳҳо ба ҳифзи пиряхҳо, идоракунии ҳавзаҳои дарёҳо ва мутобиқшавӣ ба тағйирёбии иқлим вобаста аст.

Аз ин рӯ Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар арсаи байналмилалӣ бояд на танҳо ҳамчун сарбанди 335-метра ва неругоҳи дорои ҳазорҳо мегаватт иқтидор, балки ҳамчун лоиҳаи энергияи «сабз», амнияти энергетикии минтақавӣ, коҳиши партовҳои карбон ва ҳамкории обу энергетика муаррифӣ шавад. Ҷалби Бонки ҷаҳонӣ, Бонки Исломии Рушд, AIIB, фондҳои рушди давлатҳои арабӣ ва таваҷҷуҳи дигар ниҳодҳо нишон медиҳад, ки чунин муаррифӣ аллакай натиҷа медиҳад. Дар оянда неругоҳ метавонад ба бренди миллии муҳандисӣ ва энергетикаи «сабз»-и Тоҷикистон табдил ёбад.

Муаррифии байналмилалии Неругоҳи барқи обии «Роғун» бояд хусусияти пайваста ва касбӣ дошта бошад. Дар конфронсҳо, форумҳои иқтисодӣ, намоишгоҳҳо, мулоқотҳои байнидавлатӣ ва ҳамкории донишгоҳӣ зарур аст, ки неругоҳ бо паёми ягона муаррифӣ гардад. Неругоҳ неруи тоза, амнияти энергетикӣ, имконияти нави саноатӣ ва ҳамкории минтақавӣ мебошад. Пайвастани ин паём ба ташаббусҳои ҷаҳонии Тоҷикистон дар масъалаҳои об, ҳифзи пиряхҳо ва рушди сабз метавонад таъсири дипломатии онро чанд маротиба зиёд намояд. Ҳамин гуна муаррифӣ ба ташаккули бренди нави энергетикии Тоҷикистон ва болоравии эътимоди шарикони байналмилалӣ мусоидат хоҳад намуд.

Неругоҳи барқи обии «Роғун» дар остонаи 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон яке аз равшантарин намунаҳои табдил ёфтани ормони миллӣ ба лоиҳаи дорои аҳаммияти байналмилалӣ мебошад. Таҳлил нишон медиҳад, ки қудрати энергетикии Тоҷикистон ба се поя: захираи бузурги гидроэнергетикӣ, ҳиссаи хеле баланди неруи барқароршаванда ва Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун воситаи табдил додани потенсиали табиӣ ба қудрати иқтисодӣ ва содиротӣ такя мекунад.

Дар панҷ соли охир байналмилалӣ шудани маблағгузорӣ ва идоракунии лоиҳа тағйироти сифатӣ ба вуҷуд овард. Маблағгузории Бонки ҷаҳонӣ, AIIB, Бонки Исломии Рушд, Фонди саудии рушд ва дигар шарикон, истифодаи стандартҳои байналмилалии экологию иҷтимоӣ ва рушди бозори минтақавии барқ нишон медиҳанд, ки ҷомеаи байналмилалӣ ба Неругоҳи барқи обии «Роғун» ҳамчун қисми ояндаи энергетикии Осиёи Марказӣ менигарад.

Нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ҳам дар роҳбарии сиёсӣ ва пайгирии сохтмон ва ҳам дар ташаккули дипломатияи ҷаҳонии обу иқлим зоҳир мешавад. Пайвастани ин ду самт имкон медиҳад, ки неругоҳ ҳамчун рамзи истиқлоли энергетикӣ, иқтидори муҳандисӣ, ҳамкории байналмилалӣ ва гузариш ба иқтисоди «сабз» муаррифӣ гардад. Анҷоми пурраи неругоҳ метавонад мавқеи Тоҷикистонро дар харитаи энергетикии минтақа ва ҷаҳон ба таври назаррас тақвият диҳад.

Дар доираи таҷлили 35-солагии Истиқлоли давлатӣ муаррифии байналмилалии Неругоҳи барқи обии «Роғун» бояд ба таври низомнок идома ёбад. Дар маводи расмӣ ва илмӣ муҳим аст, ки дар баробари нишондиҳандаҳои техникии неругоҳ нақши он дар амнияти энергетикии Осиёи Марказӣ, содироти неруи тоза, рушди саноат, коҳиши партовҳои газҳои гулхонаӣ ва имконияти ҳамгироии неруи офтобию шамолӣ нишон дода шавад. Ин равиш неругоҳро аз як иншооти сохтмонӣ ба бренди стратегии рушди сабзи Тоҷикистон табдил хоҳад дод.

Неругоҳи барқи обии «Роғун» метавонад намунаи марказии чунин муаррифӣ бошад. Агар иншоот бо меъёрҳои баландтарини бехатарӣ, экологӣ ва иҷтимоӣ ба анҷом расад, метавонад на танҳо дастоварди муҳандисии Тоҷикистон, балки намунаи ҳамкории бисёрҷониба барои истеҳсоли неруи тоза дар асри XXI гардад.

Маҳмадалӣ БАХТИЁР,
узви вобастаи Академияи муҳандисии Ҷумҳурии Тоҷикистон, профессор

АКС: АМИТ «Ховар»